V \^V!^--y '■'.-'■> *-vv;" ^^- ,-, .' ■> V-V '-.\^, ♦'/,:: :/ -'.^ : >- -.';•■>■ .^-^v-V< '^ ' ''-.•^« ;.'!-'>-> ■*■;■■.,'; ■ -'■ i ., • /"v > ■•■ E^ï•^'--^•'•^'-^*.'-''••■ v■ Presented to the LIBRARY of the UNIVERSITY OF TORONTO by the INSTITUTE FOR CHRISTIAN STUDIES ■^ W_^ ,^ ,?-/ fT m *"N in: . 1^. GESCHIEDENIS DER KERKHERVORMING , DOOR. IJSBRAND VAN HAMELSVELD. DERDE DEEL. MET PLATEN. * TE HAARLEM BIJ FRANgOIS BOHN, en gedrukt terzijner eigene Drukker ij e. £1 D C C C X I. N H o U D VAN D E KERKHERVORMI NG. EEPvSTE AFDEELING. Gefchiedenis der Kerkhervorming , in het begin der zes- tiende eeuw, tot den vrede van Pasfau, ACHTSTE HOOFDSTUK. Gefchiedenis der Hervorming in de Nederlan- den, t • • . • Bladz. I* GE- GESCHIEDENIS DER KERKHERVORMING. EERSTE AFDEELING. GESCHIEDENIS DER KERKHERVORMING IN HET BEGIN DER ZESTlEINUt EtUVV , TOT AAN DEN VREDE VAN PASSAU. ACHTSTE HOOFDSTUK. Gefchiedenis der Hervorming in de Nederlanden, Jrlet wordt tot roem der ingezetenen van Neder- na C. G. land algemeen erkend, dat zij, gellik in andere op- J^^^J^l'^' o 5 j j o . '^ tot i5Sa. zigten, zoo ook omtrent den Godsdienst van ouds . af, ernstliafng en nadenkende geweest zijn. Al Staat van vroeg werd onder hen het Christendom bekend , en ^^^^^^^ -^^ ' vooral, federt de prediking van willebrord en deNeder- wiNFRiED of BONiFAcius , wcrd hetzelvc in deze l^^^en. landen gevestigd. Van toen af heeft het , te mid- den van het diep verval van geleerdheid en ware kennis van den Godsdienst , in Nederland niet ont- Herv. in. A bro- 2 KERK EL IJ KE Ba C. G. broken aan eene zucht, om waarheid en echte gods- Jaari5i7. yrucht naar te fporen en te beoefenen: reeds in het tot 1552. ^ ' ^___ jaar 71a leest men van eene fcheuring, die te Gent ontdaan was , maar door tucht en zedebetering der Geestelijken genezen werd (*). Hoe hoog ook de magt der Roomfche Paufen in deze eeuwen gedegen was, men vond onder de Utrechtfche en andere Bisfchoppen in BeJgi'é en JS'ederduitschJand ziilken , die den Roomfchen Kerkvoogd mannelijk durfden tegenfpreken ; gcli;k in de IKde eeuw het voorbeeld van GUNTHER en petgaud, Aartsbisfehoppen van Keulen en Trier , aantoont, die uir naam eener Sij- iiode te ^ken vergaderd, op welke ook hunger, elfde Bisfchop van Utrecht , tegenwoordig was , een' nadrukkelijken Brief fchreven aan den Pius ni- coLAUs I. (f) Ook werd op eene Synode te Rheiins , 'm het jaar 992, op welke insgeliiks A^^- derïandfche Bisfchoppen tegenwoordig waren , har- tige taal gefproken tegen de heerschzucht van den Paus. In de verfchillen tnsfchen den Paus hilde- ERAND of grrgorius VII en den Keizer hendrik ÏV, koos Bisfchop willem van Utrecht des Kei- zers zijde, en hielp in het jaar 1076 op eene Sijnode te Worms mede bewerken , dat deze Paus afgezet en in den ban gedaan werd, om welke re- den de Paus den Bisfchop insgelijks in den ban deed. willem's opvolger koekraad was niet min- der (*) HOOFT Ncderl. Hift. I. 32. (t) Bij BRANDT Hijl. der Reform, I Deel^ Bladz. 35. van de uitgave in Svo. 1787. GESCHIEDENIS. f| der een ijverig voorftander van den Keizer tegen :in C. ö. den Paus. As Paus paschalis il op het einde der I''5""ï5f7« elfde eeuw de Kerk van Luik in den ban gedaan , ■ .'_ en de uitvoering van den ban aan rodert , Graaf van Plaanderen , aanbevolen had , fchreef de Kerk van Luik hem desvvegens eenen nadrukkelijken Brief (*). Doch, niet allen verzetteden zich Bisfchoppen en Geestelijken , tegen de overheerfching der gemoe- deren , maar ook vele anderen , fchoon zij als Ketters desvvegens gebrandmerkt, vervolgd en hun alle fnoode dvv-alingen en fporeloosheden toegefchre- ven werden. Zoo waren er in de Xïfde eeuw on- der den naam Catharen Ketters bekend, en al vroe- ger, onder anderen te Keulen^ die vonr Manicheèn werden gehouden ; van welken men weet , dat zij de Transfubftantiatie , de voorbidding der Heiligen, het Vagevuur enz. hebben verworpen (f). De Beg- hards en Beguinen of Bagynen waren lieden, die zich vereenigden, mannen en vrouwen afzondeiliik, om zich in godsvrucht te oefenen , en die in ftilheid van hunnen handenarbeid leefden , en door welda- digheid jegens de armen en door gastvrijheid uitmunt- ten, alhoewel zij fpoedig als Geestdrijvers en Dwee- pers voor den haat der Monniken blootftonden (§). In de Xlde eeuw waren vele lieden door de Bisdom- men van Luik en Kavieryk verfpreid , die onder den (*) /. c. Pag. 47. ; (t) Kerk. Qefch. XJX Deel, Bladz. 319. (§) Kerk. Gefch. XIX Deel, Bladz. 306. voigg. A a 4. KERKELIJKE na C. G den naam van Gundulfianen bekend zijn , en zeïce- Jaari5i7. j.gj^ gandulf of gundülf van den kant van Italil tot 1552. ^ als hunnen Leermeester erkenden, en belijdenis Cit- ditw , «lat zij geen' anderen regel des geloofs eerbie- digden, dan de Heilige Schrift, en welke in eene Sijnode te Arms in het jaar 1025 veroordeeld zijn geworden (*). In het laatst der Xlde of het begin der Xllde eeusv predikte tancuelvn (^ï tanchelm in deze landen vele waarheden met groote toejuiching , en zijne leer fchoot onder anderen te Antwerpen diepe wortelen (f). In de Xllde en volgende eeuw na- men vele Waldenzen ^ door de hardde vervolgingen gedrukt, de wijk naar de Nederlanden^ ahvaar hun- ne leere veel bijval vond , ook vertaalden zij den Bijbel in Nccrduitsch rijm , gevende van hun doen ^tzt reden : Dat daar in , dus luidt hunne taal , groote nutfchap was ; no boert e , no fahulen , no trufe, no faloerde , mer were woerden. Dat hier en daar was een her de coerste^ mer dat het pit ende die foetheid van gocdt ende felicheid der in wel 7i'as te hehinnen (§). Vreesfelijk was de ver- volging, welke deze Waldenzen in de Nederlanden hebben moeten ondergaan, bijzonder in Vlaanderen^ omtrent de jaren 1236 tot 1238, voornamelijk door toedoen van eenen Monnik robrecht , die zelf te vo (*) GERDEs Bijl. Ev. Ren. T. III. p. 1,2. (f) Kerk. Gefch. XIX Deel, Bladz. 3SP. (§) BOXHORN Neclerl. liif. Bladz. 50, Zie ook vaa de PFaldenzen Kerk, Qefdi. XIX Deel^ Bladz, 330, GESCHIEDENIS. $ voren een Waldenzer geweest was. In twee of drie na C. G, maanden tijds, werden omtrent 50, zoo mannen J''^" 5 17< als vrouwen, verbrand, of levende begraven. r)e wreedheid vond nog fmartelijker pijnen uit dan de vuurflrafFe. De kleederen der ellendigcn tot den na- vel uitgefchud, en de huid zoo ver afgevild zijnde, bond men hen nan palen ; daar bragt men dan ge- heele korven en zwermen van horzelen of bijen om- trent, die de gevilden in de verfche wonden van dat raauwe vleesch met hare angels ftaken , en aan alle kanten , zonder ophouden , dag en nacht pijnig- den; tot dat zij ten laatfte, aan het eind gemarteld, den geest gaven (*). In de XlVde eeuw oii'iftond een gczclfchap van godvruchtige lieden te Antwerpen^ die zich aan werken van barmiiartigheid toewijdden, door het oppasfen van zieken en kranken , inzonderheid bij de toenmaals heerfchende pest en befmettelijke ziek- te, en door het zorgen voor de begrafenisfen en het beftellen der lijken. Men noemde hen , wegens hunne matigheid , Matemannen , naar hunne Cellen of geringe woningen , Celliten of Cellebroeders , en naar de Lijkzangen, die zij op eenen treurigen toon zongen , Lollnrds of Lolards (f). Ook deze goede menfchen moesten menige mishandeling van de af- gunftige Geestelijken ondergaan, en werden niet zel- den als Dwepers vervolgd. In het midden der X lilde eeuw was er te Ant- wef' C*) BOXHORN /. c Bladz. 139. (t) Kerk. Gefch. XVIII Deel, Bladz. 162, A 3 6 K E R K E L IJ K E mC. G. werpen een Priester, willem korkelisse , d/e Jaari 5 17. ontkende, dat Christus ligcharaelijk onder de ga- lot i5~>it ^- ilalte van brood en wijn in het Avondmaal tegen- woordig zij, en die meer andere leeringen van het Roomfche Geloof verwierp. Nadat hij reeds vier jaren overleden was geweest, werd hij befchuldigd aan deze Ketterijen, gelijk men het noemde, fchul- dig re zijn geweest; waarom nicolaus , Bisfchop van Kameryk , zijne beenderen liet opgraven en ver- branden (*). Bij welk voorbeeld door de Schrijveifs nog andere gevoegd worden. Zedebe- Ondertusfchen was het zedebederf der Geestelijken ticrfder jjj ^^ Nederlanden niet geringer dan elders. De (^'""estehj- keu. trotschheid en pracht der Bi.^fchoppen ging alle be- fchrijving te boven. De Bisfchoppen van Utrecht waren te gelijk aanzienelijke Vorsten , die Hertogen en Graven onder hunne Leenmannen hadden , en menigvuldige oorlogen voerden. Het voorbeeld dtr Bisfchoppen werd van de mindere Geestelijken ge- volgd, die zich zoo veel mogelijk aan het gezag der Ö/erlieid onttrokken; en geen wonder, zij ver- meerderden hunne bezittingen en inkomflen , en de- wijl zij veelal de eenigen vaaren , die de pen wisten te voeien, werden meest overal de Geestelijken tot Schrijvers en Geheimfchrijvers gebruikt, zoodat zij in alle zaken inzage hadden ; hier door is het ook gebeurd , dat naar het woord Clericus nog heden Schrijvers en Secretarisfen Klerken genoemd wor- den i ('*) j. BASEL. deNederl. Sulpicitis Bladz. 178. gevoegd, «cluer BOXHOKN NederL Hifi. GESCHIEDENIS. 7 ^en; indien iemand zich met woorden of daden te- na C. G. gen hen durfde verzetten , dezen verfchrikten zij Jaari5i7, door hunnen ban en vervloekingen. IVJen leest een ' formulier van zoodanige vervloeking, in eene Si'no- de, te Aken opgefteld in Iicc Jaar 8i6, van dezen afgrijfelijken inhoud (*): „ Uit last van ^^w Va- der, en den Zoon, en den Heiligen Geest, en de Heilige maria, de Moeder van onzen Heere jezüs CHRISTUS, en van den Heiligen michiel en jan den Dooper, en de Heilige pieter en paltlus , Prinfen der Apostelen, en den Heiligen steven, en alle Martelaren, en den Heiligen sylvester, en alle Confesforen , en de Heilige aldegund , en alle de Heilige Maagden, en alle de Heiligen, die zijn , in den hemel of op der aarde. Wij vervloe- ken en fcheiden af van de Heilige Moeder de Kerk, die ( dit of dat ) gedaan hebben , of daarvan gewe- ten , of daartoe geraden hebben. Dat de vloek hen fchende in hunne huizen , fchuren , bedden , veld , akker, weg, hofftede, en alle (leden en burgten. Dat zij vervloekt zijn in bosch, vervloekt in rivie- ren , vervloekt in Kerken , en hare Hoven ; ver- vloekt voor den Rigter , vervloekt in het vechten ,en ftrijden; vervloekt in het bidden, in het fpreken, in het zwijgen, eten, drinken, en flapen; vervloekt in het waken , tasten , wandelen , zitten , ftaan en loo- pen; en rusten en rijden. Dat zij vervloekt zijn in het (*) Bij BOXiioRN Nederl. Hifl. Bladz, \uxTOBF Bladz. aai. brandt Bladz. 8p. (t; /. c.pag. 5. C5) liladz. 218. B 2 ao K E P- K E L IJ K E ca C. G. den, z^ti geworden töt bordeelen , en legers vat! Jaarisi^ aardfche duivelen, in dezelve Iieerscht niet alleen de , onkuisheid, maar ook overdaad, dronkenfchap , ei- geüdom van goederen, en eene oneindelijkheid van andere fouten.'* HENDRIK LOEDER, Pfïor van lict Klooster FreH' desweel bij Noorthoorn , een ftatig man , hield zich bezig, om die van zijne Orde hier te lande te ver- Tnanen tot een gefchikter leven, dan zij tot hier toe geleid hadden; van hem lezen wij bij denzelfden BoxHORN eenen (IrafFen Vermaanbrief aan zijne Broe- deren (*). Digt hij Haarlem ftond zeker Klooster, Onzer lieve Fr ouwe Vifitutie ^ daar de Piior jan van KEMPEN, geboortig uit het Sticht van Keulen^ het doen en laten der Kloosterlingen , in zijne gefprek- ken met deze woorden overhaalde : „ Wij willen nederig zijn , zonder veracht te worden ; geduldig , zonder verdrukking te lijden; gehoorzaam, zonder onder dwang te ftaan; arm, zonder iets gebrek te hebben; deugdzaam, zonder eenige moeite te doen in het plegen van deugden ; leedwezen toonen , zon- der- eenige pijn of fmart te gevoelen; geprezen zijn, zonder lof te verdienen ; ,bemind zijn , zijnde zelve zonder liefde ; geëerd , zonder tucht en heiligheid des levens te toonen. Christus, onze Heer, dede Mooit zulks ; maar leerde wel uitdrukkelijk , dat men geweld moest doen op het Koningrijk der Hemelen , en alle ongelijk geduldig dragen (f^." _ On- (*) Bladz. 223. (t) BOXHORN Bladz» 234. BRANDT Bladz.96, G E S C H I E D E KM S. ar Onder de middelen , van welke de Monniken zich aa C. G, bedienden, om geld en goederen te verzamelen , I^"''^5i7* rot 1552. behoorde , dat zij de rijkfte en vermogendfte lieden ____« wisten re bepraten , om zich in een Klooster te be- geven , en zich , gelijk men fprak , met alle hunne bezittingen aan den dienst van God over te geven. Dus w'ïrden de Kloosters erfgenamen , ten nadeele der wettige erfgenamen, waar door vele aanzienelijke gedachten verarmden. Ondertusfchen maakte dit den haat tegen de Geestelijken niet weinig gaande. In Gelderland liet zich dus zekere Jonkheer , al- BERT VAN WYNGAARDEN , door fchoon fpreken , in het Klooster van Windeshehn , als Geestelijke., vastmaken. Doch zijn Broeder, dit zeer hoog op- nemende , dreigde het Klooster in brand te fleken , zoodat de Monniken genoodzaakt waren, het rieten- dak van hunne flaapplaats te bedekken met fteenen, en alle nachten twee Monniken bij de poort op fchildwacht te (lellen , tot dat de zaak , met de overgave van eenige goederen, bijgelegd werd. De gedachte albert van wyngaarden ondertusfchen, nu in het Klooster gekomen , en tot den Piiester- ftaat verheven wezende , verfoeide de pracht van kleederen en kostelijke kelken , en ander fieraad. , welke men tot hier toe in de Misfe ten toon fpreid- de , zeggende : Dat in zoo heiligen dienst niet het ligchaam of de oogen, maar alleen de ziel gefierd en gediend behoorde te worden (*). Zulke vermogende lieJen , welke men zoo ver niet (*) SOXHORN Bladz, 225. B3 «a K E R K E L IJ K E rn C. G. niet kon brengen , om zich in een Klooster te laten Jaansiy. opfluiten, bekoorde men, tot milde erfmakingen aan ^ ' Kerken en kloosters , door de beloften van menig- vuldige zielmisfen, ten beste van hunne zielen na den dood. Dan, ook deze Misfen werden eerlang zoo hatelijk, bij de door dit middel meer en meer verarmde Edellieden , dat zij die den fchandelijken naam gaven van Ruiters- dat is, Roovers - Misfen , want ruiten noemde men in dien tijd rooven (*). In de XlVde eeuw, bet jaar wordt niet genoemd, liet zich henduik wilde , een Regulier Monnik van ^s Hertogenbosch , te /Imfterdam in Holland , te Tienen in Brahand^ en elders, niet alleen hoo- ren tegen het leven der Geestelijken, maar hij zocht ook fommige ongerijm Iheden omtrent het üuk der leere te verbeteren. Priur onder de zijnen gewor- den, liet hij vele dartele liederen, welke eenige geile Monniken, tot opritfing van het vleesch, tusfchen de Koorzangen ingevoegd hadden , uit het Koor- boek Icheuren. Als hem zijne Kloosterbroeders de jaarüj k Pc R gedachtenis van eenige overledenen , die de Kerkelijke voorbede na hun verfterven begeerd hadlen , voordroegen , gaf hij hun ten antwoord : „ Laat ben voor ons bidden; onze voorbidding is hun niet noodig." JAN VAN BRORKHüiZEN, Prïoor vau het Rega- liersklooster te Leiderdorp^ verliet zijn ambt, om- dat hi.i geen deel wilde hebben aan de flraffen en plagen, die zijne Monniken, dit waren zijne woor- den, C) Ibid. Bladz. £27. GESCHIEDENIS. 23 den , met hunne onverzettelijke overdaad , verdien- na C. G, den (*). Ianri5i7. ^ ■' tot 1552. GOZEWYN 7YAC0N, ccH RegU'ler Monnik van . Zwoly riep tegen het indokken van landen en beem- den , en dat het hechten van akkers aan akkers , niet anders beduidde , dan dat de harten van de Geestelijken , den hemel vergetende of niet kennen- de, alleenlijk aan het aardfche en vergankelijke wa- ren vastgenageld. Hij zag ook van verre te gemoet en voorzeide duiJelijk, hetgeen door de ondervin- , zette de Monnikskap op, in het Klooster te Win- desheim, bij Zwolle. Hier kreeg hij de inbeelding van nieuwe gezigten; hij verkeerde in zijne een- zaamheid met de Engelen, die hem onbekende za- ken aanbragten. Hij werd, als een tweede pau- lus, dit gaf hij voor, en de Monniken wilden het wel gelooven, ten derden hemel opgetrokken. Men flrooide onder het volk uit, dat hij dan.r, in een' heerlijken omgang, verfcheidene Monniken, die in het Klooster gellorven waren, had gezien. Op, zij- ne beurt op de Kloosterpoort pasfende, hoorde hij, dit werd gezegd , kloppen , en liet vervolgens eenen jongeling in, helder van aangezigt, die op zijne vrage: Wie hij was? antwoordde: Het Lam! en daarbij: Dat het Klooster het huis zijns Vaders was , en dat , die daarin woonden , zijne regte Broeders waren Het gerucht van deze Openbarin- gen overal verfpreid zijnde, wilde elk vv'eten, wat, en wie hij al in den hemel gezien had. Het Kloos- ter werd dagelijks overloopen van vragers, en voor de antwoorden mildelijk begiftigd. Daar na liet men hem , om zijne gezigten meer te doen gelden , rond- trekken, voornamelijk in IMland^ van ftad totftad, inzonderheid ook te Delft, daar hij veel geloof vond, en veel geld verzamelde. Tegen de arme lieden zeide hij gemeenelijk: Ik heb de zielen uwer vrienden in den hemel gezien en gelaten ; maar te- gen de rijken , dat hij hunne bloedverwanten in een pijnelijk Vagevuur had hooren jammeren, biddende, dat GESCHIEDENIS. 25 tiat zij , op het fpoedigfte , daar uit mngtcn verlost na C. Gf. worden. En daar op paste dan eene vermaning tot J'^^risi/. milddadigheid, bijzonderiijk voor de Monnil^en van _ zijn Klooster , om , door hun voorbidden , de ge- pijnigde zielen te verlosfen. Doch , met den tijd verminderde zijn geloof: de menigvuldigheid , vreem- digheid, en ongerijmdheid der gezigten maakte, dat ook de eerfle voor verdichtfelen gehouden werden , om der laatfte wille. Ook ftond er een andere Mon- nik tegen hem op, jan de wit, van Utrecht^ die de ijdelheid zijner gedachten ontdekte. Hij overleed daar na in het Klooster Sion bij Beverwyk (*). In het midden der XVde eeuw was er een Regu- janruscs lier Kanunnik van het Kapittel te Windeshtim ^ jan i^g^J^^en BUSCH , die het Kloosterleven met deze woorden der Mou- o verhaalde: ,, De oude ijver v^as verkoud en ver- "i'^^"* vallen. Het vleesch en de wereld hadden de over- hand genomen in de gedachten der Monniken , die (leeds en alleen genegen waren tot hun eigen gemak en winlle, tot wellusten van het vleesch, ijdelheden der wereld, liefkozerij van de Grooten, verwaande grootachting van zich zelven; navolgende in de we- reld , hetgeen zij , als buiten en tegen de wereld ge- fteld, behoorden te verachten. Dit kwam van het tijdelijk goed, hetwelk zij -bezaten: daar door kre- gen zij een vveiïrzin van het Geestelijke , en (lelden al hun genoegen in het vergankelijke. De devotie had den Kerkelijken groote rijkdommen gebaard , maar *(*) BRANDT Bhi'lz. 9?. "it KoxnoRN Bladz. ^38. / 26 K E Pv IC E L IJ K E Ha C. G, maar die hadden hunne moeder verftikt. Hier dnof Jauri5i7. ^,gg de re?teGodznii2:hcid, eerdids opgewekt en on- tot 1552. ö 9 j rh - derhouden in den Ichoot der nederigheid en armoe- de, nu ver te zoeken." Ja, hij zeide : ,, Dat de gezette regel in geene Kloosters onderhouden werd; dat er geene plaats te vinden was, om God in (lil- heid te dienen, en de wereld te verlaten; fchrikken- de de Monniken en zich des belgende , als men van Reformatie fprak." Hij heeft verfcheidene fchrif- ten nagelaten, en verhaalt in één derzelve, dat, als er twee Monniken, Broer berthold en Broer KLAAS VAN SCHOONHOVEN tc Windeshelm in het verftand waren geraakt, de andere Broeders fliraks oordeelden, dat zij te zeer hadden gevast; en dat men daarom federt den nieuwelingen deze drie vra- gen voorflelden : Of zij wel konden eten , wel fla" pen^ en hunnen Overfte gehoorzamen? (*) ' Vervol- In het jaar 1450 ontftond weder eene bloedige ging te- yecvolging in Vlaanderen en Artoh ^ tegen eenige Walden- onfchuldige menichen , die men Vaudoizen of Wal- 2^^°* denzen noemde. Dexe befchuidigde men niet alleen als Ketters, maar ook als Tooveraars en Dienaars van den Satan. Te Douay^ te Airecht en elders, werden er eenigen, op verfcheidene tijden, ten ver- zoeke van den Inqiiifireur pieter de broussart , gevangen. Deze beleden, door pijn geperst, al wat men goedvond , hun op te dichten , verbond met den Satan, gemeenfchap met, en aanbidding van den- (*) BDXHORN Bladz, 283. BRANDT Blaclz. 110. GESCHIEDENIS. 27 denzelven. Ten viire veroordeeld zijnde , betuigden nn C. G. zij hunne onfchuld, en riepen openlijk uit: Uat 1''^'''^^7» ZIJ nooit in de Faudery, (zoo noemde men de ver- gadering der Toovcraren en Dnivelen , ) geweest , maar dat zij door de Regters bedrogen waren , met fchoone beloften van lijf en goed te zullen behou- den, indien zij bekenden, hetgeen men hun voor- hield. Eenigen zeiden, dat zij door de pijn tot be- kentenis gedwongen waren. Daar na baden zij, dat men hen hielp bidden, en bevalen, in het midden der vlammen , hunne zielen aan God. Sedert bragt de tijd de waarheid en de onfchuld aan den dag ; want, in het jaar 1491, werden deze ongelukkigen, nevens anderen, die te dier zake waren gevangen geweest, door een vonnis van het P;,rlement van Parys onfchnldig verklaard , in hunne eer en goede- ren herfteld, en de Regters in zware geldboeten verwezen (*). Onder de genen , die ook met hunne fchrifren po- tiiomaj gingen deden, de verdorvere zeden der Geestelijken '^ '^^^^^'^^^ te beteren , en hen tot Godzaligheid op te leiden , mag in de XVde eeuw ook geteld worden thomas A KEMPis, van vvien en van zijn nog in onze tij- den geacht boekje tie Imitatione Christi , (^over de navolgïtjg van Christus,) elders (f) gefproken is. (*) BRANDT B!adz, 113, irt. (t) Kerk, Gefch. XiX Deel, Bladz, 179. Do wnnr- dige grijsïirrd de pe:^poncmer heeft onlnn.es eene nieuwe Hoilandfchc Overzetting van dat Boekje begonnen uit te geven. sS KERKELIJKE na C. G, is. Men verhaalt van hem , dat hij veelal gewooi» Jaar 15 17, ^gg jg zeffffen : Dat hij in alles rust pezocht , tot 1552, ö 7 , maar nergens gevonden had^ dan in hoekskens en hockskcns. J.WESSEL. In dezen zelfden tijd leefde Doctor jan wessel HERMANSZ. , GESVORT of GANSFORT, ZOO Hien meent, naar een dorp in Westfalen^ hoewel ande- ren willen, dat hij den bijnaam Ganjevoet of Goofe- voet zal gevoerd hebben, omdat hij een verdraaide voet gehad hebbe (*) ; hij was een zeer geleerd man, die volgens erasmus (f), vele leerftellingen met LUTiiER gemeen heeft gehad, maar dezelve veel Christelijker en zediger heeft voorgefteld, dan lU' THER en de zijnen naderhand deden, luther heeft fommige kleine fchriften van hem uitgegeven, met eene Voorrede, waar in hij erkent, dat wessel waarlijk van God geleerd was, en dat deszelfs leere zoo na met de zijne overeenkwam, dat hij fchrijft: „ Indien ik hem eer gelezen had, zou ik luther aan mijne vijanden hebben kunnen fchijnen , alles uit wessel ontleend te hebben , zoo volkomen ftemt beider geest overeen." Toen hij zeer oud was geworden, zeide hij tegen jan ostendorp, nader- hand'Kanunnik van Sint Levynskerk te Deventer: ,, Gij naarllig Jonkman, zult den dag beleven, dat d(ï (*) GERDEs T. III. Evang. Renov. p. 10, 11. Wij hebben van hem gefprokea Kerk. Gefch. XVIII Deel, Bladz. 235. (f) b: LihdJo Epistolico ad f rat r es Germ, infcr. ^ Or, iris. O^p. T. X. p. 1622. GESCHIEDENIS. 29 «e leere van deze nieuwe twistzieke Tlieologanten , na C. G, THOMAS, BONAVENTURA, en anderen van hetzelfde J^J"^! 5 17« flag , van alle regte Christelijke Theologanten ver- _ ' guisd zal worden.'' Hij overleed, in den ouderdom van 70 jaren, te Groniiigen^ in het jaar 1489, en mag, roet alle regt, onder de voorloopers der Her- vormers geteld worden (*). JAN VAN WEZEL, (jOANNES DE VESALIA , ) CCn JAN VAN vriend van jan wessel , verdient naast hem ge- ^"^^^^^ plaatst te worden. Deze werd door . de Monniken vervolgd, en te Mentz als een Ketter veroordeeld, in het jaar 1479, en in het Augmtyner Klooster te Mentz opgefloten, alwaar hij kort daar na geftor- ven is (f), brandt fchrijft (§), dat hij te Mentz om zijn prediken tegen het Pausdom verbrand is geworden. Hoe het zij, bij deze gelegenheid liep WESSEL insgelijks groot gevaar, maar hij ontkwam hetzelve , door da gunst der Bisfchoppen van Utrecht en Munfier , welke hij genoot ; ook had hij den haat en nijd der Godgeleerden weten te ontwijken , door zich op de Geneeskunde toe te leggen, en zich daar mede te generen. Ook was de uitmuntende geleerde rudolphus r agri- AGRicoLA (**) , tijdgenoot , landsman en gemeen- ^°^''» zame vriend van jan wessel. josquyn van GRONINGEN plag te Verhalen, fchrijft welanch- THON, (*) GERDEs heeft dit met opzet bewezen /. c. p, 13. (t) Kerk. Gefch, XVIII Deel, Bladz. 238. (§) /. c. Bladz. 138. (**)Zie van hem Kerk. Gcfch. XV Deel, BI. 171. go KERKELIJKE iia C. G. THON (*), dat bij, in zijne jonlilieid , deze twee Jaari5i7. vrienden wel bijeen had gezien, met weemoedigheid ^ fcbreijende en zuchtende over de verdorvenheid der Kerk. IJij hoorde littn ook de ontheiliging des Avondraaals in de Misfe , het ongetrouwd leven der Priesteren, en het verheffen der menfchelijke werken en overleveringen tegenfpreken. Evenwel werd ag;ii- coLA in een Minderbroeilerskieed begraven. IrJet zij dat hij zulks zelf begeerd bad, of dat men hem, na zijn' dood , zulke kap beeft aangetrokken , als men wilde. Hij (lierf te Heidelherg den 28fl:en van Wijnmaand 1485, in het XLIltle jaar zijns ouder- doms (f). JAN VAN Onder wessels vrienden werd ook geteld jan DAM' ' ^^^ AMSTERDAM, zijn leerling, die zijnen meester, ter zake van het verfchil over het V^agevuur , de Aflaten en voorbiddinge tegen Meester engel- BRECHT VAN LEYDEN en den Deken te Ni^aldwyky met een langen Brief na deszelfs dood verdedigd heeft. JAN VAN Omtrent dezen tijd liet zich ook jan van goch, G^cïi. genaamd pupper, een Priester en Overlle van de Klooslermaagden in Thabor ^ te Mechden^ tegen de leere des Pausdoms hooren. Hij leefde met wessel van Groningen , en was van hetzelfde verfiand , ge- lijk zijne fchriften getuigen. Hij beweerde , onder anderen, dat wij alleen door Christus verdienfK'U en het geloof geregtvaardigd worden, en niet door eeni- (*) In Orat- de J'ita R. Jgricolae. (J\) BRANDT /. c. Lladü. 140. GESCHIEDENIS. 31 cenige eigene werken. Daar zijn Hechts eenige van na C. G, t^ne fclirifren gedrukt, en dat nog onvolkomen of I^^rïSi?» ,^- , .... , , , « , tot 1552. verminkt. Echter zijn zij, zoo wel als de Boeken _____ van Doctor wessel , door het Concilie van Trente verboden. Te Groningen was ook , te dien tijde , een Min- tileman. derbroedcr van zeer hooge jaren , tileman ge- noemd, die aan zeker Burger jan ludek, die hem in de biecht klaagde, dat men zijn gemoed met ik weet niet welke menfchelijke inzeitingen verdrikt hield , tot antwoord gaf: Dat op dit ftuk veel te zeggen was , maar het ftond niet vrij ; want die waarheid fprak, liep zeer groot gevaar. Doch ech- ter hij moest de zaak dus vatten: Dat cüristus voor ons geftorven en alleen onze Zahgmaker zij , op wien men alleen moest vertrouwen : Dat alle andere dingen, als Aflaten en dergelijke, niet dan loutere beuzelingen waren , daar men derhalve geen werk van maken moest (*). Met het begin der volgende XVIde eeuw brak Begin der eindelijk de Hervorming der Kerk openlijk en meer "^'■^°''' ^ •> mingmet algemeen door. Het is opmerkelijk , hetgeen men het begin vindt aangeteekend , dat de Ne.lerlandfche Abten op '•^erXVid« eeuw. den doopdag van karel , naderhand als Keizer ^rasmus de vijfde van dien naam, geboren op den XXlVften van Sprokkelmaand des jaars 1500, aan den jongge- borenen de Boeken des Ouden en Nieuwen Testa- ments hebben opgedragen, met dit opfchrift: On- derzoekt de Schriften , als hadden zij een voorge- voel, C*j BRA.Nor /. c, Bladz. i4:-i42. 3£ KERKELIJKE afl C G. voel , dat in zijnen leeftijd en onder zijne regering Jaari5T7. dit onderzoek bij velen zou vermenigvuldigd wor- , '^ ' den (*). De Drukkunst , omtrent het midden der voorgaande eeuw uitgevonden , had gelegenheid ge- geven tot het herleven der geleerdheid en weten- fchappen , en er ftonden vele geleerde mannen op , die niet nalieten de gebreken en leemten in de Kerk aan te wijzen. Onder dezen was erasmus (f) van Rotterdam een der uitmuntendften. Deze heeft in zijne fchriften de leere en het leven der Monniken , de laatdunkende onwetendheid van het eigenzinnig Bijgeloof, de wijlpfche ongebondenheid, de onrede- lijke onrekkelijkheid , de ongeregtige gewetensdwang, en de wreede Kettermoorderij der Kerkelijken met eene vrijmoedige pen ontdekt en beftrafc; fchoon hij bleef vasthouden aan de Roomfche Kerk, die hij begreep, dat, des vermaand zijnde, zich zelve zon- der fcheuring behoorde te hervormen (§). Doch in het jaar 1517 begon m. luther , gelijk :: wij op zijne plaats gezien hebben (**) , daar toe aanleiding krijgende door de fchandelijke kramerij met de Aflaten, het werk der Hervorming. Hij werd terftond door de Geleerden alomme toegejuicht. ERASMUS zelf had van hem en zijn oogmerk een goed gevoelen, mcenende, dat God hem gezonden had , om de zeden der raenfchen , der Kerke en Scho- (*) BRANDT /. c. Bladz. 147. (t) Zie van hem Kerk. Gefch. XV Deel, Bi. 188. (§) BRANDT B/^/dz. 148. VOlgg. C*^Kerk. Gefch, XIX Bed, Bladz. 38. volgg. GESCHIEDENIS. 3J Scholen te verbeteren. Doch, of zachter of vrees- na C G. ïchtiger vaii aard , of de rust des levens en de I^arïSi/. gunst, in welke hij bij vele Grootcn Itond , niet .__— willende opofferen aan de gevaren , aan welke het belijden der waarheid toen blootftelde, begon hij al ras foramige dingen in luther en deszelfs doen af te keuren, en voornamelijk deszelfs hevigheid te be- rispen. Merkwaardig zijn de woorden van frede- RiK CANiRMius van De/ft , in eenen Brief aan kas- pAr. hedto van Blentz^ aangaande erasmus (*): „ Het fmart mij zeer, dat erasinius van dag tot 3, dag koelder wordt, en zoo veel ik kan oordee- „ len , heimelijk herroept , het gene hij te voren „ wat vrij mogt fchijneii gezegd of gefchreven te ,, hebben. En ik herken daar in eene kinderach- „ tige vrees, die meer de eer der menfchen ont- 5, ziet, dan de eer van God. Doch zulke Nicode- 5, musfen zijn er bij ons in grooten getale." On- dertusfchen had erasmus door zijne eerfte fchriften zich den haat der Monniken en van vele Geestelij- ken op den hals gehaald. De Predik doelen daver- den van fcheldwoorden , welke tegen hem werden uitgeworpen. Men overviel hem van alle kanten met paskwillen en fchimpfchriften. Men noemde hem Errasmits ^ Arasmus ^ (van arfre ^ ploeg2n ^ mnwroeten , ) Erafinm , ( van en ar e en afmus , ) Behemoth^ Duivel, vijand der Religie, Godslas- ter aar , Lasteraar van de Maagd imauia , Scheur^ maker. Falsaris, Voorlooper van den Antichrist, den (*) GERDPs /, c. p. 30. Herv. III. C . 34 K E R K E L rj K E na C. G. den Antichrist zelven , een Hoofclhetter ^ den oof» ]^^x\si7. j-pyQjjg gj^ j-i^f hoofd der Lutherfche Factie^ een — , * erger Ketter dan luther. Uit ziinen Hof had lu- THER ziin doodelijk zaad vergaderd. Het ei was van ERASftius gelegd , van luther uitgebroeid. Maar, als men eenige Monniken, die hem met vui- le verv/en op den Predikftoel voor het volk hadden nfgefchilderd , vraagde: ,, Wat voor Ketterij zij in zijne Boeken hadden gevonden?" gaven zij tot ant- woord: „ Dat zij die niet gelezen hadden , maar dat er echter gevaar in (lak, wegens het duister Latijn." Zoodanige waren de verdedigers van ^tn Paus en van de Kerk ! Aan de andere zijde ftiet de laauwheid en achterhoudendheid van erasmus de voorfianders der Hervorming geweldig tegen de borst (*). En toen hij zich liet overhalen , zelfs genoegzaam tegen zijnen zin , om tegen luther over den vrijen wil de pen op te vatten, maakte hij deszelfs drift gaande, luther noemde hem: 3, een' blinde, een' ellendige, die christus niet kende, die vervreemd was van het verfiand der Christelijke zaak, ruw van geest, en nog hangende aan de letter," en in de hevigheid van den twist nog verder uitvarende , noemde hij hem eenen Atheïst^ die met lucianus niet geloofde, dat er een God was; eenen Epikurist ^ die met epikurus niet geloofde, dat God zich bemoeide met men- fchelijke zaken ; een' Scepticus , of twijfelaar in din- gen, die de Christelijke Belijdenis raakten; ^Qwvijand der (*) BRANDT /, C. Bladz, 1^1-164. GESCHIEDENIS. 35 der Christelijke Reügic; een Lasteraar, Bij de he- nr C. Q» •vigrten van luthers vrienden werd onder het volk Jaari5'7. geftrooid, dat erasmus met geld was omgekocht, ____^* om tegen hem te fchrijven, dat hij koophandel dreef met het woord Gods ; eenigen gaven hem den naam vau BALAÜM (*). Ter verfchooning van luther's hevigheid tegen e rasmus vertrekt , dat luther Eeer gevoelig was , dat een zoo groot man , als ERASMUS, die zoo veel goeds gezegd had, en nog daarflieilen kon, zich had laten bewegen, om tegen hem te fchrijven over een onderwerp, waar in lu- THER zoo veel belang (telde. Dus fpreekt luther zelf (f): „ Indien ik wat te ftraf raogt fchrijven „ tegen uwe Verhandeling, zulks zult gij mij ver- „ geven. Ik doe dit niet uit een kv>?aadwillend '5, hart, maar het heeft mij aangedaan, dat gij door „ uw aanzien deze zaak van christus zoo fterk „ benadeeld hebt, fchoon gij met uwe geleerdheid en „ inderdaad niets verrigtet enz." Dat luther ooit Eijn gevoelen in zijn Boek over den knechtel.jksn wil verdedigd , zow herroepen of veranderd hebben , wordt zonder genoegzamen grond gezegd (§). eras- mus overleed in het jaar 1536. Hij leed veel aan de jicht, zijne gewone kvvale , evenwel hield hij, gedurende die pijnlijkheid- der leden , flechts een weinig gerust hebbende , nooit op van fchrijven , maar ftelde het boekje van de zuiverheid der Kerk op, (*) BRANDT Bladz. 235, 23^. (f) De Serv Arbitr. p. ip\ Ed. SCIIMID» (§) VENEMA Hift. EqcL T. ^VII. /. 48, C a 36 KERKELIJKE naC. G Jasnsi/, tot 1552 Gezind- heid der Nederlan deren omtrent de Her- vorming. op , en overzag den Oudvader origenes. Dan dö roode loop , die hem voorts uitteerde , verhaastte zijn einde. Bij hetzelve , zijn verfiand gebruikende , tot den laatften fnik zijns levens toe, betuigde hij al zijne hoop op christus te (lellen , geduriglijk roepende : O J'efu ! mifer'tcordia , Domine l'ihera me , Domine fac finam , Domine mi [er ere mei. O JEZUS ! genade, Heere verlos mij, Heere maak een einde, Heere ontferm u mijner. En in het Hoog- duitsch : Lieher Gott ! Zijn fterfdag was de Xllde van Hooimaand , in het LXXfte jaar van zijnen ou- derdom {*). De fchrifien van erasmus werden , hier te lande, veelvuldig gelezen , en Itrekten bij velen tot ontdek- king van verfcheidene misbruiken en bijgeloovighe- den. Toen luther openlijk de Hervorming be- gon, werden deszelfs fchriften insgelijks al fpoedig herwaarts gebragt, en zijn, ongetwijfeld, al in het jaar 151 8 in de Nederlanden bekend geweest, alzoo zij, in het volgende jaar, hij uitdrukkelijke toelating van Graaf edzard van Oostfriesland ^ een' der eer- fte Duitfche Vorsten, die de Luther fche leere om- helsden , in Oostfriesland openlijk verkocht werden. De Aflaten waren ook in Nederland even als in Duitschland , openlijk geveild en verkocht. Dit was niets ongemeens, zoodat men zich daar over niet verwonderde. De Paus zond , omtrent dezen tijd , de Brieven nan de HoUandfche Kloosters , die ze der Gemeente aanboden , en er hier en daar fchat- teo (*) BRANDT Bladz, 320, GESCHIEDENIS. 37 ten uit haalden. De regering der bijzondere (leden, na C. G. alwaar Allaten te koop waren, gaf hier van nan de f-^nsiT. . COC 1552. naaste (leden kennis , en verleende vrijgeleide aan . misdadige koopers, tot zekeren beftemden tijd. Ook ^efchiedde dit te dezen tijde. Ondertnsfchen wa- ren velen ook begeerig, om te weten, wat er tegen de Aflaten gefch reven werd; fpoedig was hier van het gevolg, dat de leere van luther. ingang vond, zoodat piETER DAMASzooN VAN DER WYLE , Bur- gemeester, en FLORIS OEM VAN WYNGAARDEN , Penfionaris van Dordrecht^ in het; gemelde jaari5i8 reden vonden, om zich, daar ter (lede, tegen de aanhangers van luther te verzetten. Ook zat er thans een Bisfchop op den Utrechtfchen zetel , fi- Lips van Burgondien , die zelf zfne gedachten over het verbeteren van eenige misbruiken liet gaan , fpre- kende met zijne gemeenzame vrienden dikwijls van het verminderen der Feestdagen, van het betoomen der knevelarijen van Proviforen en Dekens, van het aanftellen van goede en het weeren van zwetfende en domme Predikers , en van verfcheidene andere zaken , die op de Kerkhervorming zagen. Een groot deel van de levens der Heiligen hield hij voor grol- len, lezende, in derzelver plaats, de Heil. Schrif- ten, welker gemeene Latynfche Overzetting hij ge- woon was, met die van erasmus te vergelijken. Hij betuigde ook zeer te verlangen naar dien tijd , in welken de Geestelijken het huwelijk mogt vrijge- laten worden. Hoewel fommigen dit verlangen aan z\]nt bijzondere ceneigdheid tot de vrouwen toe- fchreven. Van den Pans, de Kardinalen en het C 3 gan- 35 K ER K E L IJ K E na C. G. ganfche Roonifche Hof, hetwelk hij gezien had , Jaarisi?. fpiak hij niet dan met verontwaardiging, verklaren- , de rondelijk, dat de Heidenen beter plagten te le- ven, dan zij, die nu den Cluistenen wetten voor- fchreven (*}. Rhetho- Het was, volgens het gene wij tot hier toe ge- rijkersbe- 2jen hebben, niet te verwonderen, dat de Hervor- gunr.igeii de Hor- ming fpoedig in den Nederland fchen grond wortelen vorming, fchoot; het zaad daar toe was al vroeg uitgewor- pen; waar toe ook de liefhebberij der Nederlandc' ren voor de oefening der Rijm- en Zangkunst het hare toebragt. Van overoude tijden deden zich hier te lande fraaije geesten op, die, zich in gezelfchap- pen vereenigende, hun werk maakten van de Rijm- oefening. Dezen noemden zich, of lieten zich van anderen benoemen met den naam van Rhethorijkers, Hun rijmen liep in het eerst vrij wat in het wild, allengs werd het m.eer befchaafd en ingebonden. Zij verkregen vele vrijheden , vergaderpiaatfen werden hun door de Wcthouderfchap verfchaft , zij werden van de Vorsten des lands zelve begunfligd. Deze waren gewoon , niet alleen verfcheidene gedichten uit te geven , en in dezelve te leeren , of ook de bedorvcne wereld fcherpelijk , nu boertswijs , dan met errst , door te halen , maar zelfs in het openbaar - heele perfonaadjefpelen , als op een Tooneel , te ver- toonen , en daar in ieder, het geen zijnen pligt be- trof, te gemoet te voeren. In het begin waren in Nederland alleen de Geestelijken hier mede bezig, did (*j wAGENAAR radcii. Hifi. IV De?Iy BI. 417--; 19.^ GESCHIEDENIS. 59 die dezQ oefening veelal misbruikten, om de We- na C. G. reldliike Overiieden door fciiimpen verdacht te ma- I^^^'^S'?. ken, en daartegen te gewagen van de armoede en ___ nooddriifü,:^Iieid van de Kerk, hoe aan dezelve de Tienden en Renten onthouden werden. Doch ver- volgens ondernamen ook Leeken foortgelijke oefen- fpelen van den geest, en ontzagen zich niet, open- mondig, daar het pas gaf, de Geestelijken op hun zeer te tasten. Ook begonnen zij , van tijd tot tijd , ftatelijke onderwerpen te behandelen, bij voorbeeld over het onderzoek der Heilige Schrift, verkeerden zin , dervende menfchen , enz. Men fchreef vragen ter beantwoording uit , rakende het (luk van den Godsdienst, het Geloof, de verfterking en vertrooS' ting van het gewisfe en dergelijke meer. De ant- woorden daar op gegeven , bonden zich niet aan het gevoelen van den Paus of der Roomfche Kerk, maar aan fchrifcuur en redenen. — Dit noemden zij [pelen van zinnen , voornamelijk in Vlaanderen , zoo wel in dorpen als fteden , dagelijks geoefend (*), Men noemde zoodanige Genootfchappen Kamers^ Cilde- of Refereinkamers, Wij hebben een voor- beeld van zoodanige opgegevene vraag , en de daar op ingekomene antwoorden. In het jaar 1539 had de Kamer van de Fonteinisten te Gent eene Kaarte uitgezonden , om deze vraag te beantwoorden : Wel- ke den Jïervenden menfche de meeste troost ware ? Negentien Kamers kwamen daar op bijeen , om de vraag op te losfen, en verfchenen volgens gewoonte op (*) soxiiORN Ncd. Hifi. Bïadz. i;i. volgg, C4 40 KERKELIJKE na C. G. op een fraai toegefteld Tooneel. Elk gaf het wel- Jaari5i7 bedachte antwoord over. Doch de Antwerpenaars , tot 1552. T^. T , 1,1 „ de Kamer van Pioheren genoemd, trokken den eer- ften prijs, cmdat hunne oploi-fing was: De rerrij' zenisfe des vkefches door Christus lijden , dood en op/landing^ is voor den ftervenden mensch de meeste troost; en die van IVynoxbergen den twee- den prijs , zijnde derzelver antwoord : De meeste troost is voor den ftervenden het betrouwen ^ dat u CHRISTUS en zijn Geest gegeven zij. Juist , na- derhand, het antwoord op de eerfle vraag van den ' Heidelhergfchen Katechismus, Zoodanige Etiange- lifche antwoorden kwamen van geheeie Kamers, en waren te voren wel overwogen ; zij werden openlijk op een ïooneel voor al het volk uitgefproken , en van al de Regters, over die antwoorden zittende, geloofd , en den voorgeleiden prijs waardig gekeurd. Dit was het oud geloof der godvruchtig denkende Nederlanderen. emanuel van meteren is de Gefchiedfchrijver, die ons dit verhaald heeft, uit de gedrukte antwoorden , welke alle de Referein- Kamers hadden overgeleverd (*), en hij voegt er bij: dat deze Belijdenis geheten is: Het Landsjuweel^ zoo- dat zulke Christelijke vragen goede teekenen waren van een goed opregt Christelijk Geloof, en dat onze Voorouders zich toen zoo zeer niet bemoeiden met veel bijgeloovige ingebrokene plegtigheden , daar de Apostolifche eer/Ie Kerk niet veel van wist of ge- bruikte ! Züo oordeelde deze voortreffelijke Ge- fchied- (*) NedcrL lUji, I Boek op het einde. GESCHIEDENIS. 41 •fchiedfchrijver. Doch deze zelfde antwoorden Ila- na C. G. ken den Monniken te zeer in het oog, bijzonder, I^arisiz* omdat zij openlijk voor al het volk gedrukt waren , * zoodat zij van Keizer karel V wisten te verkrij- gen , dat dit Ituk , alhoewel met octrooi gedrukt , onder de verbodene gefchriften werd geplaatst , in deszelfs Plakaat, geteekend den XXIIften van Herfst- maand 1540 (*). Zijn Zoon, Koning filips, ver- bood, ook naderhand, gelijk hooft (f) fchrijft , met een Plakaat, dat te Brusfel den XXVIften van Louwmaand des jaars 1559 werd uitgegeven , het divulgeren , zingen of fpeien , doen divulgeren , zin- gen of fpeien in het openbaar, in gczelfchap of in het heimelijk , eenige Kamerfpelen , Baladen , Liede- kens , Komedien , Batamenten , Refereinen , of ande- re diergelijke fchriften, . . , daar inne gemengeld waren qua^stien , propolitien , of materien , beroeren- de onze religie of geestelijke luiden , ... en belan- gende de fpeien van zinne , die gefpeeld werden ter eere Gods, of van zijne Heiligen, of tot verma- king van den volke, die moesten niet gefpeeld wor- den , ten zij dat die eerst gevifiteerd werden , bij den principalen Pastoor, Officier, of Wet van de plaat- fen , . . , en dat men van denzelven daartoe verlof verkre- gen hadde. . . Dit werd ook verflaan (land te grijpen voor de llomme fpeien, die men hier vertooningen noemde (§), te (*) BRANDT /. c. Bladz. 341. Boxn. Hifi. \. 4. (t) Hijl, I. 3-, 3!^. Verg. BRANDT Bladz. 526. {%) Een voorbeeld van zoodnriige vertooning heb ik bijgebragt Kerk. Gcfch. XX Deel, Bladz. 201, C5 :4ft K E R K E L IJ K E na C. G. te weten, deze Rederijkers vertoonden ook Blijfpt^ Jaar 15 17. /^^^ ^jjg 2X] Esbatementen of Batementen^ &nKhck' tot 1552 ^^^^^ ^.^ ^„ Kluiten oï Zotte Kluiten (*) heetten. Zekere lourens jansz. , Factoor der Rederijkka- mer de Wyngaardranken , onder de zM^xewk Liefde bovenal te Haarlem^ dichtte in het jaar 1564 zulk eene klucht, waar in hij een' man. Slecht en regt geheten, met eenen lantaarn, bij helderen dag, ge- lijk DiOGENES, naar menfchen zoekende, ten too- neele voerde. Sedert maakte hij verfcheidene ziiine- fpelen en kluchten. Omtrent het jaar 1583 bragt hij een fluk te voorfchijn , hetwelk hij een Cluijt van onzen lieven Heers BTinnevaar noemde ; waar in de vertooners zijn : Onfe lieve Heers Minnevaer^ -deszelfs Wijf Luhbekeu , Goed Onderwijs , de Koster,^ de Portier en de Paus (f). Doch misfchien heb- ben wij ons reeds te lang met de Rederijkers bezig •gehouden (§). De leer van luther maakte dus al vroeg opgang in de Nederlanden, waar van erasmus reeds ge- tuigt, in Brieven, gefchreven in het jaar 1518, uit Antwerpen en Leuven , zelfs In het volgende jaar 1519 fchreef hij aan luther zelven ; ,, Gij hebt In (*) Men weet, dst Zotte in de taal van dezen lijd geen fchimpwoord is. (t) Zie (Ie fchcts eener Gefchiedenis der Rederijkeren in het lï Deel van de Werken van de Neder l. Maatfch» der Letterkunde te Leydcn 1774. (§) Vergel. gerd. Hifi. Euang. Reform. Tom, III. p. 117. Not. 143, ïrN T, IV. p. 315. GESCHIEDENIS. 43 in Engeland lieden , die zeer met uwe fchriften zijn na C. G, ingenomen, en dat onder de grootften. Ook zijn .T^^'■'SI7• er zullcen hier, (te Leuven^') die de uwen begun- __ ftigen. Te Antwerpen is zekere Proost, jakob, gezegd SPRENG , een Prior van het Aiigmtijne Klooster aldaar, een echt Ciiristen, die ongemeen veel van u houdt, zijnde voor dezen uw Leerling geweest, gelijk hij zich beroemt, deze predikte ge- noegzaam de eenigc onder allen Christus; de ove- rigen predikten fabelen van menfchcn of hun eigen belang en voordeel. Doch tevens meldt erasmus aan lüther. de woede der Godgeleerden van Leu- ven , tegen hem en zijne fchriften (♦) ; deze LeU' venfche Leeraars, alhoewel niet allen, want onder hen waren ook fommige uitmuntende mannen, die anders van luther gevoelden , waren onder de Nederlanders de eerden, die de pen tegen luther. opnamen, en reeds den 7den November 1519 eene veroordeelende Bulle tegen hem in het licht gaven, waar in zij uitdrukkelijk zeiden, dat zij zoo veel in hen was het eerfte belet hadden, dat luthers -fchriften op hunne Univerfiteit gelezen werden, ook Jieten zij 's mans fchriften openlijk verbranden. Doch zij gingen voor het overige in hunne fchriften en predikarien zoo ongcfchikt te v/erk , dat zij , , volgens verhaal van erasmus en van luther zelvcn in de beantwoording van hunne Bulle , zich zelven bij het volk fchandelijk ten toon Helden (f). Oüi (*) ERASM. Epiit. 4:7. p. 445. (t) GERDCS T. III, p. 1802. 44 KERKELIJKE na C. G. Om den voortgang van luthers leer te fluiten, Jaari5i7. geloofJe Keizer karel V, tot middelen van ge- tot 1552. ^ ? 13 ______ weid te moeten komen. In het jaar 1521 had hij Eerde een Keizerlijk Edikt of Plakaat uitgevaardigd , ge- ,. n ^^m- dagteekend den Sflen Mei, tegen luther, zijne zencAREL leer en fchrifcen (*). Dit Plakaat werd terllond V. tegen j^j^^ j,^ ^^ Nederlanden, als tot des Keizers Eiflan- lUTHER in de Ne- oen behoorende , afgekondigd, door margaretha derlanden van Oostenryk, Moeders Zuster van den Keizer , j^^j !!!,"' die toen deze landen , van wege den Keizer , als cigd en 3 o 7 Inquifi- Landvoogdesfe beftuurde. Ondertusfchen fchijnt dit teursbe- pj^j^ajn j^ het eerst niet ftreng uitgevoerd te zijn, uoemd. co j Maar in het volgende jaar benoemde de Keizer Meester francois van der hulst. Raad in Bra» band ^ dien erasmus in zekeren Brief een' wonder- lijken vijand der geleerdheid noemt, en den Karme» Heter Monnik niklaas van egbiond tot Inquifi' teurs of Geloofsonderzoekers. Van dezen laatflen fchrijft erasmus, het is een uitzinnig mensch, roet een zwaard gewapend, die mij, (erasmus,) veel meer haat, dan hij luther doet. Het Keizerlijk Plakaat, waarbij van deze hunne benoeming ken- nis werd gegeven, behelsde onder anderen, dat elk, die LUTHERS leere eenigzins toegedaan was, binnen dertig dagen na den XXIXften van Grasmaand voor VAN DER HULST gedagvaard werd, omme daar af ^ dus luidt het Plakaat, hermhertelijck ende met mi f e- ricordie ge'tnflrueert , ghepur geert ende ghecorrigcert te worden. \^czt Geloofsonderzoekers wierpen daar op (*) Kerk. Gcfdi. XIX Deel, Bladz, io(S. GESCHIEDENIS. 45 t>p vele menfchen in de gevangenis, en daarna zocb- na C. G. ten zli, wat zij hun te last zouden lessen, fchrijft J^^^^S'/* , , . , tot 1552. ERASMUS , er bij voegende : Deze dingen wist de ___. Keizer niet, en het was nogtans wel noodig , dat hij die wist. Wanneer wij hier van Inqiiifiteurs en Inquifïi'ie lezen , moeten wij opmerlten , dat men ciaar hij niet moet denken aan de tot fchande van het Christendom beruchte Spaanfche Inquifttie, Ko- ning FILIPS fchreef , in het jaar 1565, dat de //?- quifitie, als gepleegd van zijn vaders tijd af, tot dien tijd toe, voor niets nieuws kon gehouden wor- den , waar tegen die van Brahancl beweerden , dat ■zij nooit met Inquifiüe gekweld of daar aan onder- worpen geweest waren (*). Beiden beweerden iets , dat in zekeren zin waar was. De Inquifitie ^ zoo als zij in Spanje plag te vangen , en te veroordee- len, zonder aan den Wereldlijken Regter iets anders over te laten, dan de uitvoering van de door haar gevelde vonnlsfen , was in Nederland voor de tijden van Koning filips niet ingevoerd. Evenwel had Keizer karel een Geloofsonderzoek ingefteld en Inqu'ifiteurs benoemd , doch deze moesten den We- reldlijken Regter in het gevangennemen en de ver- dere regtspleging der befchuldigden kennen. Zij werden zelfs in alle fteden , . als bij voorbeeld De- venter (f), niet toegelaten. Evenwel breidde hunne magt zich allengskens verder uit, geftijfd door de ftrenge Plakaten, die, van tijd tot tijd, op het (luk der (*) HOOFT Nederl. Hijl. p. 66 volgg. (t) CERDES Tom. lil. fag. 211. 46 K E R K E L IJ K E Ba C. G. der Ketterijen uitkwamen, gelijk het Plakaat van het Jaarisi/. jaar j ^^ -' ^ Men viiidt ook eenen Brief van Paus klemens VII. in het jaar 1525, aan den Kardinaal de marcha , Bisfchop van Luik, gefchreven , waar bij deze Pre- laat tot Opper ' Inquifiteur over de Nederlanden wordt aangedeld, omdat, gelijk er wordt bijgevoegd, de aangeftelde Iiiquijiteurs geen gezags genoeg had- den, om de hoe langer hoe meer inkruipende Ket- terijen tegen te gaan en uit te roeijen (*). coRN. Spoedig begon men ondertusfchen de vervolging Secretaris ^^^^" ^^ aanhangers en begunfligers der leere van vanAnt- LUTHER. Een der eerfien, die hier van ondervin- werpen, Jjj^g j-,a^ y^yas CORNELIUS GRAPHEUS, of SCHRY- om den ° ' . , ^ , ^ Gods- VER, van Aaht , Secretaris der Itad Antwerpen^ dienst een man van voortreffelijke geleerdheid en zeer ge- ^ ' acht bij ERASwus. Titzz had een zeer nuttig boek- je van JAN Gocii van Mechelen (f) over de vrijheid van den Christelijken Godsdienst in het Nederduitsch vertaald, en daar eene Voorrede voor gefchreven. Dit haalde hem den haat der Geestelijken op den hals. Hij werd weldra ter verantwoording geroe- pen, en niettegenftaande hij leedwezen betuigde over het gefchrevene, en zich gereed verklaarde, om het- zelve te herroepen , in de gevangenis geworpen , en genoodzaakt, openlijk op een fchavot zijn gefchrijf te verbranden, waar na men zijn vonnis uitfprak , zijne goederen verbeurd verklaarde, hem van zijn ambt (*) Idem pag. 45. (t) Zie liicr voor B!adz. ci. . GESCHIEDENIS. 47 SLmbt afzettende en de ftad Brusfel tot zijn verblijf na C. G, bepalende, zonder naar Antwerpen te mogen we- I^^'"'5^/'« derkeeren. Hij verviel hier door in eenen behoefti- __.« gen fliaat , fchoon het hem naderhand vergund werd, naar Antwerpsn te keeren , alwaar zijne zaken in wat beter ftand kwamen, gelijk hij zich ook door zijne uitgegevene werken cenen naam verworven heeft (*;. In het voorbijgaan verdient hier aangemerkt te worden, dat de Predikers tegen lutker nu en dan door hun ongefchikt uitvaren van den Predikftoel aanleiding gaven tot opfchuddingen onder het volk, hetwelk hen openliik uitjouwde en befpotte ; waar van een voorbeeld te Dordrecht plaats gehad hebbende, door EiiASiMus gemeld wordt (f). Ook dat fom- migen in Nederland al vroeg de pen hebben opge- vat ter wederlegging der leere van luther , zoo als JAC. LATOMUS , wiens gefchrift door luther. is wederlegd geworden, eustachius de ziche- Nis, eigenlijk genoemd van de rivieren, een Do- ininikaner Monnik; eindelijk jan driedo of drie- DOENS , niet onervaren in de Schoolfche Godgeleerd- heid, volgens erasmus (.§). Wij hebben , in het voorgaande , (5/. 43,) eenig gewag jakob ge. SPRENG. (*) BRANDT heeft Hifl- der Reform. I Deel, Bladz. 177. den Brief van grapheus aan den jjisfchop van Palermo medegedeeld, waar in het verhaal van 's mans vervolging door -hem zelven befchreven wordt, Ct) Ep. 491. p. S'.j. Ep. 5Ö2. p, 620. CS) GERDES /. C. p. 21 , 22. 48 K E R K E L IJ K E na C. G. gemaakt van jakob spreng, Proost te Antwerpen ^ Jaari5i7 ^jg ^^^ begunfiiffer van luthers gevoelen. Van tot 1552. os ö -I dezen moesten wij no^ verhalen , dat bij in de ge* vangenis geworpen, uit vrees voor den brandfiapel , zijn gevoelen herroepen heeft in de maand Februarij 1520, met eenige anderen. De gemelde jakob werd echter niet lang daarna op nieuw gevat , doch door behulp van eenen Franciskaner ontvlugtte hij deze gevangenis, en is te Bremen een waardig Leeraar van het Euangelie gev;orden (*). Zware Van nu af was de vervolging in deze landen vervo:- zwaar, ter zake van den Godsdienst, zoodat men verhaald vindt , dat enkel onder de regering van Keizer ka rel V meer dan 50,000 menfchen op verfchillende wijzen ter dood zijn gebragt, onthoofd, verdronken , oppehangen , levende begraven , verbrand enz. En geen wonder, dewijl tot de zoogenoemde Ketterijen of Ketterfche bedrijven , ora welke zoo vele menfchen, met de uiterfle woede, vervolgd werden , voornamcli k gerekend werd het overtreden van nietvvaardige Kerkelijke inflellingen of willekeu- rige voorfchriften. Het was , bij voorbeeld , genoeg, om iemand in hechtenis te doen nemen , en zelfs aan den brr.ndftapel ie brengen , indien hij , op de zoggenaamde vastendagen, vleesch gegeten, of in- dien hij eenig verboden boek gelezen had, alfchoon hij deszelfs inhoud niet had goedgekeurd. En nog- tans werd met alle deze wreedheden niet anders uitgevoerd , dan dat de Euangelieleer , hoe langs hoe (*) G£rd;is pag, 23-25. GESCHIEDENIS. 49 hoe meer , de opmerkzaamheid der menfchen tot na C. G, zich trok , en derzelver voortgang daar door groote- J^^J^'j* lijks bevort^erd werd. ■ Het eerfle bloed, federt luther was opgeftaan , Het Au- werd in Nederland gellort te AnP.verpen, Het ge- gy^stijner heele Klooster van Augmtijner Monniken aldaar ^^^^^j^^gp. was verdacht geworden van Lutheranerij. Men nam pen ver- verfcheidene Monniken gevangen , van welken eenige g^^on- bezw^ken, en hunne gevoelens herriepen. De Prioor derheden HENDRIK VAN zuTFEN was ondcf de gevangenen. vansEN- Deze, dus genoemd naar zijne geboorteuad , daar ^-tfln. hij in het jacr 14CS geboren was , heette eigenlijk HENDRIK MOLLERUS. Bcwogcn door het gerucht van LL-THER, wns hij in het jaar 1521 te Witten^ herg gekomen, en aldaar tot Baccalaureus der God- geleerdheid bevorderd, na openlijk eenige ftellingen verdedigd te hebben, over de zonde, over de be- dorvene natuur des menfchen, over de wet, het Euangclie, geloof en liefde. Van daar wedergekeerd, onthield hij zich korten t'yd ,te Dordrecht , en kwam teen weder te Antyverpen in zijn Klooster, in het- welk bij zijne medebroeders, door vermaningen en voorbeeld, tot de kennis der waarheid en de beoe- fening der godzaligheid opwekte. Doch weldra berstte de vervolgzucht los. Men nam hem met vele Monniken gevangen , en het geheele Klooster werd te gronde gefloopt in de maand October 1522. HENDRIK ontkwam de gevangenis, door hulp van eenige vrouwen , die op zekeren avond de gevange- Dis overweldigden. liij week vervolgens ten lande uit, en kwam te Bremen, waar hij twee jaren ver- Herv. ill. D toefd elijk bevel vandeL-aid- voogdesfeMARGARETKA, gevat , en in 1525 terdood gebragt werd, toen hij naauwelijks in htt zeven eïi twintigrte jaar zijns ouderdoms getreden was. Mees- ter NICOLAUS COPINUS A MONTIBUS , GOD'CHALK uosEMüND, en RUARD TAPPER vaH Enkhulzcn ^ waren in het eerst zijne voornaamfte Geloofsonder- zoekers, aanklagers en beftrijders uit de Kerkdijken; Meester JOOST lovering, of laurens , Prefident van den grooten Raad te Mechekn ^ zat daar na over het beleid en het befluit dezer regtspleging , van wege de Wereldlijke Overheid; deze was ook een voornaam lid der Inquifuie, die door erasmus, D 5 in 58 KERKELIJKE na C. G. in eenen Brief aan bilebald pirkheimer, be- Jaari5!7, (j-hreven wordt, de geleerdheid meer dan doodeliik tot 1552. , ^ te haten. Zij hadden met hem, gedurende zijne gevangenis, veel woorden RrijJs, drijvende, dat men al de inzettiiigen en overleveringen der Roomfche Kerke moest aannemen tot regelen van geloof en le- ven; dat men de Ketters moest dwingen, of uit- roeijen met den zvv'aarde; dat de Priesters tot den ongehuwden ftaat verbonden waren, de bakker betuigde, niets te willen vastflellen , dan hetgeen in de Heilige Schrift was uitgedrukt , in den zin en meening van den Heiligen Geest , die dezelve had ingegeven, cm welken te verdaan, men niet noodig had , andere woorden te gebruiken , dan van de Schrif- tuur zelve. Hij wilde de inHellingen der Kerk wel onderhouden, doch in zoo verre die met Gods woord overeenkwamen. Geweld was niet geoor- loofd in den Godsdienst; men moest de menfchen niet dvv'ingen in te gaan, anders dan God hen dwingt, door overtuiging en verlichting der waar- heid. Hij beklaagde zich , dat men in hem een kuisch en eerlijk huwelijk , door God toegelaten, niet wiide dulden, daar de hoererij en allerlei on- kuischheid onder de Priesters zei ven dagelijks ge- pleegd, gebiecht, vergeven en op nieuws bedreven werd; hij had de gave der onthouding niet, en moeite genoeg gedaan, door vasten en bidden, en zwaren arbeid, en zich van allen fierken drank te onthouden , om die te verkrijgen , maar vergeefs , M'p.arom hij het noodig had geoordeeld, een eerbaar huwelijk aan te gaan, hij had wel, toen hij Piies- ter GESCHIEDENIS. 55 ter werd , gezworen , naar het Kerkelijk Regt te zul- na C. G, len leven, doch naar zijn vermogen en kennisfe. J^^risi?. Het ftond der Kerke niet vrij , een' ongehuwden ' ' ftaat der Geestelijken te bevelen , die nergens in de echt Kanonicke Heilige Schriften bevolen wordt. Het geen hem verder voorgeworpen werd en zijne verantwoording kan men lezen in het gefchiedver» haal van zijnen dood, befchreven door zijnen mede- gevangenen WILLEM GNAPHAEus. Toeu hij al ver- wezen was, liet zich de Prefident joost laurens woorden ontvallen, welke de eerbaarheid aan de Gefchiedenis naauwelijks toelaat te verhalei. : „ Ik wenschte, zeide hij, dat gij vm den Duivel bere- den waart, en met tien vuile hoeren hadt te doen gehad, toen gij u het eerst met uwe vrouw ver- mengdet ; zoo veel wurks en moeite maakt gij ons." Deze wensch , of liever vloek , werd met afgrijzing aangehoord en met verfoeiiing tegengefproken. Men veroordeelde hem ter dood. Eer het vonnis ten uit- voer gebragt werd, perste hem delnquifiteur uuard TAPPER , otn te biechten ; maar tegen tappePvS ver- wachting, luidde zijne Diecht dus: „ Ik belijde , dat ik een arm en ellendig zondaar ben, de verdoe- menis en eeuwigen 'dood waardig. Maar, te gelijk hoop ik, dat ik, door en om jezus Christus ^ mijnen eenigen Heer en Zaligmaker, de eeuwige za- ligheid zekerlijk zal verkrijgen." Men had zijnen ouden Vader jan dirkszoon koster , die reeds ;, om zijns Zoons wil, van het Kostersambt was af- gezet, vergund, hem in de gevangenis aan te fpre- ken, verwachtende, dat de oude man, om zijnen Zoon ^o KERKELIJKE na C. G. Zoon te behouden , denzelven tot herroeping zoti Jaar 151 7. {jgwegen. Doch de zaak viel anders uit. De Va- tor 1552. - der verlierkte en bemoedigde den Zoon met deze of dergelijke woorden: „ Zijt welgemoed, volhard in 5, het goede. Ik ben bereid , naar het voorbeeld 5, van iiBRAHAM, mijnen zeer lieven Zoon, die mij „ nooit misdaan heeft, op te ofleren." Toen hem zijn flerfuur v;erd aangezegd, ontving hij deze aanzegging met wonderbare en ongewone gemoedsblijdfchap , en bragt den geheelen nacht door met overdenkingen, het lezen van den Bijbel , en tusfchcn beide , met eenen gerustcn flaap. Den volgenden dag, den i5den September des jaars 1525, werd hij op een hoog llellaadje ontwijd. Vervol- gens hing men hem een kort geel kleed om het lijf, en zette een' geelen hoed met oorlappen, als eene zotskap, op zijn hoofd. Voorbij het gevangenhuis ten dood gaande , riep hij tot de genen , die ook ter zake van het geloof gevangen zaten , met luider ftemme: „ Ziet, zeer lieve Broeders, ik heb mij- nen voet nu gezet op den dorpel des martelaar- fchaps. Hebt goeden moed, als fterke helden van JEZUS CHRISTUS, opgcwekt door mijn voorbeeld. Verdedigt de Euangelifche waarheid tegen alle onge- regtigheid.'* Op deze flem werd met een vrolijk geroep, gejuich en handgeklap der gevangenen ge- antwoord. Zij hieven verders Kerkelijke Gezangen aan, en hielden niet op, voorda^t de Priester den geest gegeven had. Tot den brandftapel geleid , beklom hij dien moedig, drukte zijnen rug tegen den Haak , en fchikte den Ilrop , die hem worgen zou. GESCHIEDENIS. 6x zou, zelf om zijnen hals, roepende met luide ftem- na C. G. me: „ Hel, waar is uw roem? ó Dood, waar I^^'^' 5 17* , tot 1552. 5, is uwe overwinning? de dood is verflonden in .,«,«__ 5, de overwinning van christus." En daar na: 5, Heere, vergeef het hun, want zij weten niet, 5, wat zij doen!" Ten laatfte: „ 6 jezus chris- „ Tus , Zoon van God , gedenk mijner ! ontferm u 5, mijner!" Hij ging, toen hem de adem verdikt werd, uit, als in een' zachten flaap, zonder trek- king der leden, fchndding van het hoofd, of ver- draaijing der oogen. Dit was het uiteinde van jan DE BAKKER, die dus , in den Haag^ de eerfte in Holland^ na het opllaau van luther, ter dood werd gebragt (*), Men zou den volgenden dag de andere gevange- cornelis nen, te weten den Monnik bernardus, gerard "°^'^f ' (HorN)en WORMER, en WILLEM VAN UTRECHT, mogelijk willëivi ook WILLEM GNAPHAEus , gedood hebben, ten '^'^'^^"ae- ware de ftandvastigheid van de bakker de gemoe- deren der Rigteren eenigzins verzacht had. vvillem GNAPHAEUS , Rcctor vau het Gymnajtum in den Haag, was met kornelis honius of hoen reeds in het jaar 1523 onverhoord in de gevangenis ge- worpen, daar men ze drie maanden had gehouden, waar na men hun, onder borgtocht, den Haag tot een verblijf gaf voor twee jaren, gedurende welke honius overleed (f), gnaphaeus werd , na het ver- (*) BRANDT Bladz. 219. VOlgg. GERDES p. 4. 47-52. (t) Van dezen honius of hoen is nog een Brief ove- rig over den vvsrea zin der woorden: DU is mijn lig- chaam , 6l K E R K E L JJ K E na C. G verloopen dezer twee jaren , ontflagen , alzoo er gee* Jaari5i7. j^g befcluildijcrs waren opgekomen. Maar wegens - ' zeker gefchrifc bij hem opgefleld , ter vertroosting eener arme weduvv, wier zoon den Monnikskap had verworpen, werd gnaphaeus gedurende de gevan- genis van JAN DE BAKKER wcder gevangen geno- men , en na veel ondervragens in zeker Klooster verzonden, om daar drie maanden lang te bier en te brood boete te doen. Daar na bedenkende den zwaren nood der tijden , wegens de vervolging in de Nederlanden en den Boerenkrijg in Duitschland , fchreef hij een Boekje, zijnde een gefprek tusfchen THEOFiLus , ook TOBiAS en LAZARUS, ondcr den titel: Vertroosting en Spiegel der Kr anken ^ opge- fleld, hetwelk, buiten zijn weten, te overhaast uit- gegeven, echter veel nut deed, en in korten tijd dikwijls herdrukt werd; één der Drukkers van het- zelve is daarom ter dood gebragt. Eindelijk moest hij het vaderland verlaten. Omdat men, in de vas- ten , bij zijne haardftede , een ftuk worst in den pot met erwten had gevonden , door eene zwangere be- luste vrouw daar in gedaan , werd men weder tegen hem gaande. Het Hof was twee dagen bezig , om dit chaam^ bij gerdks T. I. Bift. Ev. Ren. Nomm. pag, 218. volgg. Hij zal ook met gnaphaeus en joa. rho- Dius de Overzetting van het Nieuwe Testament in het Nederdititsch vervaardigd hebben, welke in het jaar 1523 gedrukt is, hoewel dezelve eigenlijk wns de Vertaling van LUTHER uit het Nederduitsch overgebragt. cerdes Tom. ÏÏUpag. 35. GESCHIEDENIS. 63 dit fluk te overleggen. Men hoorde de Geneeshce- na C. G. ren. wien sevraas^d werd, of zwangere vrouwen , I^ari5i7^ ' 5 => o 7 ^^^ 155a» ook door de natuur, belust konden worden, om vleesch in de vasten te eten. Men ftreek vonnis tegen hem , die afivezende was uit den H<^og , dat men hem zou vangen, ook wel dooden, waar men hem zou bekomen. Zijne moeder, eene oude zwak- ke vrouw, werd in de bosijtn, en zijne eenige zus- ter in den kerker geworpen, men Helde eenige Ge- regtsdienaars in zijn huis, die op zijne kosten teer- den. Zulke behandeling bewoog hem , zijne vei- ligheid in het jaar 1526 in vreemde landen te zoe- ken (*> Merkwaardig is het verhaal nopens den dood van bernarö eenen Karmeliter Monnik, cernard, een' man van ^^" J^^''" ' ' meliter 50 jaren, die te dezen tijde te Brïtz, een plaatsje ter dood vijf of zes mijlen van Mechekn , ter vuurflrafFe ver- S^bragt. oordeeld, driemaal te vergeefs in het vuur gewor- pen werd, hetwelk telkens gebluscht werd, zoo dat men hem met een' hamer het hoofd infloeg. Het lijk in het vuur geworpen zijnde , werd , zegt men , het vuur weder gebluscht, en het lijk was nergens te vinden , waar uit een gerucht ontftond , dat de onfchuldige lijder ten hemel was opgenomen (f). JAN CASïELLAN vau Dooriiik werd in Lothaün jan cas- gen -^^^^^-^^ (*) Hij zelf geeft van deze bijzonderheden een ver- haal in de Voorrede op het bovengemelde Boekje to- BiAS en lazarus; waar uit gerdes pag. 33, 55. an BR'.NDT Bladz. 228. hun verhaal ontleend hebben. (f) GERDES pag. 52. 54 K E Pv K E L IJ K E na C. G. gen den laden Januarij 1525 verbrand , nadat men Jaari5i7. i^em gerst, met veel ple2ti>heden , ontzet en ont- tot 1552. .., , , , ^ r b ö 5 I wijd had van de Priesterlijke Orde (*). Hij had in Doornik en vervolgens te Mctz veel dienst gedaan met het verkondigen van het Euangelie. Te Door- nik vond de Euangelieprediking over het geheel veel toeloop, zoodat men die flad fomtijds het Vlaam- fche Geneve noemde. Ook heeft geene ftad meer bloedgetuigen en ballingen ter zake van den Gods- dienst opgeleverd, dan Doornik, Nieuw Kort na den dood van jan de bakker , werd • niet alleen het oude Piakaat tegen de Lutheranen vernieuwd, maar bovendien werd een nieuw Piakaat afgekondigd, bij hetwelk alle heimelijke of openbare vergaderingen verboden werden , om te lezen of te fpreken van het Euangelie, de Brieven van den Apostel PAULUS en andere Geestelijke fchriften; de- zelve uit te leggen ; of binnens huis of over tafel te disputeren over het Geloof, de Sacramenten , de magt van den Paus of der Concilien, of andere Geestelijke zaken. Tevens werd belast, alle Ket- terfche Boeken te verbranden; en niets te drukken, ten zij het eerst overzien ware bij den Raad enz. Briefder De Landvoogdesfe fchreef ook den aaften van voo<'^des- Herfstmaand aan de beflotene (leden van Holland, ft, dat zij te letten hadden op de Predikers, Parochie- papen en Schoolmeesters binnen dezelve fteden, en den 27fl:en van die maand fchreef zij aan de Kloos- ters (*} Men zie zijn vonnis bij gerdes Tom. III. Mon^ pag, 68. GESCHIEDENIS. 6$ ters eenen Brief, welken wij, om deszelfs merk- na C. G. waardigheid, uit BUANDT (♦) zullen overnemen , ï^"^ 5 17« ^ ' -^ cot 1552. dewi,! er uit blijkt , hoe men , inderdaad , algemeen . overtuigd was, van de noodzakelijkheid eener Her- vorming : „ MARGARIETE enZi 5, Eerfaeme, lieve ende beminde. Wij (ÏJn voï- „ komelijken cnderrichi, dat die dvvaelinge, die oH- „ der den gemeinen volke gerefen is , meest toe- 5, kompt ende gekomen is uit de indiscrete fermoe- „ nen van de Predikanten, Religieufen ende ande- „ ren: om waer in te remedieren is onze meininge, „ dat gij voortaene nijemant en Rilt uitfeijnden , „ omme te preken, ofce gedogen binnen uwen con- „ vente te preken, dan den geenen , die voorfienig, ,, verftandig , ende van goede manieren fijn , ende „ wel geëxerceert ende geoeifent in de manieren van „ preken: ende dat gy defelve fulks onderwijst , „ aleer hij preken fal , dat hij hem wachte, 't ge- ^, tneine volk te fcandeliferen met onbehoorlijke fa- ,, buien, redenen ende iiarratien, als ook wel ge- 3, fchiedt is: dat hij ook niet en vermaene van „ MARTINUS LUTHER, ofte fiJns leeiiiigen, noch „ ook van de opinie van de Ketters, die hier voor- ,, tijds geweest fijn ; denfelven uwe Predikanten „ adverterende , foo verre fi] contrarie doen , dat „ fij daer van bij u gecorrigeert fullen worden , „ ende gefuspendeert van 't officie, welke correc- „ tie (*) /. c. Bladz, 232. Heuv. III. E 66 KERKELIJKE Ra C G. 5, tie gij ten effecte fult brengen van 't prediken te Jaarr5i7. benemen. Boven dezen is onfe meeninee , dat tot 1552. ",.„..„ ''. ' r- „ die leyminarisjen van uwen convente niet lan- 5, ger en fullen mogen blijven in heure terminen , 5, dan die weeke , die fullen preken , ende die felve 5, weke geëxpireert fijnde, terftondt weder tot huis 5, ende heuren convente keeren , fonder voor of na „ defelve weeke hen voorder in die termine te mo- 5, gen onderwinden; waer van wij 11 adverteren , „ ten einde dat, indien dit contrarie gebeurde, ons „ van noode foude fijn, voorder daer inne te voor- „ fien tot uwen fchande en fchade; 't welk wij als „ nu om beters wille gelaten hebben, ende hebben „ niettemin gelast onfen Wethouders, ons te ad- 5, verteren, indien contrarie van defe gebeurde ende „ gij hier inne gebrekelijk waert. Eerfaeme , lieve, 3, beminde, ons Heere Godt fij met u. Gefchreven „ in den Ha ge den fevenentwintigften Septembris „ des jaers vijftienhondert vijfentwintig." Nieuwe Behalven een voorgaand Plakaat tegen het ont- Piakaten. vangen, herbergen of begunftigen van rondzwer- vende Geestelijke perfonen, en een ander van dèa I4den van Louwmaand des volgenden jaars 1520, op het (tuk van Ketterij, kwam er nog een in Vlaanderen uit, van den I7den van Hooimaand , gedeeltelijk genoegzaam overeenftemmende met den Brief der Landvoogdesfe , en voorts verbiedende alle openbare of heimelijke bijeenkomften , en het fpreken over en behandelen van geloofszaken; maar ook een bevel, om nevens de Boeken van m. lüther, po- MS- GESCHIEDENIS. ^7 MERANUS , CARELSTAD 5 MELANCHTHON, OECO- na C. G. LAMPADIUS , FRANCISCUS LAMBERTUS , JUSTUS J^^''I5I7'' , ... , tot 155*» JONAS en anderen van zijne aanhangers met hem ge- , voelende, alle Euangelien , Zendbrieven, Profetien, en andere Boeken der Heil. Schrifturen; in Duitsch, Vlaamsch, of Walsch, met Kantfchriften en Uit- leggingen , inhoudende leeringen van luther , te brengen in eene openbare plaatfe, en aldaar te ver- branden. Op pene, dat degenen, die bevonden zou worden , eenige van de voorfchrevene Boeken bij zich te hebben, na de afkondiging van dit Plakaat, gebannen zou worden, op verbeurte van lijf en goed. Niet alleen beijverde men zich , om de leere der Verdichte Roomfche Kerk te handhaven door Plakaten en met Wonder- , . ,. ^ . . , werken, den geweldigen arm ; maar men itrooide ook ten dien zelfden einde wondergebeurtenisfen uit ; bij voorbeeld, dat een Beeld van onze Lieve Vrouw gezien zou zijn , tranen Hortende over het toenemen der Lutherfche Ketterij en foortgelijke (*). Daarentegen gebruikten de Hervormers middelen Bijbel ïn van eene geheel andere natuur, tot voorfliand van ''*^^.'^s^er' ' duitsch hunne leere; het onderzoek namelijk der waarheid vertaald, en ftandvastig geduld in het lijden voor dezelve. Ten aanzien van het eerfte werd al vroeg gezorgd, om den Bijbel in het Nederduitsch te vertalen, en aan de lieden in handen te geven. Zoodra de fchrif- ten van het Nieuwe Testament door luther in het Hoogduitsch vertaald, in het jaar 1522 waren iiit- (*) GERDEs /. f. /». 57, £ s éS K E R K E L IJ K E aa C. G. uitgegeven , werden dezelve ook in het Nederduitsch Jdari5i7 overeebragt , eu reeds in die taal in het jaar 1523 cot 1552. c o 7 ^- in Svo gedrukt, te Amfterdam bij doen pieteiis- sooN , in Engelenburg ^ gelijk de Drukker zichzel- ven noeIIl^ Doch het liep nog eenigen tijd aan , eer ook het Oude Testament in het Nederduitsch gedrukt verfchcen. In het jaar 1525 kwam hetzelve in het kleinfie formaat in i6mo uit, in 4 deeltjes, te Antwerpen bij j. roemukd. Doch de eerfte Nederlandfche Vertaling van den geheelen Bijbel zag eerst daar na het licht in twee Deelen in Folio, te ontwerpen bij jakob van liesveld , zijnde dit de vermaarde Liesveldfche Bijbel , welke verfcheidene malen herdrukt is geworden, en laatdeliik in het jaar 1542, nog bij het leven van liesveld, welke uitgave voor de beste wordt gehouden. De Druk- Ic er zelf, van liesveld, is in het jaar 1545 te Antwerpen onthalsd, omdat hij in de Aanteekeningen op den kant van den Bijbel, naar een ander exem- plaar, gedrukt had: „ Dat de faelicheit der men- „ fchen alleen compt door jESui\r christum. ** Deze uitgave des Bijbels werd in een Plakaat van den Keizer in 1546 verboden, gelijk wij zien zullen (*;, Ook vergaderde iemand de allertroostelijkfte fchrif- tuurplaatfen , welke hij afzonderlijk in het licht gaf, onder den titel: Fontein des Levens, Alhoewel nu dit boekje niets dan fchriftuurwoorden , zonder eeni- ge uitlegging, vervatte, was het evenwel den he- vigften voorftanderen van het Pausdom zeer in den weg, (*) Zie GERDES p, 57-62. BRANDT Blaclz. 363. GESCHIEDENIS. 69 weg, zoodat zeker Brabandsch Franciskamr dereis na C. G. aannam naar Amflerdam , waar het eerst was ge- J^J""!^^^; drukt, en den geheelen druk kocht, welken hij ver- , brandde; maar het werd terftond in verfchciJene plaatfcn herdrukt (*). In het volgende jaar 1527, werd wendelmoet Dood van KLAAS DOCHTER, ccne wcduwe van Monnikendam^ ^^^^ ' eene deugdzame vrouw, maar die het Euangelie klaas vrijmoediglijk beleed, en zich daar niet van liet af- dochtew trekken, eerst op het Kasteel van Woerden gevan- gen gezet, en van daar naar den Haag gevoerd, en den aoflen November ter dood gebrngr. De Mon- niken (lilden wel alle pogingen van beloften en be- dreigingen in het werk, cm haar van haar geloof af te trekken , maar zij bleef tot het einde toe ftand- vastig. Men dreigde haar met de ftrafFe des vuurs, maar haar antwoord was : „ Is u die magt van 5, boven gegeven , ik ben bereid te lijden. '* Als hare nabefliaanden en anderen haar in den Kerker bezoekende , een derzelven zeide : „ Gij fchijnt 5, mij toe, den dood niet te vreezen, maar gij hebt 5, dien nog niet gefmaakt ! " voegde zij hem toe : „ Dat is waar; maar ik zal dien nooit fmaken , ,, want CHRISTUS heeft hem voor mij ondergaan, „ en gezegd: QJoann. VIII. 51.) Indien iem^and ,, mijn woord bewaart , hij zal den dood niet fma- „ ken in eeuwigheid." Tegen zekere edele matro- ne, die zeer veel van haar hield, en haar zeide : 5, Waarom zwijgt gij niet liever, mijne lieve wen- „ DEL- (*) BRANDT Bladz. 161. E3 70 KERKELIJKE na C. G. 99 DELMOET, en denkt en gelooft in uw hart, wat Jaarisi7. ^^ gij wilt, opdat gij dit leven nog wat moogt ge- ,_ „ nieten ?" hernam zij : „ Ach Zuster, gij weet „ niet, wat gij zegt. Met het hart gelooft men 5, ter regtvaardigheid ; met den mond belijdt men „ tot zaligheid." Eindelijk door het geheele Hof van Holland yexvazznd wordende, om zich te be- keeren , en hare dwaling te herroepen , was haar woord: „ Ik hange mijnen Heer en God aan , „ dien ik noch om des levens, noch om des doods „ wil' verlaten zal."' Men vraagde haar, „wat zij „ van de Mis dacht? „ Ik weet het," zeide zij, „ dat gijlieden deze ronde ouweltjes als God er- „ kent, maar ik verfoei ze als den Duivel." Aan- gaande de Heiligen en derzelver voorbidding beleed zij , geenen anderen Middelaar of Voorfpraak te ken- nen, dan JEZUS Christus alleen. Men vermaande haar , toen haar de dood werd aangezegd , dat zij hare zonden aan eenen Priester zou biechten. Haar antwoord was: „ Ik ben al lang geftorven, doch 5, het is de geest van christus, die mij levende „ maakt. Ondertusfchen heb ik alle mijne zonden „ aan christus, mynen Heere, gebiecht, die heeft „ mij alle mijne zonden genadig vergeven. Doch , 5, heb ik iemand van mijne naasten misdaan , ik 5, bidde, dat die het mij vergeve." Ter doodflrafFe uitgevoerd wordende, als zekere Monnik haar gedu- rig inviel, haar een kruisbeeld voorhoudende, dat 2lj haren Zaligmaker, met eenen kus, zou vereeren , zeide zij: ,,, Ik ken dezen houten Zaligmaker niet; 3, mijn Zaligmaker is in den Hemel, ter regterband „ Gods, GESCHIEDENIS. 71 „ Gods , des Almagtigen Vaders." Voorts verhaalt na C. G. men, dat deze wendelmoet, nu den brandftapel J^^^^'Si?» beklommen hebbende, in den oogenblik , dat men * haar zoude worgen , zediglijk hare oogen geflo- ten en haar hoofd geneigd hebbe , als fchikte zij zich , om te flapen. Dus gaf zij den geest, zijnde eerst geworgd en toen verbrand. Eenigen rekenen haar onder de Martelaren der Doopsgezinden, doch zonder grond, dewijl men niet leest, dat haar iets omtrent den Doop te last is gelegd (*). In de eerfl:e maanden van het Jaar 152S, Januari) Nieuwe en Februarij , werden weder nieuwe Plakaten van P^^^^^^°* wege den Keizer op het ftuk van den Godsdienst uitgegeven. Te Doornik lag te dezen tijde een /lugfistyner Monnik, hendrik genaamd, zijnde een Vlaming^ gevangen. Hij was de eerlle , die te Ko'-tryk het Euangelie predikte, vervolgens had hij de Monnikskap afgeleid, en eene vrouw getrouwd. Hij werd daar over te Kortryk gevangen genomen en naar Doornik gebragt. Men bood hem het leven aan, indien hij bekende, dat de vrouw, die hij ge- trouwd had, niet zijne echtelijke huisvrouw, maar zijne hoer of bijzit ware. Doch hij weigerde, on- der deze voorwaarde, zyn leven te Terlengen, en werd dus, ftandvastig blijvende bij het gene hij ge- leerd had, in de maand Mei des jaars 152S levende verbrand (|). In het jaar 1529, in welk jaar te Kameryk de Nieuw yj.g, Plakaau (*) GERDES pag. 61, 63. BRANDT Bladz. 242, 243. (f) CERDSS ^. 6Zi 64. BRANDT Bladz, 249, E4 7a KERKELIJKE na C. G. vrede genoten werd tusfchen Frankryk en den Kei- Jaari5i7 ger, waar in men van wederzijde overeenkwam, oni ^ de Lutherfche Ketterij uit te roeijen , gaf karel V een nieuw Plakaat uit, hetwelk den csden van Wijn- maand werd afgekondigd , en wnar bij degenen , die de verboden Boeken binnen zekeren tijd niec overleverden , ter dood werden verwezen , zonder genade of uitftel en verdere ftrenge bepalingen om- trent degenen , die van Ketterij verdacht of be- fchuldigd werden, met breede beloften aan de aan- brengeren derzelven. Den 2on:en van die maand was te Mechelen zekere willem van zwol , ter zake van Ltitheranerij , verbrand (*). In het jaar 1530 werd in ''sGravenhage teunis TEEKSZOON van Naarden , een jongeling van vier- entwintig jaren , wegens zijnen ijver tegen het Paus- dom , verbrand. Hij was eerst een fchoHer te Leu- ven geweest, zeer ongebonden van leven , tot dat hij daar na te Naarden^ op eene wandeling, als uit den hemel ter reder werd gedagen , en voor dood t'huis gebragt, waar na hij een' afkeer van het kwaad , en met een van het Pausdom kreeg , en de Hervorming predikte. Daar over gedaagd zijnde, reisde hij gewillig naar den Hang. Men- liet hem* eens gaan , daar na waarfchuwen , en ten laatfte vasthouden; zelfs in de gevangenis werd hem nog gelegenheid gegeven , om te ontkomen, dan hij' zocht dit niet. Naar het vuur gaande, dankte hij God, en zong een oud lied : Ik arm fcJiaapken aan (*) BRA^'DT B/adü. 249, gerdes. p. 65-^8. GESCHIEDENIS. 73 aan der- heide enz. Hij trok de muilen van zijne m C. G, voeten, de kousfen van zijne beenen, en deelde die I^arisi^. tot I5S2. den armen (*). In Gelderland werd de Hervorming met geweld Vervol- belet, eenen vasten voet te vatten. De Hertog ka- Qjlfj^,"^ REL VAN EGi\iOND , die in gedurige oorlogen een land. onrustig leven voerde, misfchien , uit de verandering in den Godsdienst, ook verandering in de burger- lijke regering vreezende, (lelde alle pogingen in het werk, om de Hervorming te weeren. Hij gaf zijne oogmerken daar toe te kennen in eenen vleijenden Brief aan den Paus, in het jaar 1525 gefchreven (f); in het jaar 1529 gaf hij een ftreng Plakaat uit te /Irnhem^ tegen de Lutheranery ^ welk Plakaat ge« teekend was den i7den April. Een der eerfien , die in Gelderland het Euangelie verkondigden , was ADOLF CLARENBACH, beftuurder van het School te Wezel, die te Keulen den aSden vSeptember 1529 ten vuurdood verwezen is. Behalve dezen claren- BACH heeft GüRHARDUS GELDENHAUR , gCZCgd VAN NiMvVEGEN, een geleerd man, en vriend van eras- mus , veel dienst aan de Hervorming gedaan. Hij week naderhand ten lande uit naar Duitschland, en is te Marpurg in het jaar 1542 overleden. Hij heeft verfcheidene fchriften nagelaten , een van welken , behelzende aanteekeningen van erasmus op de wet- ten tegen de Ketters, en verfcheidene Brieven van VAN NiMWEGEN, ovcf de Hcrvormlng en het fliaf- fen (•) r>RANDT t. a. p. (t) Men leest dezen Brief bij gerdes p. 46. E5 74 KERKELIJKE na C. G. f^n der Ketteren , aan Keizer karel , aan de Duit- Jaari5i7 f^j^g Vorsten te Spiers verzameld, aan karel, Her- - tog van Gelder^ en aan filips, Landgraaf van Hesfen, uitgegeven te Straatsburg 1527 in 8vo. de genegenheid van erasmus zoo zeer van hem ver- vreemde, dat deze een' fciierpen Brief tegeti de val- fche Euangelifchen fchreef, welke door de Godge- leerden van Straatsburg is beantwoord geworden , waar op erasmus weder geantwoord heeft (*). Die ERASMUS , die altijd van gematigdheid fprak en rpemde, die zoo vreesachtig was, dat hij in het jaar 1521 fchreef, dat, indien luther alles godzalig gefchreven had, hij erasmus nogtans geen gemoed had, om voorde waarheid levensgevaar te ondergaan , fchreef nu in het jaar 1530 fchimpend en fcherp aan die van Nederland en Oostfriesland eenen langen Brief, om zich niet fchuldig te maken aan het op- roer, daar het Lutherdom door werd voortgezet; en om , gelijk hij fprak , zich binnen de arke te hou- den < om door den .Zondvloed niet te vergaan; in, CHRISTUS fcheepken te blijven, om door de golven met verzwolgen te worden; in den fchaapsftal der Kerk te volharden, om geene prooi voor den wolf ie worden, of voor den Satan y die altijd rondgaat, zoekende, wien hi] zou mogen verflinden. Hij toon- de zich te fchamen, dat hij vriendfchap onderhou- den had met voorname Hervormers, en verklaarde, , niet verder met hen te doen te hebben Ct)» Niet- (*) GERDES pag. 41. Not. (t) GÜRDES />. 7C-74. BRANDT Bludz, 354. CH 3OI-3II. GESCHIEDENIS. 75 Niettegenftaande dit alles, ging de Hervorming na c. O. , voort in de Nederlanden zich uit te breiden. Te Jaar 1^517. Amflerdam ^ toen reeds eene aanzienelijke ftad, werd ^ _* de leer der Hervorming in het geheim geleerd en van velen aangenomen, en bijzonder door den ge-, leerden joannes sartoriüs zelfs fchriftelijk tegen KORNELis CROCUS cn ALARD Verdedigd (*) ; ook .. door jOAN TiMAN , gemeenlijk genoemd jan de Am- sterdammer , die naderhand te Bremen langer dan 30 jaren een Leeraar van het Christendom geweest en in het jaar 1557 overleden is. In het jaar 1531 werd maria, weduwe van lo»maria,_ DEWYK, Koning van Ilongary'é, en Zuster van Kei- .^^J^"^'" zer karel, Landvoogdesfe der Nederlanden^ in Ilongaryë plaats van maPsGaretha van OoUenr'vk. die in het LrinJ- 1 voogdes- voorgaande jaar 1530 overleden was. Te zelfden fg der Ne- tijde, den 7den October, kwam er weder een Pja- derlandea kaat uit te Brusfel, waar bij het Plakaat van 1529 werd bevestigd , met deze vermeerdering : „ Dat ,, niemand voortaan eenige nieuwe Boeken , van „ wat inhoud die ook waren, zou mogen drukken, „ fchiijven, of doen drukken of fchrijven , ten ware „ hij daar toe eerst Brieven van Octrooi verkregen „ had, op peene, dat men de overtreders van dat „ bevel zonder genade of uitftel zou fchavotteren , „ en daarenboven met een gloeijend kruis brandmer-, ,, ken , ofte een oog uitfteken , of de hand afkap- „ pen , ter befcheidenheid van den Regter (f). " Die (*) Zie van sartoriüs meer bij gerdes p. 7<5, voigg. (t) aRANDT. Bladz. 260. g£RD£s /). 751. 76 KERKELIJKE na C. G Die van Deventer weigerden echter in het Jaar 1531 Jaari5i7 ^gg Keizers Kommisfarisfen tot het Geloofsonder- tot 1552 , 1^ zoek toe te laten , bewerende , d;it de verdachte perfonen bij den Burgemeester en den Riad behoor- den onderzocht te worden. Een ge- Maar te Limburg was de vervolging door Kei- heel huis- zerlijke Gelastigden zwaar. Onder anderen werden Limbur'T daar op den houtmijt verbrand zes perfonen uit één verbrand, huisgezin , de man , de vrouw , en twee dochters met derzelver mannen , wegens derzelver aflteer van .het Pausdom. Als deze naar den berg Rotfelt ^ eene kleine ra ijl van de fiad gelegen , ter dood ge- voerd werden j hoorde men hen alle zes , als met ééne flem, den ganfchen weg langs, niet anders dan Pflilmen zingen. Daar na riepen zij, malkan- deren vertroostende en verfierkende , den naam des Zaligmakers jezus" aan, tot den laatften fnik des levens toe. Op gelijke wijze werden anderen te Atrecht ^ ^s Hertogenbosch en elders ter dood ge- brngt (*). Om dezen tijd namen de opfchucldingen door de oproerige Herdoopers verwekt, eenen aanvang, van welke te zijner plaatfe gefproken zal worden. Wij maken er hier flechts , in het voorbijgaan , gewag van, omdat derzelver oproerige ondernemingen den haat van velen tegen de Hervorming meer en meer aanvuurden, die geen behoorlijk onderfcheid wisten te mnken, waar door menigen ongelukkig werden. In het jaar 1534 werd in ^s Hertogenbosch joost (*) GERDES />. 80. BRANDT B.'adz. 263, 2'^A» GESCHIEDENIS. 77 de Pottebakker om den Godsdienst onthoofd , en na C. G, WILLEM WJGGERTSZOON heimelijk op het Siot te l^ar^SiZ» Schagen, ysbrand schol , een Pnester van Am- . fierdam, niet ongeleerd en zeer welfprckend , liep ook in het oog, en werd van Ketterij befchuldigd. Tweemalen vond zijne verantwoording plaats, maar ten dcrdemale beticht zijnde, werd hij n^mv Brabaml gezonden , een' lijd lang te Fihoorden gevangen gehouden , en eindelijk in Brusfd ten vure verwe- zen (*). In het jaar 1536 trof de vervolging willemtyn- DAL , een' Engelschman , die zijn vaderland ontwe- ken, zich te Antwerpen onthield, en van daar de vertaling van het Nieuwe Testament , hetwelk hij in het Engelsch had overgezet, aan zijne landge- nooten overzond, hij werd daar over gevangen en naar Vilvoorden gevoerd, en ten laatfte verworgd en verbrand (f). Toen de Keizer in het jaar 1540 door Frankv^k^soxwv an de Nederlanden was gekomen , om een oproer , P'^'^^^^* hetwelk te Gend ontdaan was, te (tillen, werd er een nieuw Plakaat op het (luk der Ketterij en Ket- terfche Boeken uitgegeven , waar op de vervolging met nieuwe hevigheid vernieuwd werd, waar van ons beftek ons niet toelaat alle bijzonderheden te vermelden, die men bij brandt en andere Gefchied- fchrljvers breeder verhaald vindt (§). Deze vervol- ging (*) GERDFS p. 107. BRANDT Bladz. 26^. (j-) Men zie meer vnn hem bij gerdes p, 107. fqq, (§) BRANDT Bladz. 342, volgg. 78 KERKELIJKE na C. G ging verfpreidde zich door het geheele land , alleen Jaari5f7 is opmerkelijk, dat men aangeteekend vindt, dat in __ de (lad Groningen ^ voor de komst van den Hertog van Alha hier te lande, niemand om zake van den Godsdienst ter dood is gebragt, niettegenftaande in dezelve ftad velen der Hervormde leere waren toe- gedaan, en zelfs in het Klooster van Aduard, des- zelfs Abt ALBERT VAN HARDENBERG, CCn uitmUH- tend en geleerd man, deze leere aan zijne Klooster- lingen inboezemde, die naderhand te Bremen en Emhden een Leeraar derzelve tot aan zijn* dood toe geweest is (*). AL8ERT Op den cpften van Wintermaand des jaars 1542 piGHius overleed albert pighius van Kampen^ Kanunnik pen, van de St. Janskerk te Utrecht ^ vermaard door zij- ne gefchriften tegen bucerus en anderen, ter ver- dediging van het Roomfche Geloof. Hij was een geleerd man, die echter, hoe zeer een beftrljder der Hervormden , het vermoeden van onregtzinnigheid niet heeft kunnen ontgaan , zoo zelfs , dat eenige van zijne Boeken op de lijst der verbodene Boe- ken geplaatst zijn geworden. Zijn dood , zegt men , werd verbaasd , door verdriet , omdat hij geene kans zag, om, met hoop van goeden uit- flag, het werk van bucerus : Over de ware he- vrediging der Kerk in leere , plegtigheden en tucht ^ te gelijk met een antwoord op de lasterin- gen^ gelijk de titel heeft, van albert pighius ran Kampen^ onlangs tegen de Belijdenis en ver- ant- (*) GERDES pag. 157, 159. GESCHIEDENIS. 79 aMwoording der Proteftanten in het licht gegeven, na C. fï. te beantwoorden {*). J^arisi/. tot 1552. Op het volgende jaar 1543 wordt ons opgetee- kend de gevangenis en ontkoming van franciscüs franc. DRYANDER , eigenlijk de enzinas , hetwelk in het i^i^^^n- Spaansch eene foort van eikenboom beteekent, van waar, naar de gewoonte dier tijden, de naam dry- ander genoemd is, van het Griekfche Drys, een eik of eikenboom. Deze dryander vvas een Span« jaard, zeer geacht bij de Duitfchers en Nederlan- ders, die door melanchthon ten flerkften werd aangeprezen aan den Aartsbisfchop cranmer , als een' man van groote geleerdheid en deftige zeden. DRYANDER, in het jaar 1543 in de Nederlanden zijnde , ondernam eene vertaling van het Nieuwe Testament in het Spaansch, ten dienfte zijner land- genooten , hij liet dezelve te Amflerdam drukken , met een* opdragt aan den Keizer , met den titel : Het Nieuwe Testament , dat is , ket Nieuw Fer- hond van onzen eenigen Verlos fer en Zaligmaker , JEZUS CHRISTUS. Doch ceu Monnik, anders niet onkundig, wien hij het eerfte blad afgedrukt had overgegeven , kon het woord verhond niet verdra- gen , en zwoer bij zijne kap , dat franciscüs geen ander oogmerk met deze vertaling had, dan om de Ketterij van luther aan zijne landgenooten in te boezemen, dryander was genoodzaakt het woord verhond weg te nemen en den titel te laten herdruk- ken, (*) GERDES pag. 153. \ 80 KERKELIJKE na C. G. ken , doch nu (lootte zich een ander niet ongeleerd J^^'^'^i?- Monnik , dat er op den titel gelezen werd: eenipen tot 1552, 7 r ï3 ft Verlosfer en Zaligmaker, Andermaal was dryan- der ook dezen hier in te wille; doch nu deelde bij niemand iets meer van zijn werk mede, voordat hij zelf bij den Keizer gehoor verkregen , en dien zijn werk had aangeboden. De Keizer ontving hem gun- ftig , en beloofde hem zijne befcherming , mids er niets in het werk ware, hetwelk met regt kwaad vermoeden kon verwekken, dryander antwoord- de , dat dit Boek boven alle vermoeden was , als zijnde van God zelven oorfpronkelijk , wiens woord daar in , door zijnen Zoon geopenbaard , gelezen werd. De Keizer ftelde het werk in handen van eenen Monnik, zijnen Biechtvader, petrus a soto genoemd. Deze, dryander lang hebbende opge- houden , deed hem eindelijk te Brusfel gevangen ne- men, in welke gevangenis hij vijftien droevige maan- den heeft doorgebragt, wordende zelfs door zijnen Vader en Oomen onophoudelijk aangezocht, om te herroepen, maar daartegen ook veel troost genieten- de door de aanfpraak en bemoediging van eenen me- degevangenen, om het geloof, gillis tilleman genoemd, en wordende in zijne gevangenis ook van meer dan 400 menfchen bezocht , die allen der zuivere leere waren toegedaan. Hij ontkwam einde- lijk gelukkig zijne gevangenis , gelijk hij ' dit alles zelf verhaald heeft, en begaf zich toen utl^t Duits ch' land ^ zonder dat wij van zijne verdere lotgevallen meer weten , alleen dat de aanprijzing van hem door ItlE- GESCHIEDENIS. 8i MèLANCHTHON nan den Aartsbisfchop CRANMEk na C. G. ïaat vermoeden, dat hij ouk naar Engeland gereisd J^^^'J^i 7. Ss (♦}. De bovengemelde gillïs tileman was liiet zoo Hevig- , , , . , , heid der gelukkig, ais dryander, om te ontkomen, maar ^^^y^^^ heeft met eenige andere belijders der waariieid in ging. het jaar 1544 den dood moeten ondergaan. Hoe zeer men voorts ijverde tegen deze belijders , kan het voorbeeld der Had Leuven getuigen , in welke alleen, gedurende den loop des Jaars 1543, wel 20 of 30 mcnfchen ten vure gedoemd zijn. Ook ge- bruikte men allerhande listen, om de voorftanders der Hervorming te ontdekken en in handen te krij* gen. Men vermaande het volk van de Predikftoe- len, ora de geren, die zij kenden, aan te brengen, en roemde dit als een bij God verdienfttlijk werk. Men onderrigtte ook het volk, op welke wijze en door welke vragen zij hen ontdekken konden. Om de Herders en Leeraars te ontdekken, liet men der- zelver beeldtenis aflchilderen en op publieke plaatfen voorhangen, met belofte van eené groote geldfomme voor den aanbrenger (f). Ondertusfchen, terwijl de belijders Van het E uan- Wanhoop selie met fiand vastigheid en vertrouwen den wreed- ^"" ^^^' ften dood ondergingen, vindt tiien daartegen ver- en ande- fcheidene voorbeelden van zulken, die in het geloof r^"* der Roomfche Kerk , hetwelk twijfeling omtrent de zaligheid aanraadt , volhardende , in de akeligRe wan- (*) GERDES /'<'?^ 1(^5-172, (t) CERDES pag. 173, Herv. ui. f 82 K E R K E L IJ K E na C. G. wanhoop geftorven zijn. Dit wordt verhaald vau Jaari5i7. zekeren guarlach, een' Leeranr der Heil. Schriften tot 1552. - bij de Monniken van St. Geertruid re Leuven , van eenen arnold van bommel, een' jongeling, die zich zelven , op eene ellendige wijze, vermoordde; maar bijzonder van jacobus latoriüs. Kanunnik , Doctor en Profesfor der Theologie te Leuven^ die, in het eerst der Hervorming niet ongenegen , doch fchielijk veranderende, dezelve, zoo veel in hem was, had zoeken te verdrukken. Hij fchreef tegen ERASMUS, tegen luther , tegen oecolampadius en tegen t^ndal (*). Maar ééns op een' tijd te Brusfel den Predikftoel beklimmende, cm voor Kei- zer KAREL te prediken, werd hij zoo verbaasd, en verward, dat niemand verftaan kon, wat hij zeggen wilde, en de geheele vergadering aan het lagchen raakte. Die fchande behaald hebbende, keerde hij weder naar Leuven^ daar de fchaamte over AtzQ fchande, en het overdenken van hetgeen hij tegen zijn gemoed gedaan l>ad, het hem zoo bang maak- ten, dat hij tot wanhoop verviel. Dikwijls ontviel hem in zijne lesfen, d^i hij tegen de waarheid had geftreden. Om deze ftem ie fmooren,werd hij door de andere Theologanten , voornamelijk door ruard TAPPER van Enkhtiizen, binnens huis opgefloten, daar hij den XXlXftcn van Mei 1544 een droevig einde nam, op elke aanfpraak uitroepende; „ Dat „ hij verdoemd , dat hij van God verworpen was , „ dat hij op geene zaligheid , noch vergiffenis „ hoop- (*) Verg. boven Bladz, 47. GESCHIEDENIS. 83 /), hoopte , omdat hij met opzet tegen God geftre- na C. G, „ den had." faansi/. In dit jaar 1544, anderen zeggen, m 1541, over- . leed te Leuven jan allard van Amflerdam^ die,JANAL- wegens zijne geleerdheid en welfprekendheid , bij '^^^'^* ERASMUS , PETR. NANNIUS , CONRADUS GOCLENIUS en LUDovicus vives, m hooge achting was. De- ze, fchoon hij luther niet zeer gnnftig waSj en in de gemeenfchap der Roomfche Kerk gebleven isj liet echter niet na , fommige dingen aan te wijzen ^ die in den handel der Kerkelijken te beflrafFen wa- ren. Op den titel van AUerheiUgfle Vader aan den Paus gegeven , merkt hij aan : Dat de Paus daar door geftadig vermaand werd , om in heiligheid des levens , en niet in rijkdommen of gebied uit te mun- ten (*). Ook wees hij aan, dat eertijds de uitdee* ling der Kerkelijke fchatten aan de Diakenen ftond, die voornamelijk zorg droegen voor de armen; en daar op volgt deze wensch : Gave God, dat dè Kerk hedendaags zulke Diakenen had, wien men die heilige bediening aanbeval. Ja , hij leide den Bisfchoppen, en aan al de Geestelijken, Kerkdiefte te last, omdat zij de goederen der Kerk en der be- hoeftigen tot hun eigen en der hunnen gemak in het geheel aanleiden, daar zij uit dezelve niet meer dan nooddruft behoorden te trekken. Hij was van na- ture hardhoorend , maar glad van tong , waarom ERASMUS van hem zeide: Dat de tong goedmaak» te, hetgeen aan de ooren gebrak. Hij heeft zich in (*) Not. ad RUD, AGPvicoL. T. II. p' 170. F a S4 KERKELIJKE na C. G. in het Geineenebest der GeL^erden verdiendelijk g«r- J^^""^ 5 17* maakt , door de uitsave van de werken van ru* ïot 1552 „., ., . „ .. , , DOLPHUS AGRicoLA. Bij Zijnen uiterlten wil maakte hij alle zijne Boeken aan de arme weeskinderen te y^mftercJam , en fchreef zich zelven , doelende op zijnen naam allard , dit graffchrift: Tota regit tellus, qiii tellus tota vocatur. als wilde hij zeggen : AI d* aard' bedekt hem nu, die alüard wordt geheten(*). Plakaat In Holland was den XXVIden van Januarij dezes Sdfool^te J^^"'^ 1544 het herbergen der gevlugten, ter zak-e Wezel, van Ketterij en het bezorgen hunner goederen , op nieuw bij Plakaat verboden ; en als die van Wezel eene nieuwe School wilden oprigten , en zulks over- al bekend maakten, om leerlingen te lokken, zonder daar in den Keizer of den Paus gekend te hebben , werd door een Plakaat, den 7den Maart te Briisfel uitgegeven , aan de ingezetenen dezer landen verbo- den, hunne kinderen, broeders, neeven of anderen van hunne magen , vrienden , of anderen , ftaande onder hunnen laste, en bewind, daar henen te zen- den: op peene van gehouden te zullen worden als Ketters, en als zoodanigen geflrafc te worden, naar inhoud der Plakaten (f). De flad Wezel ^ ftaande onder de regering van willem. Hertog van Kleeft had reeds in het jaar 1542 openlijk de Hervorming aan* (*) CERDES p. I.-7. BRANDT Bladz, 353. ^X) beandt Bladz* 348, GESCHIEDENIS. 85 aangenomen , en na een gehouden mondgcfpick met na C. G. de Roomfchen, in het iaar 1543 de Mis geheel af- f^"f5i7« ' J ^^"' tot 1552. gefchafr; federt was zij eene roevlugtsplaats gewor- . den voor de Pfotestaiiten, die in Braband ^ Flaan- deren en de overige Nederlanden de hevigheid der vervolging zochten te ontwijken. Onder de eerfte Hervormde Leeraars dezer ftad was iMAN ORTZEN, gemeenlijk de Zeeuw genaamd, omdat hij in het dorp de Oude tQflg\>\] Zicrikzee ^ in het jaar 1505 geboren was. Hij was een zeer geleerd man, en werd in het jaar 1536 naar JVezel beroepen, alwaar hij de Hervormde Leer met groo- ten ijver verkondigde, en de Kerk hervormde ; in het jaar 1548 werd hij, op last van Keizer karel, door dü voorftanders van het Interim verdreven , maar in het jaar 1560 terug geroepen , is hij, in het jaar 1571 , te PFezel geilorven en aldaar begra- ven (♦). Te Gend werd den iSden December weder een Nieuw Plakaat uitgegeven, vervattende eene nadere verkla- P'^krat ring op het prenten of drukken en verfpreiden der i^^^^^ vsii Boeken: „ Die iets gedrukt had, zonder octrooi. Boeken, al werden er geene dwalingen in gevonden, zou eeuwiglijk gebannen worden , en bovendien 300 Ca- rolicguldens verbeuren. Njemand mogt iets druk- ken in de Spaanfche , Engelfche, Italiaanfche of an- dere vreemde taal. Ook niets , zonder namen van Schrijver, Prenter, (Drukker,) of van de plaats, waar het gedrukt was, of met valfche namen. Die eeni- (*) ciLRDEs pag. 1:9. Not, F3 86 K E R K E L IJ K E na C. G. eenige Boeken , zonder het Privilegie , bevonden Jaarisiy. Yverd verkocht, of in zijn* winkel te hebben, zou ^ ■ telkens verbeuren 50 Guldens, Niemand mogt Boe- ken, buiten *slands gedrukt, verkoopen , of meer dan drie dagen in zijn' winkel houden, zonder daar van e^ne lijst over te geven aan den Officier van de plaats , alwaar hij woonde. De Officiers zouden alle jaren tweevverf rondgaan , om alle Boekwinkels te viüteren, die hun weigerde zijn huis te onderzoe- ken, zou verbeuren 100 Gulden en de onderzoe-^ king bovendien moeten dulden , niettcgeiiflaande eenige privilegie, exempel of vrijheid ter contrariens n?)chte ook diveifiteit van jurisdictie enz. Voorbeel' In Overysfel leed in dit jaar den dood voor haar dige dood _gjQQf ggj^g edele jonkvrouw maria van beecujm, van MA- ^ ■* , , ' RiAVAN te gelijk met haar broeders vrouw ursula. Dezö $EECUM. edele Maagd, door hare Moeder, omdat zij niet met de Roomfche Kerk gevoelde, ten huize uitge- dreven , begaf zich naar het Bisdom Utrecht ^ bij haren Broeder jan van beecum, doch de Be- velhebber der Provincie , hare fchuilplaats ontdekt hebbende , overviel haar bij nacht ; bij haar weg- voeren , vraagde zij hare Schoonzuster uusula ,, of zij haar wilde verzeilen, die zulks, met toeftcm- ming van haren man, deed. Zij werden eerst naar Deventer en vervolgens naar het Slot Delden ge- bragt. Zij bleven ftandvastig in haar geloof, en werden daarom ter dood verwezen. Ter flrnffi; uit leerduk- ^^^^^ de Ketters te ligter te kunnen overwinnen, ken af. Dit voorbeeld werd door de Godgeleerden van Leu* ven 'm dit jaar 1544 gevolgd, die XXXII artikelen opgefleld hebbende, dezelve, insgelijks door den Kei- zer bekrachtigd , plegtig lieten afkondigen. Zij wa- ren de volgende : ,, Dat het Mis-ofFer van chris- „ TüS ingedeld, en heilzaam is voor levenden en „ dooden. Dat men de Heiligen moet aanbidden, „ opdat zij onze voorfprekers zijn mogen bij chris- 5, TUS. Dat de zelfihndigheid van brood en wijn „ bij de wijding veranderd. Dat het aüeen den 3, Priesteren geoorloofd is, het brood in den wija „ te wijden , en dat het gcheele Avondmaal van „ CHRISTUS Hechts tot hen alleen behoort. Dat „ de Kloostergeloften moeten gehouden worden, ,, Dat door de Sacramenten hetVormfel en de Oor» ,5 biecht GESCHIEDEN IS. 89 ,, biecht, de Heilige Geest wordt medegedeeld, na C. G* ,, Dat de zielen uit het Vagevuur verlost worden JaarisiJ- , , „ tot 155*- „ door het gebed , vasten en goede werken. Uat ^ «. „ de wetten der Kerk omtrent het vasten en het „ ondcrfcheid der fpijzen het geweten verbinden, „ Dat er een Opperbisfchop der Kerk is , wien allen , „ volgens Goddelijk regt, gehouden zijn te gehoor- „ zamen. Dat men vele dingen geluovcn en als ,, noodzakelijk moet aannemen, welke in de Schrift ,, niet gemeld worden. Dat het Vagevuur do-r de „ Pausfelijke Afliten wordt kwijtg-icholden. Dat ,, zelfs onreine en ondeugende Priesters net lig- „ chaam des Heeren wijden , indien zij fl:chts de 5, bedoeling hebben , om dat te wij-icn. Dat men „ alle doodzonden aan den Prester moet openba- 5, ren , en de facramentele ablblirae van hem ont- „ vangen. Dnt de mensch eenen vrijen wil heeft, „ waar door hij wel of kv»?aiijk kan handelen , en „ van de zonde opflaan doi>r h' etvaardigheid. Dat ,, de vergeving der zonden niet vcrkresjen wordt j, alleen door het geloof, maar door de lief 'e en „ ware boetvaardigheid. Dat de Kerk en wettiglijk „ zamengeroepene Kerkvergaderingen niet kunnen „ dwalen, en dat men haar moet gehoorzamen. „ Dat het oordeel en de uitlegging der S:hrift aan „ de Kerk behoort, indien er iets betwistbaars is „ enz." (*) Het jaar 1545 werd reeds in de maand Februari] Doodvnn met bloed geteekend,op welken dag petrus brl'l- ''e'ï^^« aauLLV. LY (*) GERDES p. J37, !.'"• F 5 9© KERKELIJKE na C. G. LY te Doornik met klein vuur verbrand werd. Hij Jaari5i7. ^gg Leeraar xe Straatsburg . maar werd in de maand tot 1552. - September 1544 door die van Doornik verzocht , om hun het Euangelie te prediken. Hij verkondig- de hetzelve hier en te Rysfel in het geheim, flechts eenen korten tijd. Als men hem naarfpoorde , en hij zich niet langer wist te verbergen , lieten die vanDoor;uk hem met een touw over den flads wal, opdat hij dus zoude omkomen. Ongelukkig gebeur- de het , dat één hunner , toen hij reeds op den grond zat, die hem vaafwelvvilde zeggen , en daarom van den muur af klom, een' losfen Üeen van boven neder ftiet, welke den ongelukkigen man een betn brak ; het geraas van den val en het gekerm van den gewonden deed de naaste wacht toeloopen , die hem vatte en naar de gevangenis bragr. Hij bleef volftandig bij de leer, welke hij verftond, waarheid te zijn , vertroostte zijne medegevangenen en zijne huisvrouw (*^ door Brieven , zag den hardflen dood rustig te gemoet , en riep , vol vertrouwen , in het midden van een langzaam vuur, zijnen Schepper en Zaligmaker aan , tot den einde toe (f). Leerar.rs Daar bevondtn zich te dezen tijde nog meer an- ondcr het ^g^g^ ^ die, met groot gevaar, de Hervorming in kruis. ,., ^ deze landen predikten, te weten: gerardus gal- LINACEUS , . . . GALENUS, HERMANNUS MODET , PE- (*) Men leest eenen zijner Brieven a?.n zijne huis- vrouw bij GERDES Tom. III. Euang. R.cnov. Münument, pag. 96. (f) GERDES />. 184. BRANDT Bladz. 355. GESCHIEDENIS. 91 fETRUS GABRIEL , CHRISTOPHORUS FABRICIUS , na C G. HERMANNUs lOANNES , (üe eertijds Monniken ge- I^f"5i7» \. , tot i55«» weest waren. Ook feito, aktonius nicolaus , . cüRNELis cooLTUiN , (Üe tc voren Priesters waren, en uit burgerlleden s adriaan haamstede, de eer- fte Schrijver van liet Nederlands Martelaarsboek , AGG, SIM, P. DELEIN, P. CARP , CASPAR HEIDA- NUS, ELLARD GERRITS, EVËRHARDUS GERARDUS, PETRUS HASARDUS , ^EGIDIüS , . . . J4N ARENTS- zooN , piETER coRNELiszooN. Doch cenigen daar van geraakten in later tijd tot het Predikambt. Terwijl de bovengemelde erully te Doornik ge- Vervol- vangen lag, zijn er ook eenigen van zijne Toehoor- ^'"^* tieren verbrand. Dewijl de Wethouders, naar het oordeel der Geestelijken , evenwel te flap waren te- gen de Ketters, werd de Raadsheer karel tis* KACH van Brusfel naar Doornik gezonden. Zeker Burger, berciban genaamd, vergeefs in zijn huis gezocht zijnde, gaf zich, door een' verkeerden ijver, welven aan; doch moest voor deze roekeloosheid boeten, dewijl hij den lof der (landvastigheid miste. Door de zware bedreigingen van den wreedilen dood vcrfchrikt, wederriep hy zijne eerde belijdenis, zon- der daar mede iets anders te winnen, dan dat hij niet door het vuur, maar met het zwaard gedood \verd. Doch een ander, pieter miöce , die ook te dier tijd gevangen v.'as, volhardde in het geloof. Vergeefs hield men hem de herroeping van bergi» ban voor, dien hij erkende, dat God verzocht had, door zijne roekeloosheid. ,, Wat nüj aangaat, " ?eide hij, ,, zoo mij God zulk een middel , om „ te 9» K E R K E L IJ K E Ba C. G. 5, te ontkomen , gegeven had , ik zou mij wel uit Jaari5i7. ^^g handen gehouden hebben: en daarom, tcr- tot 1552. " " 9 I „ wijl gij mij hebt, doet met mijn ligchaam, het- „ geen u goeddunkt, mijne ziel is onder uw ge- 5, bied niet. Nog werd er een kleermaker met Ketterij beticht, en nevens zijne vrouw gevangen. De man bezweek, wederriep, en kreeg het zwaard. Maar zijne vrouw gedroeg zich mannelijker, en liet zich om haar ge- loof met de aarde bedelven. Dit bedelven met aar- de ging hier dus toe: Men leide haar op het fcha- vot in eene kist zonder dekfel , van lengte en van breedte , dat er haar ligchaam naauwelijks in paste ; om dit voorts van boven wel te fluiten , werden er drie ijzeren handboomen dwars door gebragt, één omtrent de borst, de ander op den buik, de derde op de beenen; aan het einde van deze fmoorkist, omtrent het hoofd, was een gat gemaakt , daar de beul eene drop doorftak, die, om haren hals ge- legd , van onder het fchavot werd toegetrokken , toen men het ligchaam met aarde bedekte (*). Doch wij zwijgen liever van meer andere voorbeelden van de wreedheid der bijgeloovigheid. Gemeen- Om dezen tijd begaven zich velen, om de hevig- tevnn |^gjj ^^^ vervolgingen te ontgaan, naar Engeland ^ vlugtehn- ^ ° . gen in alwaar zij, in de laatile jaren der regering van hen- Engeland ^rik Viil, begunftigd door deszelfs laatfte Gemalin KATHARiNA PARR , cenc fchuüplaats vonden , en eene gemeente ftichtten, welke, in het begin, wel ge- (') BRANDT Bladz. 359. GESCHIEDENIS. 93 gering , echter binnen kort , bijzonder onder de re- na C. G. gering van eduard VI, zeer aanzienlijk is gewor- Rri5i7» den , en hare verdrukte medebroeders in de Neder- - landen en elders met raad en daad menigmaal in derzelver benaauwende omftaudighedeii te hulpe ge- komen is. Den laatflen van Junij des jaars 1546 kwam we- Nieuw der een Piakaat in het licht , biisonder een verbod *^'^^^^ ' -^ omtrenc - behelzende, niet alleen van verfcheidene door men- verbode- fchen gefchreven fchriften , maar ook van uitgaven "^ ^o£- ken des Bijbels en des N. Testaments. Bij het Piakaat was eene lijst der Boeken gevoegd, welke door de Theologifche Faculteit der Univerfiteit te Leuven^ nadat zij alvorens door last van den Keizer daar onderzoek op gedaan had , waren kwaad of gevaar- lijk gekeurd. Onder deze Boeken waren de Latijn- fche Bijbels gedrukt te Parys bij robert stefa*- Nus in de jaren 1532 en 1540; bij franciscus GRYPHius in de jaren 1541 en 1542; te Bazel bij FROBEN in de jaren 1530 en 153S ; te Antn'erpcn by j. STELS in de jaren 1538, 1541 en 1542; ook de Bijbel met de Aanteekeningen van sebastianus aiuNSTERüs te Bazel gedrukt in het jaar 1535. De Nederlandfche Bijbels gedrukt te Antwerpen bij ja- KOB LIESVELD in het jaar 1542; bij willem vor- STERMAN in de jaren 1528, 1534, 1544 en 1545; en bij henryk peetersen in het jaar 1541; de Walfche Bijbels te Antwerpen gedrukt in het jaar 1534, bij MARTYN DE KEISER , en in het jaari54T bij ANTONis de la haye : Ook de Nieuwe Tes- tamenten in het Nederduitsch gedrukt bij liesveld, in ^4 K E R K E L IJ K E m C. G. in de jaren 1542, 1543 en 1544; met nog 2evsit* Jaari5i7, (jg^ andere drukken. tot 1552. ^^ - , , . , Gedurende de jaren 1547, 154S en 1549 werden Vervol- alom iii Friesland^ Vlaanderen^ Braband ^ lioUaiid ^ gi"g' ye]e menfchen om den Godsdienst ter dood gebragt, de meeste echter op de befchuldiging van Herdoo* perij. Merkwaardig onder anderen is de dood van zekeren Meester niklaas , een' man van vvetenfchap in Frankryk geboren, die zich te Genere eenen tijd lang onthouden , en nu door Nederland naar Enge- land reizende, te Bergen in Henegouwen de kleine Gemeente, welke zich daar tegen het Pausdom kant* te, ten verzoeke van zijnen reisgenoot augustyn BARBIER , een' Henegouwer , bezocht , vertroost en verflerkt had met zijne gaven , hij werd daar over op den weg vier mijlen van Doornik aangetast, en ne* yens zijne vrouw, en de echtgenoote van augus* TYN, die het, voor dien tijd, ontkwam, naar Ber* gen gevoerd. Zijne huisvrouw liet zich, door be- lofte van het leven, verleiden, om het huis te ont- dekken , waar men hem te voren geherbergd had* Meester niklaas onderging den vuurdood gemoe- digd , in het midden van het vuur hoorde men hem nog tweemalen met opgeheven hoofde roepen : O eeuwige Vader, ik beveel mij in uwe handen. Met geen minder kloekhartigheid en vertrouwen op Gods genade, liet zich maria , de huisvrouw van au- gustyn BARBIER. , levende bedelven , en van den beul te bersten trappen. Daar na werd ook au- gustyn , haar man , te Beaumont gevangen en ter dood gebragt. Mij droeg zich van gelijken, fchoon hy GESCHIEDENIS. 95 lilj anders kleinmocdig van aard was, zeer hartig , na C. G. toen het de nood vereischte. Hetgeen hij de waar- J^arisi/. .. wc 1552. heitl van het Euangelie verftond te zijn, beleed hij . vrijmoediglijk. Iemand, die tot hem zeide: Heb toch mededogen met u zelvcn, en wilt gij uw le- ven niet behouden , behoud ten minfte uwe ziel , gaf hij, hem bedankende voor zijne gunst, ten ant- woord : „ Ik he') , dit ziet gij wel , zoo groote „ deernislè met mij zelven en met mijne ziel, dat ik, 5, om niets te doen tegen mijn geweten, mijn lig- „ chaam liever overgeve , om gebrand te worden. ,, Hier in acht ik mij wel gelukkig : want ik lijde „ niet om mijn boos leven , maar alleen om het „ woord van jezus Christus, daar alle Martela- „ ren hun bloed om hebben vergoten , gelijk ik ook „ hoop te doen (*)•" Onder al dit bloedflorten deed de Keizer zijnen prins fi- Zoon FiLips uit Spanje komen, en huldigen voor^^^^Y^'* aanüaanden Vorst der Nederlanden^ en erfwachter wordt in van zijnen Vader. Kort daar na verklaarde de Kei deNederJ zer zich met een Plakaat, den sollen October 1549 i^ui^^j^j^ te Brusfel geteekend, ten aanzien van het verbeurd verklaren van de leenen , landerijen en andere goe- deren der Ketteren. Te voren, den I7den Julij, was er nog een Plakaat gemaakt tegen de nieuwe Christenen, dat is. Joden, die, om de Inquifitie te ontgiian , het Christendom beleden , hoewel zij in het geheim als Joden leefden, en die in groote menigte uit Portugal herwaards waren gevlugt. Het ver- (*) BRANDT Bladz* 36u'-37o. 9Ö K E R K E L IJ K E M C. G verlof van hier te lande hun verblijf te mogen heb^ Jaari5i7. bej, j^ij,j v^JQJ. dezen toeffeftaan , werd thans inge'^ tot 1552 a J 99 i 400* (t; Bladz. p2. GESCHIEDENIS. iii NCJÖ , MARTINUS MICRONIUS , FRANCISCUS RIVE- na C G, RIUS, en RICHARDUS GALLUS, JOANNES A LASCO J''^^^j'7« , , .. cot 1552. was Superintendent, en had tot zynen getrouwen __ medehelper als Ouderling joannes uteniioven , die ten gebruike dezer gemeente de Pfalmen van David in het Nederduitsch berijmde en op Muzijk- noten (lelde, tot openbaar gebruik in de vergade- ring. Zoo bloeljende was de flaat dezer gemeente , dat men binnen kort meer dan 3 of 4000 ledematen derzelve telde. Doch de ongelukkige dood van Koning eduard VI in het jaar 1553 bragt eene geheele omwenteling van dezen voorfpoed en eene verflrooijing der ge- meente te weeg. De vervolging , door Koningin MARIA aangerigt, noopte een aantal van de leden dezer gemeente , Engeland te verlaten , en zich naar Denemarken in te fchepen. Zij gingen, ten getale van omtrent 173 menfchen, meest Nederlanders en Franfchen, den ijden September in zee. Na veel fukkelens kwamen zij in het holfte van den winter in Denemarken aan, doch hier vonden zij geen broederlijk onthaal, zoo groot was de haat en par- tijfchap tusfchen Broederen te dezen tijde, door de verkeerde drift der Lutherfche Godgeleerden ! hun werd zelfs geweigerd, in Denemarken te overwinte- ren, zoodat de vlugtelingen zich weder op eene on- veilige zee beceven moesten, den fieven wendende naar Duiisch/and , alwaar zij bij die van Rostok ^ Wismar , Luhek en Hamburg geen gunfliger ont- haal of gastvrijheid vonden , voornamelijk door het aandrijven van joachim westphalüs , een' Ham- bur- lïi KERKÉLIJI^Ê «a C G. Jaar 15 17. lOt 1552. Kelzec karelV draagt de Nederla». den over aan zijnen Zoon FlLIl'S II. Plakaren ver- nieuwd. Vervol- burger Godgeleerde, een* man van flrengen etl on* buigzamen aard, die gewoon was, de genen , die in EtJgetand rer zake van het geloof leden , ( fchan- delijk en oiiclirisielijk ! ) Martelaren van dm Duivel te noemen. Eindelijk zochten en vonden ook de vliigtelingen in het jaar 1554 eene veilige fchuilplaats in Oosl» fries/and en te Ewhden , alwaar zij met alle gast* vrijheid omvangen werden , terwijl fommigen zich verder naar Frankfort ^ anderen naar Dantzig ^ naaf Wezel en elders heen begaven (*). Ondertusfchen kregen de Nederlanders eenen aft- deren Heer, alzoo Keizer karel V in October deS jaars 1555 affland deed van deze landen, en dezelve overdroeg op zijnen Zoon filiPs II. van dezeil naam. Tevens nam vrouw maria , Koningin we- duwe van Hongaryn ^ haar affcheid van de Staten, in wier plaats emanuel filibert. Hertog vait Savoye^ als Landvoogd, door Koning filips werd aangcfteld (f). Eene der eerde zorgen van den nieuwen Lands- heer was, de Plak aten, op het ftuk van den Gods- dienst, door zijnen Vader uitgegeven , te vernieu- wen en te bevestigen , door een Plakaat , geteekend den aoften Augustus des jaars 1556, |a reeds voor het e*) GF.RDRS pag. 22Ö, 238. (f) Wij hebben nopens den affland van Keizer ka- RÉL V het één en ander aangeteêkend Kerk. Qefch. XX Deel, B'adz. 268. volgg. men voege hier bij Gerde» p* 24Ö. BRANDT Bladz. 24Ó , 497. volgg. GESCHIEDENIS. ifj het einde des voorgaanden jaars 1555, den flSrten na C. O. November, had hij het llerigtrdirifr , in het jaar f*"ri5i7- ' • o 5 •'tot 1553. 1550 door Keizer karkl aan de Inqiiifiteiirs gege- - ven, vernieuwd; en wel op die wijze, dat, in plaats van den heimelijken last , dien zij te voren hadden , nu aan de Oincieren en Regteren , bij de opene Brieven van het Plai;aat, vveér bevolen werd, de voorzeide Inquifiteurs , in het uitvoeren van hun- nen last , bij te fiaan en te helpen. Doch die van /Intwerpen wezen , om deze reden , de afkondiging van dit Plakaat van de hand , gelijk het ook , kort daar na, op 'sKonings last, in Brahand wederom ingetrokken werd (*). Ook vindt men, dat de Friezen zwarigheid gemaakt hebben, om dit Plakaat af te kondigen , gelijk dan ook de Koning hun eene verzachtende verklaring van het Plakaat deed toeko- men (t). Middelerwijl ontbrak het der vervolging aan gee- Merk- ne doffe om te woeden. Merkwaardig is onder vele ^y/'^i'dig lijc'pn van andere voorbeelden , het lijden en de dood van ze- roVert keren robert oquier, met zijne huisvrouw en öquier, twee zonen. Te Rysfe!^ eene niet onaanzienelijke vlo^iw en ftad in Vlaanderen , begonnen de Minderbroeders twee zo- den Wethnuderen op den Predikftoel te last te leg gen, dat zij te (lap waren , 'en de Keuerlche verga- deringen , die dagelijks toenamen , door de vingerea zagen. Daar over viel men dan op zekeren avond in (*) BRANDT Bladz. /50, 451. WAGENAAR fW. Hy?. VI Deel, Bladz. 8. (t) GERDBS/)^^. 250, 251- Herv. iir. H nen. 1T4 K E R K E L IJ K E na C. G. in het huis van dezen robert oquier, een voor- Jn'insi/. fiaQn^ ij(j [}er heimelijke semeente; raen doorzocht sot 1552, . j ö 5 . het huis, en vond eenige verbodene Boeiden. De oüdfte zoon, roudewyn, dien men voora! zocht, was niet te huis , doch onderiusichen aankloppen- de, werd hij, nevens zijnen vader, moeder en broe- der gevangen. Zij gedroegen zich flanavastig , en beantwoordden , verhoord wordende , de vragen , die hun gedaan werden , met alle vrijmoedigheid. Eén der VVethouderen vraagde: Wat werd er in uwe vergaderingen gedaan ? waar op de oudde zoon BOUDEWYN het woord nam, en zeide: „ Ik zal „ het u mijne Heeren , als het u belieft , in het ,, breede verhalen." Verlof hebbende , om te fpre- ken, ving hij aan: ,, Wanneer wtj daar vergaderd „ zijn , in den naam des Heere , om zyn heilig 3, woord te hooren, dan vallen wij nllen gelijkelijk ,, op onze knieën ter aarde, en belijden in demoe- 5, digheid des harten onze zonden voor de hooge „ Majefteit Gods. Daar na bidden wij al te za^ 5, men, dat Gods woord toch regt verkondigd, en . „ zuiver gepredikt worde. Wij bidden ook voor ,, onzen Heere , den Keizer , en voor al zijnen 5, Raad, opdat het Gemeenebest in. vrede, en ter „ eere Gods geregeerd worde. En gij, mijne Hee- „ ren, wordt er ook niet vergeten, als onze Over- „ heden , den goeden God voor u biddende en voor „ de ganfche flad, ten einde hij u in het goede „ handhave. Dunkt het u, dat wij, met dus te 5, vergaderen , zulk eene groote misdaad begingen ? „ Bovendien ben ik bereid, belieft het u, deze ge- „ be- GESCHIEDENIS. 115 „ beden zelve te hoorcn , die voor u op te zeg- nn C. G* 5, gen." Eenige gaven net gebaar en teckenen te I^"'i5ï7» kennen, dat hij het doen zou. Daar op boog hij ""^ zich bij hen neder, en flortte zijn gebed met zul- ken harrelijicen ijver, vurigheid des geestes, en diepe beweging, dat eenigen der Regteren de tranen uit de oogen vloeiden. „En dit zijn," fprak hi,], toen opflaande, ,, de dingen, die in onze vergaderin- ,, gen omgingen." Zoo beleden eens de oude Chris- tenen hetzelfde van hunne Godsdienftige vergaderin- gen voor de Heidenfche Regters (*> Mjh bragt den vader en zoon vervolgens op de pijnbank, om te ontdekken , wie aan hun huis verkeerd hadden , doch zij noemden niemand, behalve eenigen, die bekend of ontvUigt waren. Binnen vier dagen ver- wees men robf.rï cu zijnen zoon boudewyn ten vure. Ter dood zullende gaan, werd de vader van de Monniken geraden, dat hij ten minde een gekruist Christusbeeld in de hand zou nemen, en met één bonden zij het hem in de handen; daar BouDEwyfi het weder uitrukte, roepende: „ Mijn vader, wat 5, doet gij? Z'ilt gij een Afgndcndienaar wezen in „ uw laa'fle uur?" „ Dat het volk," voegde hij er bij , het beeld wegwerpende , ,, zich aan ons 5, niet ergere, omdat wij geen' christits van hout „ begeeren; want wij dragen jkzus ciiristüs , „ den Zoon des levenden Gods , in onze harten , „ en wij gevoelen zijn heilig woord, gefchreven in „ het (*3 PLiNius Epiit. Libr. X. Ep, c^T. .. II 2 tot 1552. 116 K E R K E L rj K Ê M C. G. „ het diepfle van onze gemoederen , met gulden Ie€- J'^^|5^7 „ teren." Op het fchavot gekomen , verzocht hij zijne Geloofsbelijdenisfe te mogen doen , ten aanhoo- ren van het volk. Maar het was: ,, Zie daar uw* Biechtvader , hebt gij wat te belijden , belijd het hem." ISIet dat woord trok men hem naar den fliaak. Daar begon hij ftraks den XVlden Pfalm te zingen, en een Minderbroeder te roepen ; „ Hoort de fnoo- 5, de dwalingen , die zij zingen , om het volk te „ bedriegen." Zegt gij," voer hem boudewyn daar op in : „ dat de Pfalmen van den Profeei: 5, DAViD dwalingen zijn? Maar het is uwe oude „ gewoonte, den Heiligen Geest dus te lasteren!'* Tot zijn' vader riep h'y , zich naar hem omkeeren- de: „ Zijt goeds moeds, mijn vader, het zal haast 5, gedaan zijn." In het vastmaken, zeide de oude man tot den beul , want die floeg hem met een' ha- mer op de voeten, om die nader aan den paal te brengen: „ Mijn vriend, gij kwelt mij ; waarom „ handelt gij mij zoo hard?" Een Monnik, dit hoorende, viel daar op uit: „ O die booswich- 5, ten ! zij willen den naam van Martelaren dragen , „ en, wanneer men ze wat oneffen aanraakt, dan „ krijten zij , als of men ze vermoordde. " — „ Meent gij," dus liet zich de zoon toen hooren: „ dat wij de pijn of den dood vreezen? gansch „ niet. Hadden wij dien gevreesd, wij zouden on- „ ze ligchamen tot dezen fmadelijken dood nooit „ hebben overgegeven." Tot verfcheidene malen her- haalde hij deze woorden: „ O God, eeuwige Va- „ der, laat toch de offerande onzer ligchamen u „ aan« GESCHIEDENIS. 117 „ ar^ngenaam zijn , in den naam van uwen welbe- na C. G. „ minden Zoon!" ,, nooswicht, eij liegt," borst W^^Si?' " " 7 ^J o 7 j,yj 1552. daar zekere Minderbroeder op uit : ,, het is uw . 5, Vader niet, gij tiebt den Duivel tot uwen vader." In dezen ftrijd hief de jongeling zijne oogen ter he- mel, en keerde zich tot robert zijnen vader met deze woorden : „ Zie mijn vader , ik zie de he- „ melen geopend, en tienhonderd duizendmaal dui- „ zend Engelen hier rondom ons, zich verblijdende „ over de belijdenisfe der waarheid, welke wij voor „ de wereld gedaan hebben. Laat ons dan ons ,, zelven verheugen, mijn vader, want Gods heer- „ lijklieid ftaat voor ons open." Een van de Mon- niken fchreeuwde daar tegen aan: „ Ik zie de hel ,, geopend, en hier zoo vele duizend Duivelen te- „ genwoordig , om u ter helle re voeren." En te gelijk riep er iemand van de omTranJers met luider ftemme: „ Houd moed, bouoewyn ! houd u vro- „ melijk! uwe zaak is goed! ik ben van de uwe!" Dit gezegd hebbende , maakte hij zich weg, en ontkwam het ; niettegenftaande de fladswachten , dienaars en gezworenen in het geweer, en bij der hand waren. In het midden van de vlam, ja zelfs toen het vuur hen van onderen meest verteerd had , hoorden de omftaanders hen nog tegen malkanderen fpreken, en hoe de zoon den vader moed infprak, tot dat zij den geest gaven. Daar zijn nog Brie- ven, door den zoon boudewyn in de gevangenis aan de verdrukte gemeente te Rys/el gefchreven, in welke hij haar bemoedigde, tegen valfche Leeraars wa rfchuwde, en haar de gerustheid van zijn ge- il % moed ii8 K E R K E L U K E na C. G. moed te kennen gaf. Dejgtlijl'e Brieven fchreef ook Jaansi/. ^^ fcnsfle broeder marten oquiër. tot 1552. , ^ De moeder joanna liet zicii eerst door de Mon- niiien tot wedsrroeping van haar gevoelen bewegen , en zocht ook haren zcon mauten om te zetten : maar deze riep, toen zij bij hem kwam, al fchrei- jsnde: ,, Ach moeder, wat hebt gij gedaan! hebt ,•, gij den Zor.e Gods , die u viijgi-kocht hesfr , 5, verloochend? Eilaas! \\'z.t heeft hij u gedaan, 5, dat gij hem zoo hebt onteerd en verongelijkt ? 5, Nu treft mij het ongeluk, dat ik meest vreesde. 5, O mijn God! waarom hebt g'j mij dit laten be- 5, leven , dat mij:i hart doorfnijdt ? " Deze v/oor- den troffen het gemoed van de moeder, die, tot zich zelve komende, haren val met tranen beleed, en haren Schepper te voet viel. ,, O goede God,'* riep zij, zoo luid als haar zoon: ,, zijr aij gena- 5, dig, bedek mijne misdaden onder de verdienften ,, van uwen Zoon. Geef mij krachten , om mijne ,, eerfte belijdenisie te bevestigen , tn vg:fl:crk mij „ tot den laatfren fnik mijnes levens!" en lot de Monniken, die daar na bij haar kwamen: „ Weg „ Satans , gaat van hier , v/ant aan mij hebt gij 5, nu niet meer. Ik wil mijne eerde belijJenisfe „ onderteckcnen , is het niet met inkt, het zij dan „ met mijn bloed." Sedert droeg dit zwakke vat zich zoo mannelijk , als haar zoon , die zich noch door bedreigingen , noch door beloften liet te rug trekken. Als bij op het fchavot begon te fpreken, zeide de moeder: „ marten, fpreek luide, opdat 5, men verft;.an raag, dac wij geene Ketters zijn.'* Maar GESCHIEDENIS. 119 Maar ineii wilde niet gedongen, dat hrj zijn geloof . in C. G. voor het volk beieed. Dit bewoog haar, terwijl i-^-üisi/. . . 1 , o 'ot 1552. men haar aan den paal bond, om tot de omltan- ' _ ders te zeggen: ,, Wij zijn Christenen: en dat wij „ lijden, gefchiedt niet om moord of diefie; maar „ omdat wij niet anders gelooven willen , dan het „ woord Gods." Dus verdroegen zij , hunne zie- len den Meere jezus aanbevelende , den d(jod des vuurs, omtrent acht dagen na het verbranden van ROBERT en BOUDEWYN OGUIER (*). Het volgende geval is merkwaardig. In de Be- Merk- verwyk . in Holland^ werd zekere Bakker, augus- ^^^/^^^'S* lYN genaamd, ten vure verwezen. Deze zag, ter nis. dood gaande, iemand van zijne bekenden, dien hij, zijn affcheid van hem nemende, Gode beval. De ander riep hem vriendelijk toe: ,, Ik hoop, dat wij ,, hier namaals eeuwiglijk bij één zullen zijn." Ze- ker Burgemeester, zeer bitter en bloedgien'g, die zich fomwijlen had laten ontvallen, „ dat hij wel „ turf en hout zou willen geven, om dezen Bak- „ ker te verbranden," hoorde dien wensch , .^n voer daar tegen uit met deze woorden : „ IJ ij /zal „ niet komen , daar gij zult komen , maar gaat van „ dit in het eeuwige vuur." Op dit onbarmhartig oorde;;l, verdaagde hem augustyn binnen drie da- gen voor Gods gerigt. Zeker eene verfchrikkelijke daging. De Bakker, op een ladder gebonden , en zoo in het vuur geworpen, had, zoo wordt ver- feaald, den geest zoo haast niet gegeven, of de Bur- (*} Ba*.]SDT ElaJz. i.!52-.]6o. gerdes prjg. 253- :55. H 4 120 KERKELIJKE na C. G Burgemeester werd bevangen met eene razende ziek"- Jaari5i7 jg ^jj^ hgfjj j^igj- roepende dan turf en hout, turf tot 1552 , ^ -^ ' «^ en hout ^ binnen den derden dag tot een lijk maak- te (*). CAROLUS REGIUS, of DE KONING, VOOr deZCn Karmeliter Monnik te Gend ^ die van de Roomfche Kerk geweken, zich eenigen tijd in Engeland ont- houden, de ulrlegging van jan bale over de Open- baring, en de Historie van franciscus spira, in het Nederduitsch had overgezet, en federt, wegens de vervolging van Koningin jmaria, naar Emhden was gevlugt , geraakte kort daar na , in het jaar 1557» <^^3r hij zijne geloofsgenooten in Brahand en Vlaanderen bezocht en verflerkte , te Brugge in hechtenis, daar hem het geestelijk geregt, na veel aanvechting , onder anderen door de belofte van een rijk Kanoniekaat, welke hij kloekelijk wederftond, eindelijk heeft verketterd, ontwijd, en aan de we- reldlijke Vierfchaar overgeleverd, die hem ten vure doemde , welken dood hij den 27(len April met ge- .duld en kloekmoedigheid uitftond (f). , Berigt Wij moeten niet voorbijgaan, hier te befchrijven vnn de ^jg mishandelingen en het geweld , aan angelus gevanjje- o ^ nis en" ^lERULA of ENGEL vviLLEMSz. VAN MERLE aange- dood v.nn daan , en het merkwaardig uiteinde van dezen waar- A "V '^F I TT*! MERüLA. ^ig^" man, hetwelk ook onze Vaderlandfche Ge- fchiedfchrijver wagenaar belangrijk genoeg geoor- deeld heeft, in zijne Vaderlandfche Hiflorie aan U (*) BRANDT Bladz. 461. (1^ GtKDES p. 2C2, 2^1» ERAr^DI Bladz,. 463. GESCHIEDENIS. 121 te teekenen (*). Deze angelus merula of en- na C. G, GEL wiLLEMSZ. VAN MERLE , de Oudoom vaii ,^^'■1517. tot 1552» PAULUS WERULA , naderhand Piofesfor in de Hilto- -, rien te Leyckn ^ die ook 's mans lotgevallen en laat- Ite einde befchreven heeft (f) , was geboren in het jaar 1482, uit een deftig gellacht in den Briel^ in het jaar 1507 verkreeg hij te Parys den titel van Meester in de Konden, (^^rtium Magister ^^ en Licentiaat in de Theologie , en werd te Utrecht in het jaar 151 1 in de Domkerk tot Priester gewijd, vierende in dat jaar zijne eerfle Misfe te Briel in de Hoofdkerk. Hij werd vervolgens om zijne ge- leerdheid en HoUandfche vroomheid door Heer jo- Docus of JOOST, Heere van Kruiningen ^ Heenvliet en Hazerswoude , als Pastoor te Heenvliet beroepen» IJverig zijnde in zijnen dienst, en te dien einde de Heilige Schriften naarftig onderzoekende , begon hij fpoedig te merken , met hoe vele gebreken en dwa- lingen de Roomfche Kerk bezoedeld was. Hij gaf dit ook fomwijlen, als het pas gaf, duch met be- hoedzaamheid , te kennen , het ongeraden oordeelen^ de, om, hetgeen hij met Gods woord flrijdig vond, op eens en in één' oogenblik te veranderen. Eerst in (*) V Deel, Bladz. 408. (f) De titel van dit werkje, hetwelk zeer zeldzaam voorkomt , is : Fidclis et fuccincta rerum adveifus An- gelum Merulam tragice ante annos XLVII. per qitadri' emiiuin et quod excurrit , ab Inquifitorihiis gestanim , comtnemoratio Auctoie paulo G. F. F. N. merula &c. L:/gd. Batav, 16^0. 4to. H5 ï2ft K E R K E L IJ K E na C. G in het jaar 1555 beftond hij eenen aanvang ter ver- JaarisiT. bstcriiiff te maken, door in het Alisboek iet te ver- , anderen, hetgeen de verdienften en het middelaar- fchap der Heihgen raakte. Op ó^zt wijze , voet voor voet gaande, droeg hij zijnen ïoehoorderen , ook den Heere van kruiningen, nu en dan ver- fcheidene leeringen , fomwijJen openlijk op den Pre- dikfloel , foniwijlen in bijzondere gefprekken , voor, die tegen het Pausdom aanliepen. Ook bragt hij te weeg, dat de Heer, die hem de hand boven het hoofd hield, fommige dingen in het Kerkelijke her- vormde ; en bij voorbeeld , het offeren aan zekere Beelden te Heenvliet verbood, als ook eenige bijge- loovige ommegangen. Doch deze ileer overleden zijnde, vond de Pastoor bij deszelfs zoon jan van KRUININGEN, de votigc gunst of voorfland niet, alzoo deze, anders zachtmoedig en mededogend van aard, zich tegen de hevigheid der Kerkdijken niet durfde verzetten. Heer engel werd dus fpoedig door de Geestelijken ten Hove bedragen. Door eenen der Raadsheeren werd de zaak ter onderzoeking aan- bevolen aan franciscüs Sonnius, den Onder -In- quifiteur, die in het jaar 1553 te Heenvliet geko- men, onderzoek deed naar de verandering in het Misboek, des Pastoors boeken, papieren en fchrif- ten doorzocht, en over XVII punten befchuldigin- gen vond, zamengeiteid uit getuigenisfen van zijne Toehoorderen , te weten , dat bij geleerd had : Dat men de Heiligen niet moest aanbidden , als welke onze mit^delaars bij God niet zijn kunnen ; dat men de Beeld. n niet ir.oest veieeren of verfiercn , of watch- GESCHIEDENIS. 125 waschkanifcn voor dezelve ontfteken ; dat geloften ,in c. Gw en bedevaarten nietigheden en beuzelingen waren, J^^r'5i7« dat liij het oflVrcn van vreemdtlingcn aan zekere .' Beelden in de Kerk te Ileenvliet had verboden, als ook de plegtige omgangen , en dat hij door ziin pre- diken oorzaak was , dat er geene bedevaarten meer gefchieJden naar de Heilige cornelius en leg- nard; dat hij federt lang den lof der Lieve Vrouw, Salvc Regina^ had geweigerd te zingen; dat hij de verdien Itclijkhcid van onze goede werken loochende, en dat de voldoening een derde deel der bceie zij; dat hij geleerd had, dat het beter was, tien iVJisfen dan (jéik; Preek te verzuimen; dat men niets geloo- vcn moet, dan li'jtgeen in Gods woord en de Heil. Schriften bevat is , v^elke den mcnfchen geene be- paalde vastedagen of onderlcheid van fpijzen enz, voorfchrijven ; dat geene i^eloften verbindende wa- ren, buiten de Heilige Schrift; dat men de Monni- ken-Ordens niet moest achten; dat God alleenlijk den geest en het hart in den Godsdienst vordert ; dat hij velen met Brieven vermaand had, om alle menfchclijke leeringen, regelen, inzettingen en pleg- tighe;!en te verwerpen. Eindelijk , dat hij beweerd bad , dat geene Kerkelijke voorfchrifcen of overleve- rinc^en iets konden gelden , welke in de H. Schrif- ten niet gevonden werden. Toen Heer engel zich op deze bcfchiildigingen zoodanig verantwoordde, dat zijn bcfchuldig£r geen vat op hem had, begeer- de soNNius van hem fommige boekjes, in welke zijne Predikatien met zijne eigene hand waren ge. fchrcvcn. Eenigen rieden . het overleveren af, oai het 124 KERKELIJKE na C. G, het gevaar dat er in ftak. Doch merula kon van jaari5i7 2iin opreït gemoed niet verkrijs^en , dat hij zich zou tot 1552 ''' - onttrekken. ,, Indien ik," fprak hii : „ de din- „ gen, welke ik mijn volk geleerd heb, verberg, „ dan zal men mogelijk een gerucht uitllrooijen , „ als of ik de mijnen had bedrogen , of willen be- 5, driegen. Hetgeen ik mij niet gefchaamd heb te „ prediken , zal ik mij niet fchamen , openbaar te „ maken." Hij liet dan zijne Predikatien volgen. Onder» eenen grooten hoop Boeken en Brieven, welke soNNius daar na wegvoerde , vond hij het Boekje , genaamd Interim , met eenige aanteekenin- gen van merula tegen het Pausdom. Uit deze en de overigen vermenigvuldigden nu de punten van befchuLiiging wel tot een getal van honderd en vijf- tig. Hier over werd de Pastoor te Heenvliet in hechtenis genomen. Op al de befchuldigingen ant- woordde hij ondertusfchen in het kort, bij gefchrif- te, verklarende, dat al hetgeen hij op het Boekje Interim had aangeteekend , niet ftrekte tot iemands fmaad, maar alleen tot, onderzoek der waarheid, te meer, daar hij te dien tijd verftaan had, dat de Bis- fchop van Utrecht^ ja zelfs de Aartsbisfchop van Keulen wilden , en daar op drongen , ten einde hij , van wegens Nederduitschland ^ het Concilie, het- welk beftemd was, om te Trente bijeen te komen, nevens anderen, in tijd en wijle, zou bijwonen. Middelerlijd zocht sonnius den Heer van Krui- ringen te bewegen , om toe te laten , dat men den gevangenen naar Utrecht zou vervoeren. De Heer weigerde zulks, maar ftond ten laatlte toe, ter be- geer» GESCHIEDENIS. 125 geerte van den Stadhouder, en op het goedvinden na C. G» van het Hof, dat men den Pastoor, van zijnen we- ]^^^^5i7- ' ' -^ tot I552, ge , in den Hang op de Voorpoorte zoude bewa- - ren. In den Haag ftelde sonnius , en daar na ook RUARD TAPPER, GrootinquifiteuF van Nederlatid ^ zich tegen hem. Na eenige onderhandelingen ver- zocht soNNius het Hof, dat men den beklaagden naar Utrecht zou brengen, en de Heer van krui- singen bewilligde daar in , maar engel merula deed, door zijn Broeders Zoon willem merula, een verzoekfchrift bij de Staten van Holland inleve- len, dat hij in den Haag zich mogt verantwoorden, waar op de Staten zijne vervoering beJetteden. Daar tegen hield sonnius de zaak flepende, ten einde den ouden man door het verdriet der langdurige gevangenis gedwee te maken , terwijl deze vergeefs aanhield om afdoening zijner zaak , of dat men hem onder borgtogt den Haag voor gevangenis mogt ge- ven, te meer, omdat de winter genaakte, en hij, behalve zijn' ouderdom, met vele ziekten en kwalen werd bezocht. Eindelijk bragt men te wege, dat de Landvoóg- desfe MARIA aan het Hof van Holland fchreef, dat men de gevangenis van den ouden man verligcen , en hem door bewaarders in eene verzekerde plaats bewaren zou. Hij werd daar op in zeker Convent, de Proosdij van Middelburg genaamd, in het west- einde van den Haag gelegen , overgebragt , en daar eenige maanden in ruimer gevangenis gehouden. On- dertusfchen werd, door het beleid van zijne partijen, zijne zaak van Koningin maria aan den Inquifiteur TAP- 125 K E R K E L IJ K E fia C G. TAPPER en eenige anderen aanbevolen, tapper Jaari5i7 ^jaar op in den Haag gekomen, verzwaarde teidond ,___^^' de gevangenis van den Pastoor weder. Ter begeer- te van vrouw imaria , benoemde echter het Hof twee Heeren uit den Riad, om de handehngen met den gevangenen bij te wonen, en toe te zien, dat men wegens zijne hardhoorigheid, geene bitterheid tegen hem bedrijven mogr. Echter werd de oude man ged wiegen, om loS artikelen, uit zijne papie- ren getrokken, op fiaande voet met ja of neen te beantwoorden. Dit deed hij in den tijd van it'Ci uur, zonder eenige bedenking; en daar op verde- digde hij eene maand lang de hoofdfliikken van zijn geloof, dikwijls in het bijzijn van den Stadhouder en de Raden van het Hof, tegen tapper en de zij- ren , mondelijk en fchrifcelijk , met cnverwinnelijke welfprekendheid en wonderbare ftandvastigbeid. Men gebruikte voorts allerhande kwellingen tegen den ou- den man, weigerde hem affchrifien van door hem overgeleverde antwoorden , welke hij verzocht , ter behulp van zijn geheugen. Als hij desvvegens aati deRaadsheeren klaagde, was het antwoord: dat zij van de Koningin alleen gelast waren , om getui- gen te zijn van hetgeen er gebeurde, en dat zij gee- ne Regters waren. Daar na bragt men hem uit de Proosdij weder in zijne oude gevangenis op de Voorpoort, en op al den woordenfirijd volgden be- dreigingen des doods , om hem te doen Vv^ederroe» pen. Als die geene kracht hadden , zocht men hem door NIKLAAS VAN NiEUWLAND , ( ecu Hollander van Egmond^ die zich a nova terra noemde,) Nar^m- GESCHIEDENIS. 117 Naam-Disfcliop van Hebron, SufTrasnan te Utrecht, na C G. en toen Pastoor te Haarlem, met fchoonfpreken te P^riSi?» rug te trekken; doch lieer engel verklaarde ook ._»__ aan dezen, dat, fchoon hij had kunnen dwalen, en ook nog kon dwalen, zijn gemoed hem echter tot nog toe niet kon overtuigen, eenige doling of fcheu» ring onder het volk geftrooid te hebhen , als ook , dat hij te geenen tijde van deze artikelen zou wij- ken: ,, Dat men God alleen in den nood moest „ aanroepen en bidden ; Christus alleen houden „ voor den middelaar en voorfpraak; dr.t het eeren ,, der Beelden ijdel, onnut, en onbehoorlijk was; „ dat de regtvaardigmakiiig alleen uit het geloof „ vi^as , niet uit eenige werken; dat de verdienden „ van CHRISTUS Iiiden en fterven de eenige voldoe- „ ning van alle onze zonden was." Ondertusfchen viel er iets voor, hetwelk de In- quifiteurs voor het hoofd floeg, en in grootcn angst bragt. Het volk kwam van alle kanten uit andeie fteden naar den IJaag toefchieten , toen men meen- de, dat het vonnis geveld zou worden. De gan- fche vergadering der Staten van Holland was bewo- gen met het ongeval en de ellende van den ouden man ; ten aanzien van zijnen goeden naam , zijne uitnemende geleerdheid , wonderbare vveifpreker.d- heid , ongemcene vromigheid , en onuitputtelijke milddadigheid jegens de armen , die nu riepen ; 3, dat zij van hunnen vader , voorftander , bezor- „ ger, eenigen troost en noodhelper in al hunne 5, armoede en troost, beroofd werden." Hij had, een man zijnde van groote middelen, onder anderen in 148 K E R K E L IJ K E na C. G. in de (lad den Brie! eenige woonplaatfen voor bè*» Jaar 15 17. hoeftigen gedicht. Men vreesde voor oproer. Al* t les riep uit ééiien mond, met name de Regtsgelcer* den , dat het Hof in deze zaak , door de Ketter* meesters, kracht en geweld gefchiedde; dat alle or- de en ftijl van regfspleging gebroken werd. Niette- min oordeelden anderen , dat nooit een Ketter in hunne handen viel , die den dood beter verdiend had; doch met één moesten zij bekennen, dat zij hem niet zouden kunnen branden, zonder zich zel- ven aan het grootfte gevaar bloot te ftellen. Nu bedachten zij eene valschheid, welke men niet zou geloofd hebben, dat in Christenen en in Godge- Jeerden mogelijk ware. De bovengemelde Bisfchop van Hebron viel den ouden man, toen deze op ze-» keren dag, meenende zijn vonnis te zullen hooren , van de Voorpoort op de Raadkamer was gebragt , blootshoofds en met gevouwene handen te voet ^ hem met vleijende en aandoenelijke woorden fmee- kende : dat hij zich zelven zou behouden , betui- gende, dat men het met hem in de hoofdzaken eens was, en dat het geheele verfchil alleen betrof eenige Kerkelijke gewoonten en plegtigheden , die middelmatig waren; hem biddende, dat hij in dezen zich met de Kerk en hare meening zou voegen en zulks te kennen geven, opdat er geen oproer onder het volk mogt ontdaan; dat hij, de gewigtige Ge- loofsartikelen ter zijde zettende, en in derzelver ge- heel latende, alleenlijk had te bekennen: dat hi] fommige middelmatige puaiten , gewoonten en cere- moniën , die lang in gebruik waren geweest , wat on- GESCHIEDENIS. i20 ■Dnwiisrelijk en buitens tijds had willen affdialTen , nn C. G, en dat hem dit leed deed. „ Doe zoo en leef, gij ï^^ris'/» „ en wij met u ," zeide de huichelaar. „ En in- " ,> dien gij uwe confcientie daar door bezwaart, wij „ (lellen onze zielen voor den hoogden Regter te „ pande, dat die geftrafc worden, en de uwe on- „ fchuldig blijve." MERULA, door deze aanfpraak bewogen, vraagde den Heer van assendelft, Prefident van den Raad , wat zijne Edelheid meende , dat men be- hoorde te doen? Deze antwoordde met korte woor- den : f^raag het u zelven van binnen , geen"* an- der van buiten. De Pastoor, door zijne hardhoo- ligheid hem niet wei verftaande, en zich fchamen- óe, een' Heer van zoo groot een aanzien met meer vragens moefjelijk te vallen , duidde het antwoord tot zijn voordeel, en liet zich voorftaan, dat men den raad goedkeurde; te meer, omdat de Bisfchop luidkeels riep : Waarom hij nog twijfelde , dewijl de Heeren van het Hof den voorflag toeftïmden ? Hij liet zich dan leiden. Men bragt hem ftraks op de rolie, daar het volk, uit alle ftcden van Holland en daar omtrent, bijeen was vergaderd. Doch nu las men niet de gemelde middelmatige punten , maar de hoofdartikelen, en dat zoo haastig en binnens monds, dat Heer engel het niet verflaan kon, ten dele wegens zijne doofheid , ten deele , vermids eeni- gen, bij de Inquifiteurs daar toe opgemaakt, hem onder het lezen aan de praat hielden. Men las ook: „ Dat hij afzwoer en vervloekte alle Ketteiii , zoo „ van LUTHER als andere; alle dwalingen, flrljden- Herv. III. I „ de 130 . K E R K E L IJ K E na C. G. j, tJe met het regtzinnig geloof en de iiifielling der Jnari5i7. Roomfche Kerk ; geloofde al hergene bij die Kerk tot 155::, c j "* „ werd geloofd ; beloofde met duren eede te zullen ,, blijven in de waarheid en ecnighcid van die Kerk: „ die daar tegen deden, waren, oordeelde hij, den „ eeuwigen vloek waardig. Daar in het toekomen— „ de iets tegen gevoelende of voortbrengende , zoo „ onderwierp hij zich der flrengheid der Canonieke „ regten. Verzocht , dat men God , wegens zijne „ dohngen , daar hij van afftond , voor hem bid- „ den zon. Die door hem verleid waren, bad hij „ om vergiffenis." — Na het lezen werd met lui- der ftem gevraagd, of hij, hetgeen er gelezen was, nFet in dier voegen wederriep? Zijn antwoord was; ya! niet denkende, dan op de middelmatige din- gen , die naar zijn goeddunken en meening veran- derd en verbeterd waren. Voor de onderteekening echter begeerde hij alles te lezen, maar de Ketter- meesters riepen: ,, Men moest zich haasten, om het gerucht van het volk , en dat er nog meer ftond te doen." Terftond werd er eene wonderlijke ver- andering onder het volk befpeurd, de gunst en het medelijden verkeerde in ongunst, in toorn en vloe- ken. Den gevangenen trof de fchande , zijne vrien- den de fchaamte. Toen volgde het vonnis, hetwelk zijne boeken en alle andere fchriften , naar Ketterij fmakende , ten vure doemde; hem afzette van zijne Pastorij en alle Kerkellike bedieningen ; belastte zijne afzweering en nieuwe belijdenis , binnen vijftien dagen , op een Zondag of ander Feest, van den Predikftoel in de Kerk GESCHIEDENIS. ijt Kerk te Heenvliet te doen nfkondigen. Voorts werd na C. O. hij verwezen tot een' eeuwigen Kerker, om aldaar Jaari5T7. . 1 , j t^ot 1552, te brood en water van droefheid boete te doen, en _ zijne zonden te bewcenen ; bovendien in al de kos- ten der geregtslian deling, ter begrooting en befchei- denheid van den Inquifiteur ruard. Dus verre had de oude man nog gcene achterdocht van eenig be- drog; maar weör op de Voorpoort gebragt, en hoo- rende uit zijnen Neef vvilleïm merula , hoe men hem had verfchalkt, en nu vast roem droeg op zij- ne vvederroeping, zag hij de dubbelheid in het har- te , en welke reden van ergernis den volke door den fchijn zijner onbeftendigheid was gegeven. Dit , hoewel buiten zijn weten en tegen zijnen wil ge- fchied, bedroefde hem uitermate, zijn gemoed werd vol, en (tortte zich uit in deze klagte: ,, O mijn 5, God, hoe bedriegelijk hebben die getabberde ach- „ terklappers en faamroovers met mij gehandeld ! „ Scheen ik dan , die nu dus écnen voet al in het „ graf heb , en naar den loop der natuur half dood „ ben , den dood zoo gevreesd te hebben , dat uwe „ waarheid geweld is gefchied, en trouweloozelijk ,, afgezworen ! Dat zij verre van mij , aüergenadig- „ de Vader , zulks heb ik nooit gedacht , nooit ,, kwam mij zulk een groot fchelmftuk in den zin, 5, zulke raadOagen heb ik nooit aangegaan met de „ vijanden uwer waarlieid. O God , zij hebben mij „ deerlijk bedrogen, en uw volk misleid." Zijne treurigheid veroorzaakte hem fpoedig eenc krankheid, welke de Raden van het Hof beA-oog , dat zij hem , onder borgtogt van /fijnen Neef, en i 2 mee 13* KERKELIJKE Bsi C. G. met goedvinden van den Bisfchop van Hehron^ naar Jaansi^. j^^m üeten breiiffen, in het Klooster van St Map- Eot 1552. j ^ ■> a ^ dakna. Hier fchreef hij eene bondige wederlegging van het Kerkelijk vonnis , dat over hem gegaan was. Ondertusfchen was de Jnquifiteur ruard tap- per, die thans naar Leuven gekeerd was, bedacht, om Heer engel naar Leuven te doen vervoeren. Dit gebeurde ook, na eenige tegenkantingen, in het jaar 1555. Nu had men hem buiten liet oog van zijnen bevoegden Regter. Hem werd het Cellebroe- ders Klooster tot eene gevangenis gegeven, en alle toegang van vrienden belet ; de gemeene tafel en aanfpraak der Monniken verboden; driemaal ter we- ke , maandag , woensdag en vrijdag , water en brood aangeregt. Eenigen zeggen, dat hij in een duifter iiok , bij twee zinnelooze menfchen , die in hunne eigene vuilnisfe lagen , werd opgefloten , en bijna van den ftank verdikte : Dat de Celkbroeders in het heimelijk fpraak met hem hielden ; hem gehoor gaven ; zich zijner erbarmden ; en in het bedelen bij de deuren, want zij waren Bedelmunniken , on- der de burgers bekend maakten, hetgeen zij uit hem verflaan hadi^en, hoe hij bedrogen was, en daarne- vens zijne godvruchtigheid en lijdzaamheid. Dit maakte hem groote gunst. Ook riep hij nu open- lijk, dat hij wilde blijven bij al wat hij ooit had gepredikt , gefproken , of gefchreven. Om hem van zijn gevoelen te trekken, volgde in het begin èt?, jaars 1556 weder een nieuwe woor- denfbiijd, maar hij bleef flandvastig, en verklaarde, bereid te zijn, om voor de waarheid zoo gewillig in GESCHIEDENIS. 133 in het vuur te gaan , als in de eetplaats , om fpljze in C. G. te lierren. Zijne boeken en fchriften werden hem I^-"5i7» ■' tot I'^51• meermalen ontnomen ; zijn nooddrufc onthouden. ,^,' — Men dreigde hem bij nacht in een' zak te verdrin- ken; maar ook dit kon zijne flandvastigheid niet verwrikken. Eenige lieden van achtbaarheid zoch- ten, door hunne voorbede, ruard*s toorn te (lil- len, doch zonder iets uit te rigten. Evenwel fcheen deze Kettermeester op een' tijd zoo ver bewogen , dat hij den Pastoor van .S"^. yacobs te Leuven aan Heer engel zond, om eenige fchikking met den gevangenen te maken. Maar ruard wilde gebeden zijn, en geen gewag gemaakt hebben van het ge- pleegde bedrog. Vervolgens eischte hij , dat me- RULA op nieuw op vele punten zou antwoorden , die daar tegen vorderde, dat men hem eerst zijne fchriften zou wedergeven. Middelerwijl begon men te Leuven meer en meer kennis te krijgen van des gevangenen zaak. Vele leden der Akademie riepen , dat men ongelijk en geweld deed. Een Doctor en Profesfor der Godgeleerdheid fprnk zoo veel goeds van hem, dat tapper, denzelven bij zich ontbood, en hem beval, zoo hij niet in zijne ongenade wilde vallen , nu zoo veel kwaads van hem te ftrooijen , als hij te voren goeds van hem gezegd had. Ook verbood men hem Brieven te ontvangen of af te zenden , ten zij men die eerst la?. RUARD eindelijk ziende, op deze wijze niet tot ziin oogmerk te komen , verzocht aan Koning fi- Lips, dat hij den gevangenen buiten Erahancl mogt vervoeren. Dit toegedaan zijnde, bragt men den I 3 Pas- 134 K E R K E L IJ K E «a C. G Pastoor eerst naar de Abdij van Lifieux in Hena- "i^^^^S^T- ffouweu. daar men hem alle middelen tot zijne ver- lot 1552 ^ . „ .. . , r weering met alla zijne boeken en papieren ontnam , en omtrent een jaar ophield. Toen bad hij Koning FiLiPS , dat hem het geheele Klooster tot cene ge- vangenis mogt gegeven v^^orden. Maar het verzoek- fchrift werd van den Koning, (want men had dien wijsgemaakt, dat de onde Pastoor een Relaps of wederafvallige was,) aan den Inquifiteur tapper gezonden , met bevel , om den gevangenen naar Bergen te zenden , en daar een einde van zijn ge- ding te maken. Men voerde hem dan den vierden Junij 1557 van Lifieux naar Bergen^ op het Slot, in een' gruwzamen Kerker. Onder het volk ftrooi- de men uit, dat deze Ketter in één der naastgele- gene dorpen gevat was; en onder dezen dekmantel zond TAPPER eenigen naar Bergen^ die hem als een' onbekenden van zijn geloof ondervraagden , en eindelijk verklaarden, te wezen Relaps of vervallen* Ketter. Dit vervoeren naar Bergen was zoo hei- melijk gefchied, dat willem merula hetzelve heel fpade vernam , en zich zoo haast niet naar Brmfel kon fpoeden , of hij verftond uit den Inquiliteur RUARD, toen daar zijnde, dat het vonnis gegaan was, en dat hij zijnen Oom nier in het leven zou vinden. Dewijl er echter den s^^ften Julij iet v^^as voorgevallen , waar door de uitvoering van het von- nis verhinderd was, kwam hij den 26Ren ten tien uren voor den middag te Bergen^ juist, wanneer de Pactoor uit de gevangenis geha:ild werd, om ter dood te gaan, leunende op tt\\K.Ti Hok, en zoo ver- val- GESCHIEDENIS. 135 vallen en ongedaan , dat hij bijna onkenbaar was ; na C. G. want hij had nu omtrent zes weken in den Kerker J^^risi/. , r., 1 .. • J U '^Ot 1552, van het Slot gelegen , gepijnigd met honger en . dorst, met vuiligheid en ongedierte. Men verhaalt, dat hij den Kettermeesteren , zijne Regters , verwe- zen zijnde, in dezer voege aanfprak: „ Dewijl gij „ mij met logenen in Holland hebt verftrikt; dewijl „ gij mij met bedrog en diefftal , als dieven past , „ hebt weggevoerd, en dat tegen de voorregten des „vaderlands, (volgens welke ik in gecne andere 5, Provincie mogt voor regt betrokken , veel min „ ter dood gebragt worden,) dewijl gij mij fchehn- 5, achcelijk en goddeloozelijk hebt veroordeeld , dank „ ik den alierhoogden Vader in der eenvvigheid, „ dat hij mij , doven ouden man , tot nog toe zoo 5, trouweloozelijk opgefloten, magt heeft gegeven, „ om u heden uwe bedriegerijen en fchelmftukken te 5, verwijten : en daar na dit mismaakt ligchaam , „ deze grijze haren, en diepe rimpelen, ("daar uwe „ wreedheid alle vrolijkheid, verwe , bloed en le- „ ven, dat de ouderdom had overgelaten, heeft „ uitgemergeld,) nan Gods eeuwigen naam, als ,, een belijder der waarheid en onvertfaagd marte- „ laar, op te offeren. Gij vermoordt mij wel in „ dit woest onwetend Walschland, als in eene fpe- „ lonk: nogtans is er onder dit volk iemand, die 5, mijne zake verftaat; ja deze kolen, daar ik in „ verbrand zal worden , zullen niet koud worden , „ of het gerucht van uwe moorderij zal tot de mij- „ nen in Holland overvliegen." Maar toen hij , den voet buiten den Kerker zet- I 4 ten» 136 K E R K E L IJ K E «a C. G. tende, zijnen Neef zag, keerde hij zich tot heta Jaari5i7. ^^^ ^^^e woorden: „ Mijn Zoon, nu is die laat- * „ fte uur , daar ik met al mijn hart naar gewenscht „ en verlangd heb , gekomen. Dit is de uur , in „ welke die groote God," (dit zeggende, hief hij zijne oogen op , en llrekte zijne regterhand naar den Hemel, want hij ging, krank en onmagtig zijn- de, ongebonden,) „ mij gelegenheid heeft ge- 5, geven, om niet alleen al hetgeen ik tot nog toe „ tegen Gods vijanden, uit zijn heilig woord, in 5, het openbaar en bijzonder heb beleden, met mijn „ bloed te verzegelen en met eenen bitteren dood 5, te bevestigen, maar, om ook openlijk te betui- „ gen , dat geen van al die dingen , die zij in het „ Hof van Holland tegen mij verfierd hebben , 5, waarachtig zij. Uit Holland van de ééne plaats „ naar de andere gefleept, ben ik ten laatfte hier „ gekomen, bereid zijnde, mij zelven in het geheel „ aan christüs, mijnen Zaligmaker, tot eene zui- „ vere offerande op te dragen. Naar God verlangt 5, mijne ziel , die de tegenpartijders roekeloozelijk „ zeiden, des Duivels eigendom te zijn. Dat zij „ verre, dat zij verre! Dat oordeelen zij verkeer- „ delijk, en maken het den volke wijs; eensdeels „ wegens de leeringen , die nogtans met Gods 5, woord overeenkwamen, en zij niet magtig waren „ te wederleggen; anderdeels ten aanzien van mijn 5, ligchaam, dat, hoewel uitgeteerd , nogtans zoo 5, onwaardiglijk is gehandeld, dat er een ieder de „ walg van heefr. Want , aanfchouw deze vui- „ ligheden, hebben er ufve oogen een* afkeer van. GESCHIEDENIS. 137 „ de üank zelf zal zich openbaren. D'even en na C. G, „moordenaars worden eunftii^er sehandeld. Ga I^''""'5i7- " o o o j^j 1552. „ nu henen en verkondig den vrienden, bekenden, ,_^«« „ en anderen in het vaderland , hetgeen gij gezien „ hebt, en hooren zult. Gij zijt mij, zoo lang „ men het u toeliet, getrouwelijk bijgebleven. U, 5, mijn erfgenaam , kwam al het mijne toe : maar „ verdraag her verlies van uw erfdeel , niet zulke „ kloekmoedigheid , als ik het verlies mijns levens. „ Her verfland ontbreekt u niet , noch de gelecrd- „ heid, die gij weet, dat ik, zoo lang het mij die 5, luiden toelieten , in u heb opgekweekt. Gij komt „ tot uwe jaren ; neem haar tot eene medehulpe , 5, welke ik u, nog vrij zijnde, heb toegefchikt. ,, Ik heb met mijn onderwijzen een goed werk ge- „ wrocht in de huisgezinnen van de heer mans en „ KERKWERVEN. God zal den wasdom geven. 5, Betrouw op hem, die de beginfelen zal zegenen. ,, Help, zoo veel gij kunt, de woonplaatfen vor- „ deren, die ik voor de armen in den Briel heb „ geflicht. Och mogten de armen de woningen en 5, de kleine inkomften , die ik hun heb gemaakt , „ behouden! Ik hoop, dat 'slands Fiskaal gena- „ diger zal zijn, dan de Inquifiteurs." Op deze woorden drongen hem de Geregtsdienaars voort , niet zonder zijnen Neef, ' wegens de gemeenzame zamenfpraak , te dreigen. „ Zie ," fprak hij toen ; „ Ik ga henen. Ik dank God, den aliergenadigden „ Vader, dat ik in het openbaar zal fierven, en „ dat daar door aan mijne partijen het middel be- „ nomen is, om deze mijne volflandigheid, mij van I 5 „ God 138 K E R K E L IJ K E na C. G. j, God ingeftort , met lasterleugenen te bezwaren : Jaari5i7. ^^ hetgeen zij buiten twijfel zouden gedaan hebben, , „ indien zij , ( hetgeen ik altijd vreesde , ) mij met „ vergif hadden van kant geholpen , of in de ge- „ vangenis verfmoord , of, ( hetgeen zij mij in de „ Abdij van Lijteux poogden te doen,) in eenen „ zak verdronken. Mijn bloed zal echter den 5, brand , die tegen hen opgegaan is , niet uitblus- „ fchen: dezelve zal in korten tijd uitberften in veel „ grooter vlammen, welke zij, noch hunne nako- „ melingen , niet magtig zullen zijn te fmooren." Als hem daar op zijn Neef met deze woorden ver- troostte en vermaande: ,, Geloof vastelijk, dat gij „ het heil des Heeren binnen korten tijd in het „ land der levenden zult zien. Houd u daarom „ mannelijk en verbeid den Heere ftandvastelijk ,** werden zij van den getrokken. Maar de Pastoor tusfchen een' Franciskaner en den beul voortgaande, liet niet af, het volk in de Franfche taal, (hetwelk den Monnik en anderen, als hun onverwacht voor- kc mende, zeer voor het hoofd filet,) over den ganfchen weg te vermanen , „ tot waarachtige ken- „ nis, liefde en vreeze Gods," mitsgaders, „ tot „ het gelladig overdenken van den dood en de ver- „ dienften des eenigen Zaligmakers jezus chris- „ Tus, en tot verzaking van eigene werken;" ver- klarende , dat het déne der voornaamfie oorzaken van zijnen dood ware, beweerd te hebben : Dat men God alleen moest aanroepen. Buiten de ftad komende, bij het brandhuisje van firoo , met mut- zaarden en ander hout omleid en gefiut , daar mea hcia GESCHIEDENIS. 139 hem in zou rtellen , verzocht hij, zijn gched tot na C. G. God te mogen uitdorten. Dit werd bewilligd. Maar I^arisi/, met gebogene knieën en gevouwene handen in den . ingang van het huisje vuriglijk biddende, zeeg hij ten laatfte ter regterzijde neder. De omRanders meenden, dat hij, uit fchiik voor de aanfiaande pijne, in onmagt viel, doch daar op toefchietende, vonden zij hem zonder leven , en ten einde van zijn lijden. Dit was de uitgang van Heer engel jme- RULA, waar in men eene bijzondere goedheid vaa God heeft opgemerkt, alzoo God zijne ziel juist op dat uur fcheen tot zich te nemen , ten einde hij , die door vele ziekten en eenen ouderdom van vijf en zeventig jaren , en het ongemak van eene bijna vijfjarige gevangenis, alreeds gebroken en afgemar- teld was, in zijn uiterfte geene fmart van het vuur zou gevoelen. De fcherpregter , door zulken ver- haasten en ongemeenen dood verfchrikt , weigerde voort te gaan , zeggende , dat het geregt voldaan was. Dies ftaken eenigen der Geregtsdienaren het vuur in het huisje ; maar het ligchaam , hetwelk daar buiten lag , en derhalve ongefchonden bleef , werd daar na met ander vuur tot asfche ver- brand (*). In Groningen had regnerus praedinius, die Voort- zich dus noemde, omdat hij in het dorp fVinfum ^^,^^^^^ ' ■' ^ Hervor- in de Ommelanden, en dus in prxdiis geboren „ling jq was, (*) Ik heb dit b -langrijk vcrhnnl meestal woordelijk afgefchreven uit brandt Bladz, 463-492. Men verhel, ook GERDES p. 257-257. 140 K E R K E L IJ K E na C. G, was, in het Jaar 1508, bertuurder van de Scho- Jaari5i7. jg^, ('*') {p de harten der hem toebetrouwde jeugd- fot 1552 J a T . de zaden der Hervorming geflrooid , zoodat er te Gronin- Groningen niet weinigen dezelve omhelsden , en ^^"* eene bijzondere gemeente uitmaakten. Deze , die van Emhden verzocht hebbende, hen met raad en daad behulpzaam te zijn, ontving van daar feyto RüARDi, om hare belangen te behartigen, en haar het Euangelie te predilien. Hij deed zulks eenigen tijd , doch geheel in het geheim , wordende de ver- gaderingen meest bij den nacht gehouden , niet zon- der vreeze voor de lagen der vijanden van de Her- vorming Cf). Hetzelfde gebeurde te Amfterdam^ werwaards ni- coLAUS CARiNiEUS vau Embden overkwam , ook vindt men , dat die van Emhden in het jaar 1553 door GERARD TEN CAMP BrievcH hebben gezonden aan de gemeente te Amflerdam en te Alkmaar , om hen te vermanen, dat zij den gemelden carin^us van het noodzakelijk levensonderhoud zouden ver- zorgen (S), Niettegenflaande de flrenge Plakaten op het druk- ken van Boeken , verfchenen er nogtans van tijd tot tijd werken in het licht , ter bevordering der Hervor- ming , doch welke doorgaans zonder naam of met een onbekenden naam , en buiten 's lands gedrukt werden. Dus gaf joannes sartorius van Amfter- dam (*) Vergelijk van hem gerdes pag, 192. (t) GERDES pag, c68. (§) Ihid. paj. vc GESCHIEDENIS. 141 dam in het jaar 1558 zijne uitbre!d'u7gen aan den na C G. dag over d^ groote en kleine Proieten ^ te Bazel ^ |aarisi7» cnder den bedekten naam van joannes tosarrius, ____ welke door letterverzettiug zijnen eigenen naam uit- drukte. Hij was te voren in heclitenis gewtest , en naauwelijks den dood , zonder eciiier zijn geloof te verzaken, ontkomen. Hij leefde een' tijd lang in ballingfchap , hield zich buiten de gcmeenfchap der Roomfche Kerk , en eindigde ten laatfte zijne dagen Atn aSften Maart 1567 te Delft ^ anderen zeggen, te Noordwyk. Behalve zijne ervarenheid ia de Latijnfche, Griekfche en Hcbreeuwfche Talen, was hij ook geleerd in zijne moedertaal , waar van eene vertaling van ettelijke honderden Latijnfche ea Griekfche fpreek woord en in het Nederduitsch tot een bewijs kan verftrekken (*). Te Antwerpen werd thans het Euangelie in flilte hadria- gepredikt, behalve door ca sp. heidan us, ook <^oor ^'JJ^ J^"!^^^ HADRIANUS CORNELISZOON VAN HAEMSTEDE. De- DEeerlle ze fchreef in het jaar 1557 aan die van Jimbden ^^'^^'^^'^'^'^^^ ... , . , , .. . vaneen terwijl hij verzocht , dat zij nog eenen bekwamen Ned er- man naar Antwerpen zonden zenden , tevens om duitsch hunnen raad, of het niet oorbaar ware, uit hoofde jjjgjji,^^^]^. van het getal en de aanzienelijkheid der gemeente , predikt ie om openlijk en zonder fchroom te versaderen en te ^"^^^^,^' ° pen in het prediken ; wij weten niet , welk antwoord die van openbaar Emhden hem hier op hebben laten toekomen, doch zoo veel is zeker, dat hij zich verftout hebbe, te Antwerpen^ in het jaar 1558, op Sacramentsdag,. op (*) BRANDT Bladz, 493. 14» K E R K E L IJ K E na C. G. op de Maere ^ bij het Hooge Kruis, hetwelk daar Jaari5i7. jj^ j^^j midden van de flraat ftaat, openlijk te pre- tot 1552. ? r j r ,- diken , ten aanzien van den omgang der Geestelij-* ken , welke toen voorbijging. Wat hem daar over wedervoer, wordt niet verhaald C"^); doch van el- ders weten wij , dat van haemstede , in dat jaar, te Aken eene Nederduitfche Gemeente vergaderd hebbe , bedaande uit dertien huisgezinnen , meestal van Antwerpfche Kooplieden, terwijl te zelfden tijde eene Franfche Gemeente aldaar beftond van twintig huisgezinnen. Deze gemeente werd voorts eenigen tijd bediend door joannes theodori, (jan dir- KENS,) en HERMES BACKERELius , die van Emh' den derwaarts waren gezonden. Ook lezen wij , dat VAN HAEMSTEDE \\\ dat jaar 155S, om de ver- volging te ontgaan, Antwerpen heeft moeten verla- ten, misfchien wel uit hoofde van het bovengemel- de openbaar prediken. Hij begaf zich toen naar Nor den in Oostfriesland , bij zijne Zuster katha- RINA VAN HAEMSTEDE, eene weduwe. Hij was de eerfte Schrijver van eene Nederduitfche Hiftorie- der Martelaren ^ onder den titel : Gefchiedenisfe ende de dood der vromen Martelaren , die om het getuijgenisfe des Euangeliitms haar bloed ge/lort hebben , van de tijden Christi af, tot den jare- 1559 toe, bijeen vergaderd op het kort/Ie Ao. 1559 den iSden Maart, in ^to. Dit is naderhand in het jaar 1653 herdrukt door de bezorging van joh. CYsius , met Platen, en vermeerderd met het le- ven (*) BRANDT Bladz. 495. GESCHIEDENIS. 143 ven en den dood van 80 Martelaren, van haem- na C. G. STEDE droes ziin werk op aan de Staten van Ne-]^^^^^^7' tot i*(S2 derland, van Brahand ^ Gelderland^ Flaanderen en ,___' Holland. In het gemelde jaar 1559 begaf hij zich naar Engeland^ alwaar hij, bij de Gemeente der vreemdelingen, die nu onder de regering van Ko- ningin ELiZABETH herfteld was , den Euangeliedienst heeft waargenomen. Doch , hier geraakte hij in moeijelijkheid met ed^jund grindall , Bisfchop van Londen^ die Superintendent genoemd werd van de beide Kerken der vreemdelingen, omdat hij zich over de Herdoopers en eenige van hunne lecrflukken niet ongunftig had uitgelaten. De Bisfchop wilde hem tot herroeping noodzaken , en toen van haem- STEDE dit weigerde, deed hem de Bisfchop in den ban, en ontzette hem van zijnen dienst, van haem- STEDE keerde terug naar Oostfriesland , en zette zich neder te 01 der [urn ^ alwaar hij zich op den landbouw toeleide. Op aanhoudend verzoek echter der Gemeente van Londen flak hij weder naar Lon- den over, maar werd den i9den Augustus 1562 ge- last, Engeland te verlaten, waar op hij zich weder' naar Friesland begaf, alwaar hij in datzelfde jaar zijne dagen geëindigd heeft (*). Te Antwerpen werd jan du champ , een Hsne Vervol' gouwer van Bavay ^ Tafelhouder te Aut^verpen ^ ge ëi''S« vat, en in het jaar 1558 ter dood gebragt, om de belijdenis van het geloof; gelijk te Drusfel gillis VERDIKT van Hilverfeel ^ en vervolgens ook dezes Broe- (*} G£RDES pag- 2f0 1~6, 144 KERK EL IJ KE na C. G. Broeder antony verdikt, een Diaken van de het* Jaari5i7 melijke Gemeente te Antwerpe7i ^ die overgekomen tot 1552. •■■DJ . J - was , om zijnen Broeder te vertroosten en in den nood te verzorgen ; welke trouwhartigbeid hij met den dood moest bekoopen (*). Beginfe- In het Noorderdeel van Holland ^ of JVest fries- Jen der la}7d^ begon te dezen tijde de Hervorming ook in- Hervor- ., ^ -r. ■, , . , r, r mingin §^^S ^^ vinden. Te Enkhuizen beftraite zekere Koord- Pastoor, //£?«- jan genaamd, eenige Paufelljke do- of VVest- ^^"S^"» waarom hij door de Geestelijkheid aan den - friesland. Bisichop van Utrecht beklaagd, en door dezen voor > zijne Vierfchaar te regt gedaagd werd ; doch de • VVethouderfchap van Enkhuizen flelde zich hier te- gen, met name de Burgemeester jan groot al- BERTSZOON , die zelf naar Utrecht toog, en den Bisfchop afvraagde: Of ]h'^s fiem ook te Utrecht was gehoord? De Bisfchop, over deze vrijmoedig- heid verwonderd , liet , na eenig verder gefprek , zijnen ophef tegen den Pastoor vallen , zonder dat men verder weet, of deze zich federt naar den tijd gevoegd hcbbe , en Pastoor gebleven zij , of nier. De Regering van Enkhuizen was over het algemeen gematigd omtrent het fluk der Religie, en ver- fchoonde, zoo veel mogelijk, hare burgeren: dik-, wijls werden zaken, die op vele plaatfen met den dood werden gefiraft, te Enkhuizen afgedaan met uitbanning , kleine geldboeten of andere ligte ftraffen. coRNELis Onder de genen , die hier het Pausdom , federt ^'^'^^- LUTHERS opüaan, tesenfpraken , was ook Heer STLYN. ^ » o r COR- (*3 BKAr;DT Blcdz .9^-497. GESCHIEDENIS. i45 CORNELis KOOLTUYN, Pricster van Alkmaar^ al- yx C. O, waar hij zijnen dienst ffeirouw waarnemende, fpoe- l^^'iS'T. dig aan de bedraffing van de Geestelijkheid onder- — „^ hevig was; hij werd van daar naar Enkhuhen ge^- roepen, en als hij ook hier tegen Bijgeloovigheden en misbruiken predikte , werd hij , door zi'ne vijan» den, welhaast bij den Ii;qaifiteur ruard befchul- digd , die hem voor zich in den Haag daagde, tea einde zich te verantwoorden. Hij toog derwaarts , verzeld van eenige Enkhuizer burgers; hr, vond de Regtbank , die over hem zou oordeelen, lerl^ond partijdig, en eerlooze lieden werden, als geiuigjn, tegen hem gehoord en geloofd. Dus zou hij geen goed einde hebben kunnen te gemoet zien , ten ware zijne Enkhuizer burgers hem verbeden hadden bij Meester ruard tapper; die hun medeburger vvas. De Pastoor werd dan terug gezonden , doch met vermaning, van zich te beteren , om niet als eei] Relaps of hervallen' Ketter behandeld te worden. Te Enkhuizen wedergekeerd , ging hij in ziju.^n dienst voort, als te voren; waar op fchielijk wed^r een Brief van befchuldiging volgde , door eeneti Meester crispyn en eenen Meester gerrit kerst van Haarlem , over zes of zeven artikelen ; het ge» lukte hem , te kunnen bewijzen , dat deze Brief door Meester crispyn met eene verfcheidene hand tweemaaj gefchreven , en de een met een valfchen naam on-? derteekend was. Hij ontving toen onder de hana van RUARD TAPPER den raad , om zich van predi- ken te onthouden. Op begeerte der burgeren ge^ lioorzaamde kooltuyn, en maakte nu zijn wer^ ^ERv. nu K vaa 146 K E R K E L I] K E na C. G. van het bezoeken der kranken en ellendigen. Doch jaari5i7. ^^j^ ^^^^ ^^^ j^j^j. j^j^^ gebeuren , want hij werd tot 1552. 003 J m :„ bij den Onderinquifiteur sonnius befchuldigd , dat hij, op deze wijze, zijn fenljn veel meer fchoot in heimelijke vermaningen , dan hij ooit in zijn open- baar preken gedaan had. Hij werd door sonnius weder ten Hove gedaagd , maar de gemeente te Enkhuizen wilde zijn vertrek niet gedoogen , en ver- wierf ook met groote bede een bevelfchrifc van den Opperinquifiteur ruard aan sonnius, met last, om KooLTUYNS zaak te laten varen , onder beding , dat hij van Enkhuizen zou vertrekken , indien hij weigerdu', de ceremoniën voor te ftaan , van het Vagevuur te prediken , de menfchcn te vermanen tot het aanroepen van maria en den dienst van an- dere Heiliiïen. Dit te beloven of te doen , kon de Pastoor niet van zich verkrijgen. Als vele vrienden der gemeente hem baden , zijnen vijanden in deze kleinigheden toe te geven , toonde hi] hun breed- voerig aan, dat hij in het fiiik der Mis meer ge- daan had , dan zijn geweten hem toeliet , en hoe bezwaarlijk het voor hetzelve zijn zonde, indien hij der bijgeloovigheid , ja der Afgoderij, gelijk hij zicli uitdrukte, eenigzins wilde te gemoet komen. „Voor „ zulken ontrouwen dienst," dus befloothij, ,,kan ,, ik niets anders verwachten, dan, als ik andere „ menlchen gepredikt heb, dat ik zelf verworpen „ worde, en mijnen loon ontvange met de genen, ,, die tot CHRISTUS zullen roepen: Heere, Heere, „ hebbcMi wij niet in uwen naam geprofeteerd , en „ in uwen naam duivelen uitgedreven , en vele - „ krach- GESCHIEDENIS. 147 „ krachten gedasn ? voor antwoord hoorende: Ik na C. G. „ heb u nooit eekend. Gaat weg van mij , gij, [a-^nsi/. „ die de ongeregtigheid werkt. Hierom mag ik u, * „ mijne lieve burgers, niet te wille zijn, en ik moet „ u, als Satans, doen achterftaan." Nu verliet hij Enkhuizen , en keerde met het zij- ne naar Alkwaar , alwaar hij zich begcf tot het on- derwijzen van kinderen, en den ganfcben Roomfchen eeredienst verliet, behalve dat hij nu en dan de Pastoren , ter nood , van een Sermoen verligtte. Fiier over werd fpoedig de Procureur - Generaal Meester CHRiSTiAAN' DE WAERDT , bij die vau den Hove , op aanftoken van zijne vijan Jen , cezonden , om ge- tnigenisfe van hem te hooren. Niet lang daar na werd hij in de plaats verkoren van Meester lau- RENS ZAS, dien hij zijn* zeer geleerden Meester, en een' vroom dienaar der Gemeente en Christen -Pre- dikant noemt. Maar alzoo hij geheel geen' doen wilde hebben met Misfen , Vespers , Vigilien , Lo- ven en Ommegangen , zoo was zijne prediking niet ontvankelijk. Hij was flechts twee weken in open- baren dienst geweest, en had naauwelijks twee Ser« moenen gedaan , of er kwam voor hem verbod van prediken vnn den Vikaris des Bisfchops wTmUtrecht, Hier bleef het niet bij; dewijl er vele eenvoudige menfchen , zoo te Alkmaar als elders , tot onder- zoek en kennis van zaken kwamen , werd de haat der Geestelijken zoo zeer ontweken , dat eindelijk de Onder- Inquifiteur nicolaus de castro, op eenige nieuwe en zware klagte , met zijne dienaren van Utrecht i]aar Alkmaar kwam , met meening , om K a hem 148 K E R K E L IJ K E na C. G. hem te verrasfen en geweldiglijk te vangen , waartoe Jaari5i7. j^y verzocht, dat de Schout hem de hand zou bie- *den: Maar kooltuyn, van iemand gewaarfchuvvd , week uit zijn huis en vlood naar Emhden, Na zij- ne vlugt, zocht men de menfchen te Enkhuizen eii Alkmaar diets te maken , dat de leeringen , welke hij te dier plaatfen geprediitt had , noodwendig valsch moesten zijn , dewijl hij dezelve niet had durven verdedigen , of zijn leven daar voor ftellen. Dit gaf aanleiding, dat kooltuyn, om alle ergernisfe der eenvoudigen voor te komen , zich fpoedde , een boekje in het licht te geven, het Euangelie der Ar- men genaamd, vervattende de voornaamlle leeringen, om welke hij verketterd en vervolgd was. Voor hetzelve had hij eenen Brief geplaatst aan zijnen vriend timotheus, in welken hij ,de vervolgingen der Inquiftteuren tegen hem verhaalt, en aantoont, dat hij niet gehouden zij, zich voor hen te verant- woorden , die geene vrije verantwoording uit en vol- gens de Heilige Schriften wilden toelaten ; verders bewijst hij, dat men verpligt zij, het gevaar te ont- gaan, en dat het enkel roekeloosheid is , wanneer men zich loszinnig aan hetzelve blootfteir; als ook, dat de waarheid der leerfLukken niet afhangt van den dood voor dezelve, alzoo deze niet bewijst, dat zij waarachtig zijn, maar dat de bloedgetuige ze voor waarachtig houdt, alzoo de waarheid der leeringen rust op de getuigenis des Heiligen Geestes, in de Heilige Schrift geopenbaard. Deze Brief was den laden Januarij 1559 gefchreven. Kort na zijne vlugt werden zijne goederen te Alkmaar^ bij vonnis van GESCHIEDENIS. 149 den 7den Februarij 1559 verbeurd verklaard, en ten ^13 c. G. behoeve des Konings aangetast. Sedert werd hij te F:'''' '5 17. Embden tot den Kerken dienst beroepen , dien hij ' * aannam, en met groote Richting bekleedde (♦). Niet lang na het vertrek van kooltüyn, geraak- te JAN BUIDELMAKER., woncndc tc Alkmaar^ te Enkhuizen in hechtenis , omi-iat hij zeker boekje van KOOLTÜYN verkocht en onder het volk gebragt had. VVaarfchijnlijk was het dit Euangelie der Ar- tnen. Hij werd desvvegens voor zijn leven uit de ftad gebannen. Omtrent dezen tijd werd één van de Schepenen Wioe- te Antwerpen^ kaspar de renialme, toen hii, teS'^^^an Vierfchaar zittende , eenigen , ter zake van het ge- rf.nial- loof, had helpen verwijzen, op ftaande voet, daar ^ï"^* ter plaatfe , zoo in het harte geflagen , en bij zich zelven verwezen , dat hij half wanhopende t'huis werd geleid, en kort daar na (tierf, roepende: dat hij het onfchuldig bloed had veroordeeld. Thans had men te Antwerpen drie honderd Guldens op het liif van eenen Predikant , en vijftig Guldens op dat van eenen Ouderling, Diaken of ander Dienaar der Kerk gezet (f). De felheid der vervolging ftlet ondertusfchen ve- Oploop len geweldig tegen de borst, die niet konden ver- "^^ ^""^" - .. 1 ^ , .• werpen (taan, dat men op deze wijze den Godsdienst en door de het vreedzaam Euangelie kon of mogt voorftaan of verve! de dwalenden te vuur en te zwaard te regt te bren* ^^'l^-^^^t^ gen. (*) BUANDT Bladz. 5 6-519. (t} r.RANDT Dladz. 520 K3 lot 1552, 150 K E R K E L IJ K E na C. G, gen. De ftaiidvastigheid der lijders , in het hart der "It^^^^ll oraltaanders overflaande , maakte dezen onvertfaagd in het openlijk betoowen van medelijden; men begon tevens met de veroordeelden, luider {lemme,Pialmen aan te heffen en te zingen , in grooter getale , dan veilig was, aan te vangen. Eindelijk ging het zoo hoog, dat op verlcheidene plaatfen de gemeente, het geduld verliezende, tot een' oploop kwam , en fom- wijlen de veiwezenen den beul ontweldigden of poogden te onivveldigen. Van zoodanige gezindheid des volks hebben wij boven (*) in het verhaal der vervolging van engel merula een voorbeeld ge- zien ; in 's Herioger.'hsck werd een Doopsgezinde gevangen, dien men ter dood wilde brengen, niette- genflaande hij zijn geloof verzaakt had , bij nacht met geweld uit den Kerker geholpen. Toen adri- AAN de Schilder , door de hevigheid van zijn* eigen vader verraden, en hendrik bokhalt, kleer- maker, den ipden Januarij dezes jaars 1559, te jinlwerpen , aan de ftaken vastgemaakt , om ver- brand te worden , riepen : „ Wij lijden niet om 5, eenige misdaad, of Ketterij, maar alleen om de „ belijdenis van de waarachtige leere des Euange- „ hums;" ontftond er een oploop onder de ge- meente, onder een hevig geroep: ftaat dood! p,aat dood l Men liep over eikanderen ; de huizen en winkels werden gtfloten ; de beul nam de vlugt ; de Markgraaf kon nergens heen ; de Schout week in de Kerk, Evenwel (tilde de beroerte , en het von- (*) Bladz. 117. GESCHIEDENIS. 151 vonnis werd uitgevoerd. De beginfeien van foorr- n;i C. G. eelLike beroerte vernam men daar weder iii het ein- ]'if C. G. vorming, en gewigtiger redenen, om van het Paus- Jaari5i7 (j^^n nf te wijken. tot 1552. , ,. . , • j 1 • , .. , . 1. In dit jaar 1560 ging de vervolging, bij aanhou- Vert^ol- dendheid , voort in hare woede, doch tevens open- ?"^^ " baarde zich meer en meer de tegenzin van al wie het i?.ar ° 15:0, menfchelijk: en Christelijk dacht , tegen het geweld en bloedvergieten ter zake van gevoelens en geloof, CHRISTIAAN DE QUEKER , JAKOB DIENSSAART, CH joiiANNA KONINGS, van Stcenwerk , in Flaanderen, die naar Engeland waren geweken, waar men, on- der de regering van Koningin elizabeth, zijn ge- loof in vrijheid beleven mogt, omtrent dezen tijd eene reis naar hun vaderland doende , werden te Veurne gevat , en niettegenflaande de Aartsbisfchop van Kantelberg en andere Prelaten, eenen Brief ter hunner voorfprake aan de Magiftraat fchreven, wel- ken zij met deze nadrukkelijke woorden eindigden ; „ Wij, dien de Koninklijke Magiflraat last gegeven „ heeft in de zaken der Religie, hebben tot nu „ toe niemand van ds uwen, of eenig vreemdeling, „ eenige moeijJijkbeid aangedaan , om zake van den „ Godsdienst, bij zoo verre zij zich niet oproerig- „ lijk hebben gedragen. Maar , indien nu de ge- „ nen , die zich aan orze opzigt hebben aanbevo- 5, len, en Ledematen onzer Gemeente zijn, in ,an- „ dere landen dus gehandeld worden, dan worden „ wij bedwongen, (hoewel wij het ongaarne doen,) „ andere volken met gelijke mate in te meten. Doch „ wii verhopen a!ks goeds van uwe redelijkheid , „ maar vermanen u , dat gij u te eenemaal affcheidt „ van allen raad, die tot onnoozel bloedvergieten „ nrek- GESCHIEDENIS. 159 , (Irekken mogt, 't en zij gij in dat flrenge geregte na C. G^ , d»is i^vjiiden Gods, (in wiens handen het vree- l^ariS^Z» tot i552« , felijk is te vallen,) wilt vallen; en te zwaarder, , , indien gij , de waarheid bekennende , het on- , noozel bloed vergiet;'* werd op dit fchrijven niet gelet , maar de gevangenen ter dood veroor- deeld. Toen zij naar de Vierfchaar gingen , waar zij hun vonnis zouden hooren, liepen er velen van hunne Geloofsgenooten naar hen toe, hen langs den weg vertroostende, vermanende, de hand gevende, en hen geleidende. Ja aan den (laak ftaande, daar zij van zelve naar toe gingen , hoorden fommigen zekeren Knrmeliter Monnik, jan biïls genaamd, zeggen: }on\^:^K, ftrijd vromeüjk ! de kroon der glorie is u voorbereid. Toen men hun de ketens aan den hals en voeten vastmaakte , hieven zij den CXXXften Pfalm op. Zij werden geworgd , ver- zengd en op het galgeveld aan flaken gehangen , doch kort daar na van de broederen afgenomen en begraven (*). Insgelijks werd te dezen tijde te Hontfchooten ge- vangen JAN HERREWYN , gCZegd GEERSTEKOORN , van Houtkerke in Westvlaanderen ^ die kort te vo- ren te Londen eenigen fmaak in de leere der Her- vorming had begonnen te krijgen. Hij was bijna tot dien tijd toe van een ongebonden levensgedrag geweest, daarom fprak hij, ter dood gaande, van den trap van het regthuis , tot het volk : „ Dus „ beloont de ellendige wereld de dienaars des Hee- „ ren (*) BKANDT Eladz, 545-549. ifo K E R K E L IJ K E HaC. G. 55 ren JEZUS christus. Eertijds, toen ik dronk Jaarisir. en klonk, toen ik iuichte en dobbelde, toen ik tot 1552, " ' •» . ' „ in alle ongebondenheid en goddeloosheid leefde , ,, was ik buiten gevaar van deze banden , ik was „ overal welkom , en wel gewild , maar zoo haast ,5 ik mij tot de godzaligheid begon te begeven , „ werd mij de wereld tot vijand. Sinds heeft zij „ mij beflreden, vervolgd, in den Kerker gewor- j, pen, en nu voert ze mij ter dood. Maar de j, dienstknecht is niet meer dan zijn Heer. Naar- „ dien zij Hem vervolgd hebben , zullen zij ook ,, ons vervolgen." Mij zong in her gaan ook den CXXXften Pfalm. Als er een Minderbroeder tot hem riep: jan, bekeer u, het is nog tijd^ riep het volk : Gij fchijnheilig , bekeer liever u zelven : en als zich de Monnik tot de aanfchouwers keeren- de, hen vermaande, dat zij zich niet zouden laten ontdichten , al hoorden zij den Ketter van God zin- gen , werd er van eenigen gezegd ; Zwijg gif , niemand is er in ontfticht. 2.t\h velen van de om- ftanders zongen zachtelijk nevens hem , ettelijken met luider flemme. Meer dan vier honderd fpraken hem troost en moed in. Ja iemand uit den hoop geleidde hem met de hand in het brandhuisje, daar men hem verworgen en verbranden zou , en ver- fterkte hem met woorden tot den einde toe, in het bijzijn van den beul en geregtsdienaars , die meer ontfteld waren en verbaasd dan de man, dien zij ter dood bragten. Als , door het aandrijven van den Inquifiteur ti- TELMAN , Deken van Ronfen , zekere jan de CREÜS, G E S C Ei f E D E N ï S. i6i cftEUS, gevangen en veroordeeld zijnde , verzocht ia C. Ö* zijne belijdenis aan het volk te mo^en verklaren ,'•■"""' 5 '7' . .tot 1552. ieide één dCr Schepenen : ,, Men zal u zulks niet 5, toelaten ; het volk heeft er genoeg van gehoord* „ Wij zijn het ook niet, die u dooden, maar het ,, Plakaat des Konings." In het jaar 1561 fteeg de woede der vervolging Het jasr lleeds hooger. Te Rysfel zette men de menfchen -^ ' gevangen om een of ander zegswoord tegen de Roomfche Kerk, lang geleden, of zonder nadenken gefproken , en verwees hen daar over, fchoon zij nog kleine kennis hadden van de waarheid, en zwalc ■waren in het geloof, ten .vure. Dus werden er in het begin des jaars 1561 vier mannen verbrand; in Februarij ook zekere jakob van loo , en in dezelf* de maand werd jan de bosscher , Diaken der Kruiskerk te Antwerpen^ bij nacht in het heimeliite op den Steen gedood. Men dacht hem te verdrin-» ken , maar behalve dat de tobbe zeer eng , en hij groot van perfoon was , had de beul zoo weinig' waters genomen, dat hij den man dus niet kon ver- fmooren , en ten laatfte gedwongen vsras , hem te doorrteken. jan de keizer , een Ouderling van de heimelijke Gemeente, werd den ipden Maart op* den Steen verdronken^ PIETER ANNOOD en DANIËL GALLAND, die, Otó hun geloof te beleven, nevens anderen, naar En- geland meenden te vlugten, moesten te Duinker^ ken^ waar zij fcheep dachten te gaan, door beuls- handen fierven. annood, een teeder man zynde^ begon , op het gezigt der pijnbank , te wankelen i» Herv. III. L zCy IÖ2 K E R K E L IJ K E na C. G, zijne vastigheid , maar weder moed vattende , beriep Jaari5i7 j^y gich op ziine eerfte belijdenis, en bad de Broe- tot 1552 .m •> •> , deren om vergiirenis zijner zwakheid. Op den weg naar de Vierfchaar, om ziin doodvonnis te hooren , verhaalde hij de drie oorzaken, die hem in dit kruis blijmoedig maakten : Foor eerst : dat hij leed om eene goede zaak. Ten tweede: dat hij in zijn lijden verzekerd was van de zekere en alreeds tegenwoor- dige hnlp van God. Ten derde: omdat zulke haast voorbijgaande verdrukking hem den weg opende tot eene eeuwige vreugde. Gelieime Den derden Augiisius , als Antwerpen vol vreug- oDenliike ^^ ^^^^ ' ^^^^ ^^ fchouwfpelen der Rederijkers , ver- nachtver- zamelden zich de Tlervormden in een bosch bij gadeiiu- JSJarhfem , waar de Diosfaard hen overvi* 1. Hier gen. liet zich de vergaderng, die omtrent 4 of 500 menfchen llerk was , van viif of zes vervol- gers ftooren. De Predikant omkwam het; fommi- gen werden gevangen , en één derzelven onthalsd. T^ Doornik dorsten fommigen, uit ijver zonder ver- ftand, bij nacht openlijk op de llraten zamen te ko- men , en luidkeels de Franfche Pfalmen van cle- ment MAROT en BEZA te zingen. Dit tergde de vervolging, jan de lanoy, een Ouderling der Doornikfche Gemeente , alhoewel hij dit ontijdig ijveren had beftraft, werd niettemin den 27fi:en No- vember verbrand. Men moet dezen niet verwarren, gelijk dé JezLiict strada gedaan heeft, met eenen ^ MATTHEUS LANNOY , eertijds Priester, en te voren, om zijn ontuchtig leven , in beeldtenis gehangen. Deze thans gevangen en in gevaar des doods zijn- de. GESCHIEDENIS. 163. de, week nevens den Piedik'nnr hrnorik peknI- sa C. G. TIER af, en verzoende zich met de Roomiche Kerk, Ï:i-''»5ï^« gevende de redenen van hun doen in druk, die van ""^ atuiLTcn wederlegd werden (♦). Te Falenchyn , waar men insgelijks openlijk bij nacht Pfalmen had gezongen, raakten twee Predikanten, filips mail- LARD en siMON FAREAu, gevangen. Als dezen naar de ftrafplaats geleid werden , ontflond er een oploop onder het volk ; de geregtsplaats werd over- weldigd , en de Regters moesten de geva- genen , onder eene hagelbui van fteenen, weder naar de ge- vangenis voeren. Doch ook deze werd opengebro- ken en de twee Predikanten verlost. Dit bedrijf kostte federt eenigen het leven (f). Te Amfterdam werd de Schout willem dirksz. De BARDES, die in ditw haat der Regering was, door "'^ ° " ' vnn Am- het bedrijf van Meester Hendrik dirkszoon, Bur- Uerdrm gemeester aldaar , van zekere vrouw , in de wande- vanKctte- ling genoemd Gele Fy ^ befchuMigd van Herdoo- perij , waar hij zich verder tot getuigen lieten ge- bruiken een ander vrouwsperfoon , volkje wjl- LEMS , zekere Notaris cornëlis martsz. swart, en ADRIAAN JANSZ. SLYPER. KLORIS EGBERTZOON, Oiider-Ketrermeester of Inquifiteur, en Vicarius of Pastoor van de Oude Kerk te Amfterdam^ was me- de ijverig in de weer, ora -den Schout te verder- ven. Van dezen floris egberts wordt verhaald, hoe (*) BRANDT Bladz. 555-557. (t) BRANDT Bladz. 557-560. WAGENAAR Vud.' tlifli VI Deel^ Bladz. ;i. L a IÖ4 K E R K E L IJ K E na C. G. hoe hij , voor zijne komst te Amfterdam , Pastoó? Jaari5i7, gijnde te Ëdam ^ aan de Doctoren io. Leuven fchreef, ' dat zij den Keizer karel V zouden raden , aan de Lutheranen twee Steden in Holland aan de Zee in te ruimen , om in vrijheid te bewonen , doch dat hij EGBERTS,als de meeste hoop bij den .anderen ware, al het volk daar in verbranden zou. De Schout bar- DES, de lucht gekregen hebbende, van hetgeen te- gen hem in til was, vervoegde zich bij vrouw ma- RiA, de toenmalige Gouvernante, en bragt te wege, dat VOLKJE , naar onderzoek van zaken , in den Haag werd getrokken en daar vastgehouden , ook Vt^erd FY HARMENS bij uacht opgelicht, entenHove in hechtenis geleverd. De gevangenen het feit bele- den hebbende, werden ook Meester hendrik en de Pastoor in hechtenis genomen , gelijk ook de Notaris en slyper naar den Haag werden gevoerd. Nu volgde het vonnis, slyper werd in het open- baar gegeesfeld , de Notaris ondeugende tot zijnen dienst verklaard en beiden gebannen. De Pastoor moest openlijke bekentenis doen, en hem werd de ftad en vrijheid van Amfterdam ^ als ook het oefe- nen van het Kettermeesterfchap verboden, volkje llierf in de gevangenis, fy werd verwezen , dat haar de tong uit den hals getornd, haar hals aan een' paal geworgd, het Hgchaam gebrand en op het galgeveld gefield zou worden. De Burgemeester wist zich aan de ftraffe te onttrekken , door alles te loochenen, hebbende hij zich weten te wachten van fchrift van zijne hand aan iemand te geven. De twist lusfchen den Schout en den Burgemeester had ï G E S C H I E D b: N 1 S. 165 had middelerwijl , onder grooten en kleinen, eene na C. G. partiifchap verwekt, die met de namen van Sckou- jaari5ï7* tot 1552. iisten en Meester Hendrik Dirkisten lang ftand hield, en eene verbittering voedde, die naderhand tot dadelijkheden uitborst (*). Meester hendrik werd in het vervolg, zoo veel vermogt de partijdig- heid in de jaren 1563 en 1564, weder tot Burge- «liester verkoren , maar de Schout in het jaar 1565 vnn zijn ambt verlaten (f). Hij had een' afkeer van de vervolging, en bewees den Hervormden zoo veel gunst , als hem de gefteldheid der tijden eenig- zins toeliet. Ook fchreven hem de ijverigften der genen , die tegen het Pausdom v<7aren , zekere groo* te weldaad toe , hoewel zij nooit zeker wisten , wnar hun die van daan kwam. Deze beftond hier in: dat, als er eenige zwarigheid of vervolging op handen was, zoo kreeg men onverziens, en hedek- telijk , eene leuze , welke door de ganfche ftad liep, door den mond van eenen , die het anderen ver- trouwde, te weten: jozrf nam de moeder en het kind, en vlugtte naar Egypte. Als dit woord eeni- gen der genen , die de Roomfche Kerk ontweken , ter oore kwam , verftaken zij zich , of gingen , zoo de rtads poorten nog niet gefloten waren , uit der ihd. Sommigen gebruikten dezen vond : Zij be- gaven zich, met hunne vrouwen aan hunne regter- hand, als vrijsters en vrijers, bij nacht op ftraat, en (*) BRANDT BJadz. cSq-:66. wagenaar Befchr. van /fmflerdam. I Deel , Bladz. 260-162. Folio. Faderl. Hifi» V Deelt Bladz. 4,11, (f) wagenaar Bladz. 073. L3 i66 K E R K E L IJ K E na C G. en als er eenige wacht of onraad kwam, gingen zij |a?.ii5i7 bij malkanderen op een' ftoep zitteij. Maar als nu ^ de zwarigheid over was,, werd het woord der leu- ze, dat onder de vertrouwden liep: Zij zijn dood ^ die het kind naar '/ leven ftondm (*). De Schout 3ARDES, van zijn ambt verlaten zijnde, hield open- lijker de zijde der Hervormden ; dit baarde hem , ten ïljde van alba, onheil. Hij vvas onder degenen, die te Amflerdam vogelvrij werden verklaard , be- Ichuldigd wordende, dat hij de beroerten had hel- pen ftooken , en ten dien einde verftand gehouden met den Prins van Oranje^ met den Heer van bre- DERODE, en in cijfer met dirk volkaartszoon KOORNHERT ; |a , dat hij ze'fs een' Kalvinisck'Le&X'- aar in den Hang gebragt had. Hij raakte eerlang in hechtenis bij het Hof, en werd, na lang zitten, bij goeddunken van den Raad der beroerten , flren- gelijk gefolterd , en zelfs met roeden gegeesleld , in den ouderdom van LXX jaren. En fchoon hij dit alles , met onbezweken moed , uitflorid , zoo dat de Raad hem zuiver fchouwde van de beroerte ; hij werd nogtans , onder voorwendfel, dat hij aan an- dere zijdgangen fchuldig was, aan de lange koorde gehouden. Ook hield men eene groote fomme gelds in, die de Koning hem fchuldig was. De fcheu- ring des lands hier op volgtnde , voegde hij zich aan de zijde der Bondgenooten , hetgeen oorzaak wns , dat zijne meeste middelen , als gelegen onder Amflerdam ^ welk de Spaanfche zijde hield, hem re on= (*) BRANi-T Blcifh. 567, 5^8. GESCHIEDENIS. 167 onbruik werden gemaakt; liecwelk hem niet alleen n.i C. G, zijne gezondheid, maar ook eindeUjk zijn verftand i'^^'''5'7• Uostte. In dezen ongelukkigen toeltand bragt bar- * DES het overfchot zijner dagen door te Delft ^ daar het den P.ins van Oranje^ hem aanfprekende , na- derhand, beklag en tranen afdrong, dat zoo eel een verftand derwijze geknakt en vervallen was (♦). Omtrent dezen tijd, werd Heer andries diuks DePas- VAN CASTR.ICUM, Pastoor van Sint Pancras-Kerk to<^''72n St. Pnn- te Enkhulzen , die zich tegen het Pausdom begon kms Kerk te verzetten, door rudolphus strakmans, Deken te Enk- van Westfiiesland^ te Hoorn gedagvaard zijnde, al- ^^^^ ^l. daar in hechtenis genomen, doch door eenige Enk- nigeEiik- huizer Burgers verlost en weggeholpen. Tien Bur- ^^"^-'" ^ °^ ' Burgers gers werden door den Schout van Enkhttizen daar verlost. over in regten betrokken, maar miJs zekere boete betalende, weder losgelaten (f). In het jaar 1562 werd, onder anderen, een arm Een blin- blindman, andries Michielszoon, den 23fl:en '^'^'^ Mei ter dood gebragt. De Voogden van het Blin- verbrand, denhuis hadden hem veroorloofd, nsar Franktyk te trekken, om eenigen raad voor zijne blindheid te zoeken, hier hoorde hij te St. Germain en Laye eenige Predikatien tegen het Pausdom, die hij, thuis gekomen , aan zijne bekenden vertelde. Hij werd daar op gevangen , en dewijl hij fommige flellingen weigerde af te zweeren , ter dood verwezen. Naar den (*) wAGENAAa Befchrijving van Amjlerdam. I Heel Bladz. 311. (.1) BRANDT Bladz. 560. L4 ïöt} K £ R K E L IJ K E fta C. G. den worgpaal gaande, bedankte hij zijne Regters, }aari5i7 ^^^ gij hem zoo lang in hechtenis hadden gehou- ,' ' dan . te kennen gevende, dat hij d.iar door te beter onderrigt en te meer verfterkt was geworden in de kennisfe der waarheid. Doch tevens tastte hij hen in het gemoed met deze woorden: ,, O Reg- „ ters! Regters! gij hebt mij geoordeeld: ik oor- ,, deel niet, maar daar zal er één zijn, die u zal „ oordeelen.'' peNe- Omtrent dezen tijd heeft üuido de brks , met dcrland- aDRFANüS SARAVix-V , HERMAN MODEÏ of STRYCKER, fchebelij- ,, ., , deiiis CODEFRIED wiNQEN , cn nog één ol iwee andere üyordc op- Leeraars , een gefchrift in het JFnhch of Fransch geleld, opgedeicij hetwelk vervolgens in het Nederdiiitsch gebragt is, onder den titel: Bekentenisfe of belt j- denisfe des geloofs , in het gemeen , en eendragtelijk viin de geloovigen , die in de Nederlanden overal verftrooid zijn, ende naar de zuiverheid des heili- gen Euangeliums onzes Heeren ji'zus christus - begeeren te leven. De vermaarde franciscüs ju- mus heeft dezelve in het jaar 156Ó, volgens het goedvinden der Sijnode, die in dat jaar wns gehou- den, overzien, en ze den Broederen te Geneve toe^ gezonden, opdat zij dit gefchrifc, van hen goedge- keurd zijnde, met die goedkeuring in druk zouden geven. Zij werd, in het jaar 1563, voor het eerst in het Neder- en Hoogduitsch uitgegeven ; maar in het i^iir 156Ö werd zij wat korter in één getrokken, en in het IValsch en Nederduitsch geJrukc. Zij be- ftond uit XXXVII artikelen, in de meeste v.n wel- ke u} van het Pausdom af.veek, ook in fommige, bij. l GESCHIEDENIS. i6p fcrijzonder in bet ftuk van het Avondmaal , van de na C. G, /iugsburgfche Confesjïe ; van de Ünopsgezimieii in [«•''rïSi?» het ftul; van den Doop, de menschwording van .' Gods Zoon, en hei üverheidsr.mbt; zij vnigt ten tneesten deele de Belijdenis der Hervoraide Franfcbe Kerken; gelijk deze den naam voerden van Refor Do naam mès , zoo hebben de belijders van deze belijdenis „Jg^'^jg!' zich ook federt, Iiier te lande. Gereformeerden of komt in fiervorinden genoemd. Anderen noemden hen Cal gebruik, vinisien, omdat zoo wel de Franfche als deze Ge- loofsbelijdenis, gefield was naar het gevoelen van Calvin. Nogtans behielpen zich de Nederlandfche Flcrvormden fomvvijlcn met den titel van Augsburg- fche Confesfie , omdat die ten Move min hatelijk was dan de Franfche of Calvinifche. Te voren had men onder de Gereformeerden in Nederland de Lon- denfche Katechismen aangenomen , de groote en kleine , en de Kerke of Zedetucht nnar den regel der Heilige Schrift geoefend. Zorgelijk werd thans de Siaat des Lands bij de De Heer Landvooirdesre ingezien. De verfchillen om den vaiiMoN- "^ TIGNY Godsdienst namen fteeds toe , en niettegenftaande nnarSpan- de hevigheid der vervolging wies het getal der On- j- gezon» roomlchen geftadig aan ; de Edelen waren in het al- ^ ' gemeen misnoegd over den invloed en hecrschzucht van den Kardinaal van granvelle,* en de Burger- oorlog, welke thans in Frankryk weder ontdoken was, en in welken de Spaan fche^(i\\mg zich meng- de, dreigde de landen met onheilen van buiten. De Landvoogdesfe vond dan goed , den Heere van iriJNTiCfNY naar Spanje te zenden , ten einde aan h 5 den I70 K E R fv E L IJ K E «3 C. G ti'-'n Koning den waren toelhnd des lands voor te Jjn(ft5i7, [^eiien, en ziine hulp en raad te verzoeken, mon- t'''5ï7« „ zedebeternig en net wel prediken , Ichoon heil- ,, zaam in zich zelven, de Kefterij met t'ee'jemaal „ zou kunnen verdrijven ; niaar dat geraden w.'s , ,, de Plakaten in te trekken, of ten n.jplle te ver- „ zachten, gehengende de lijden thans zoo vele ,, (Irengheid niet; wnar van men ook tot hier toe „ geheel geene vrucht had gexien." Sonuids ging hij, in deze gefprckken , zoo ver, dat hij niet fchroomde te zeggen: „ dar er geen ander middel 5, overig was, dan aan ieder, in zijn huis, vrijheid „ van Godsdienstoefeiiing, en alomme het houden „ van het Avondmaal onder beiderlei gedaante toe „ te ftaan." Oranje had reeds in het jaar 1562 aan al de ingezetenen van zijn P. insdom , beide Roomfchen en Onroomfchen , vrijheid van Gods- dienst verleend , evenwel verzocht hij wat later den Koning, door deszeifs Gezant in Frankryk, de za- ken van zijn Pi insdom te willen vorderen; hetwelk, zeide hij, gefchapen ftond verloren te gaan, omdat hij het bij het heilig oud Roomsch Geloof had zoe- ken te bewaren (*). De Pfins bedlende zich veel van den raad van FRANciscus BALDUiNus vau Atrecht ^ een geleerd man, kundig in de Godgcle-erdheid , en tevens in de Regten , door zijne befcheidenheid in Kerkehike zaken vermaard; de Graaf van Hoome hield geor- Gius CASSANDER. in hooge achting. Deze cassan- DER (*) WAGENAAR rackrl. Hifi. VI Deel^ Bladz. 74. 170 K E R K E L IJ K E ïia C. G DER was uit Vlaanderen geboren , en de glans zij* Jaari5i7 ^er godsvrucht , gematigdheid en geleerdheid was . zoo groot, dat de Keizers frrdinand en maxi* MiLiAAN zijne hulp met allen ernst verzochten, tot heeling der wonden van de Chrisienheid* Hij oVer-^ leed den 3den Februarij 1566 (*). De ver- De Koning hierentusfchen , beval der Landvoog- verheft ^^^^^ ' ^'^J ^^^^^ °P Brief, het uitroeijen der Kette» zich op rij; de Jezuiet strada verhaalt, hoe hij haar, bij nieuw, ichrijven van eigen' hand, de manier berigtte, om de genaamde Ketters te achterhalen; genoegzaam het fpoor daar toe aanwees, zelfs lijsten overzendende, waar op zij, met verklaring van ieders bunrte , foort, ouderdom, en gellalte , Ronden afgemaaid. Evenwel had de Ketterftraffe geen' eenerlei oic- gang. / Te Rupelnwnde zat een Prit-iitet gevangen , die' het Pausdom verlaten had. Deze wist, met zijne medegevangenen, het Kasteel, waar zij zaten, in brand te fteken , op hope, van in de verwarring te" zullen ontkomen ; maar de foldaten , fcliielijk toe- fchietende , bluscbten den brand , en grepen de brandfliichters , die geflrafc werden. De Priester kreeg het zwaard , omdat hij het Pausdom weder toeviel , en het gevoelen der Gereformeerden ver- zaakte, ja vervloekte. Meef viel er te Antwerpen te doen over het ver- branden van CHRISTOFFEL SMIT, of FABRICIUS , die ftandvastiger was. Deze was te Brugge^ zij- ne (*) BRANDT B/a(fs. 588-59;. GESCHIEDENIS. 177 ne geboorteftad , een Karmeliter Monnik geweest , aa C. G. doch had, het Klooster en het Pansdom verlatende, )•'•"' 5 '7» eene vrouw getrouwd , en zich eenigen tijd in hn- geland onthouden. Thans bediende hij te ontwer- pen de Hervormde Gemeente, federt zes maanden, als Leeraar; toen hij in hechtenis raakte, te gelijk met OLiviER DE BOK vau Aaht ^ Profesfor der La- tijnfche Taal te Heidelberg , herwaarts gekomen , om zijne bijzondere zaken te verrigten. De laatfle werd echter, op aanfchrijven van zijnen Overheer, den Keurvorst Paltzgraaf, den eerden September weder ontflagen. Maar f/vbricius werd ten vure gedoemd, die zich kloekmoedig, geduldig en gela- ten gedroeg. Zelfs fchreef hij voor zijn' dood een' Brief aan Lange margriet, een Bonetverkooprter , die hem verraden had , haar dat vergevende , en haar tot boete vermanende. Des nachts voor zijn' flerfdag vergaderde het volk , in groote menigte , voor den Steen of Kerker, meenende, dat men hem in het donker zou ombrengen. Zij bragten è^zn ganfchen nacht over met het zingen van Pfalmen en Geestelijke Liederen. Den volgenden morgen , den 4den October, ter dood geleid wordende, en vree- zende voor een oproer, dewijl het volk van alle kanten toefchoot, fprak hij de menigte met deze woorden aan: „ Mijne lieve Broeders, dat zich „ niemand voordoe, om mij te verlosfen. Laat de „ Heer zijn werk in mij volbrengen." Sommigen zeiden toen: „ Strijd vromelijk, waarde Broeder, ,, want dit is de ure." De Markgraaf, dat hoo- iende, riep tot zijne trauwanten : Vangt ^ finijt, Hbrv. III. M (laat 178 K E R K E L IJ K E na C. G. flaat dood! en dreigde re fchieten. Op de markt JaansT/. gekomen, knielde fabriciüs bij den houtftapel, om - * God in dien uiterflen nood te bidden ; maar men rukte hem terfliond naar de mutzaard, drong hem aan dm paal, daar hem de beul met eene ijzeren ketting aan vastheciitre , ook een' ftrop om den hals wierp, om hem het bidden en fpreken te be* letten. Nu begonnen verfcheidene omftanders Pfal- raen aan te heffen , onder anderen den CXXXflen, De Helhaardiers riepen , dat zij zwijgen zouden , en raakten van het dreigen aan het flaan; maar het volk aan het werpen met fteenen, zoo vinnig, dat eerst de beul met zijne dienanrs en helhaardiers , en danr na de Markgraaf, de Schout, en andere Wet- houders dn vlugt namen. Men had den Markgraaf, eer hij week, hooren roepen: „Ei, Burgers, „ ftaat ons bij. Schutters , flaat ons bij. Mijne „ lieve Burgers, wij zijn het niet, die hem doo- „ den, maar dos Konings gebod. Ziet , wat gij , „ doet, het is dos Konings geregt." Maar nie- mand, die een' voet voor hem verzette , of hand voor hem uitftak. Men liet het volk begaan. Eeni- gen fprongen in het Perk, om den Predikant te ontzetten, rukten de mutzaarden weg, trokken de keten los, dan het was te laat. Want de beul had hem, eer hij zich wegmaakte, met een' ijzeren ha- mer het hoofd ingeflagen, en van achteren met een ponjaard dooriteken. Dus liet men het vuur, dat al ontfleken was , branden , en zag er den man , ( want bet brandde zeer langzaam , ) fchoon hij zoo doodelijk gekwetst was, nog lang in leven, zijn hoofd G E S C IT I E D E N I S. 17$ hoofd verroeren , zijn' mond , en lippen , en handen nn C. G. open en toedoen, tot dat liij eimieiijk, in het vuur I"^^^ 51?» vallende, den geest gaf. Echter bleef dit fchrikke- , lijk mismaakt ligchaam, na het blusfchen van het vuur, wel acht uren liggen, tot een deerlijk fchouw- fpel van vrienden en vijanden; ten laatfte werd het aan een' grooten fleen gebonden in de Schelde ver- zonken. Dusdanig was het einde van christoffel FABRicius in het 37fi:e jaar zijns ouderdoms. Het oproer hield nog eenige dagen aan, met bedreiging, dat men zijnen dood wilde wreken. Doch federf werd één van degenen , die met fteenen geworpen hadden, op last der Gouvernante, gehangen. Flier door bragt zij den fchrik in de anderen, en de ftad in rust (*> Te Rysfel werden daar na twee mannen om den Die van Godsdienst met het vuur gedood , zonder tegen- ^^u-ge . , - .r. weder^ ftand. Maar te Brugge werd de Iiiquifiteur van ^^^^^ ^f,^ Vlaanderen door de Wethouders in zijn vervolgen Inquifi- r, . ,,.. !• 1 • •• 1- j' teur va<1 geftuit. Zij heten drie van zijne dienaars, die, zon- yi-jamje^ der toef.amming van den Magiftraat , eenen zooge- ren. noemden Ketter naar de gevangenis leidden , vat- ten , en te water en brood opfluiten , tot dat er met de Gouvernante over dit ftuk gehandeld werd. Zij deden verders bij de Gouvernante hun beklag, over den Inquifiteur , die -, zeiden zij , ongetwij- feld oproer in hunne ftad verwekt zou hebben ^ indien zij, door dit middel, het gemeene volk niet wel te tijde hadden nedergezet. Met (*) aRANUT. Bladz 508 602. M % i8o K E R K E L Tj K E na C. G Met dit al hielden de Kerkelijken den ouden voet. Jaari5i7. 2y deden eenen Engelschman, te Brugge gellor- „ ven , in ongewijde aarde begraven , omdat hij ge- weigerd had, de Sacramenten naar de Roomfche wijze te ontvangen. Maar de Engelfche Natie deed daar over aan den Raad van State te Brusfel haar beklag , en bragt zoo veel te wege , dat men den Wethouderen belastte , den dooden te ontgraven , en op eene eerlijke gewijde plaats ter aarde te be- ftellen. Te Brusfel werd iemand, die ter zake van dtn Godsdienst op de Galeijen gebannen was , door twaalf gewapende mannen met geweld uit den wa- gen getrokken. Briefvnn Hoe ver de ijver der Geestelijkheid tegen de zoo- jANGRU- genaamde Ketters te dezen tijde gegaan zij, en hoe ken van zij zich van de Heih'ge Schrift wisten te bedienen , West om de Overheid te bewegen , haar ten diende te friesland „ , ,.., . ,, . r- aan den fta^n , mag blijken uit ecnen Brier van jan gru- Schout WEL , toenmaals Deken van Westfriesland , aan Hoorn. M^c-'''^^'' joost van huikesloot , Schout van Hoorn ^ welken brandt (*}, uit kwaad Monniken- Latijn vertaald , in zijn werk geplaatst heeft , waar uit wij denzelven overfchrijven : „ Na wenfchinge alles goeds, door hem, die on- „ zer aller waarachtig heil is." ,, Achtbare Heer Schout! „ Ik bid en fmeek u door de ingewanden of ont- „ fermingen van je zus Christus , dat gij zorg- „ vul- (*) BRANDT Bladz. 6ig. GESCHIEDENIS. i8i „ vuldfglijk let op de kudde van der Beets^ alzoo na C G. „ de kwaden en de vijanden der Kerk niet worden ]3^ri5i7. ' • COC 1552. „ geftraft, dewelke God, en de Heilige Moeder de ,, Kerk, ftoutelijk beftrijden. Behalve die zes on- 5, mondige kinderen, in christus en in de Kerk ,, niet wedergeboren , zijn daar bij gekomen drie „ zwangere vrouwen, dewelke den uiterften tijd „ van baren niet afwachtende, hare eigene woon- „ plaatfen verlaten , en vreemde en onbekende ge- ,, zocht hebben. Gij weet wel, wat de godvruch- ,, tige Brieven des eerwaarden Heers van Haarlem" (den Bisfchop van Haarlem^ die insgelijks over de- zelfde zaak aan den Schout gefchreven had , ) ,, vermelden, en mijne waarachtige klagten, uit vva- ,, ren ijver der zielen uitgeftort, allen prikkel des ,, nijds ter zijde gefteld. Indien dat kwaad door „ Gods hulpe en uwen bijftand niet wordt tegen- „ gegaan, zoo is het met de zaak van christus „ in der Beets gedaan. Gij weet ook de Canons ,, wel , die dus luiden : Ah de dwaJing niet wordt „ tegengeflaan^ dan wordt zij toegefiaan, Eu we- ,, derom: Die een ander van de dwaling niet te- „ rug roept ^ terwijl hij kan ^ betoont^ dat hij zelf „ dwaelt. En gij. kent de wet Gods, daar gezegd „ wordt: Ten zij gij uwen kleinflen broeder toe- ,, brengt^ zoo zult gij mijn aangezigt niet zien, ,, Omdat ^ij den dood fchuldi gen man hebt vrijge- „ laten , zal uwe ziele zijn voor zijne ziele. Ik ,, heb u gefield tot een en wachter over het huis ,, Israels. Verders : Ik zal zijn bloed van uwe j, handen eifchen. Melk hebt gij gegeten^ met wol- M 3 „ Ie i82 K E R K E L IJ K E na C. G. ,i Ie ziji gij gedekt geweest, doch mijne kunde Jaar 15 17. ^^^^ „u ^^/^^ gewijd. Dat zwak. krank, ver- tot 1552. " ° -' ° -^ '^ „ hroken , verworpen en verloren was , hebt gij niet „ gezocht. Daar zal een zeer hard oordeel gaan „ over degenen , die boven anderen gejield zijn, „ Waar toe dienen deze Schriftuurplaatfen , dan al- ,, leen, opdat wij alles achter den rug Hellende, „ het voorbeeld onzes Zaligmakers zouden navol- „ gen : De Zoon des Menfchen is gekomen , om ,, te zoeken en zalig te maken, dat verloren was, j. Dit alles kunt gij buiten eenig gevaar van regten „ te wege brengen , het zij met in regien te roe- ,, pen, of de ichepen in de haven van Hoorn te „ beflaan. Dit doende, zult gij uwe ziele, en de 5, zielen uwer onderdanen , behouden. Want wordt 5, de verongelijking des naasten geftrafc, wie wreke 9, dan CHRISTUS ongelijk niet? Dan hier van ge- „ noeg. Dit alleen bid ik van harre, dat de zalig- „ beid der zielen, die ons door christüs dood „ verworven is, u ter harte ga. Uit H'^ydenes , de- „ zen XlVden van October in het jaar onzer ver- „ losfmg 1564." 5, Uw Achtbaarheids onwaardig Dienaar „ en altijd toegedaanfle gruelius." De lieden uit de Beets ^ een plaatsje in Noordhol- land, op welke deze Brief ziet, werden door den Schout van Hoorn, op dezen Brief, voor het geregt ge- daagd, en eisch tegen hen gemaakt, van voor eerst in beflotene hechtenisfe te gaan. Dan men weet niet, dat hier iets anders op volgde, dan dat de geroepe- nen GESCHIEDENIS. 1S3 nen zich voor eenigen tiid aan eene zijde hielden ; na C. G. want de Hoorn/che Mngiftraat zag, in lie: ("luk van 1^21-1517. ^, , ,. , , , <^ot i55t. den Godsdienst , zoo veel door de vnigeren , dat ,____ zich daar vele fchippers en kooplieden, uit Zeeland^ van Amflerdam^ en elders, die t'huis verdacht wa- ren van onzuiverheid , en wijken moesten , ter ne- derlloegen. Dies nam hier de zeevaart zoo toe, dat men moest omzien n.iar meerder havening, voor de fchepen. Daar zich de Pater van Sinte Marie Con- vent over liet hooren, dat hij raad wist , om de haven te vergrooten. Men zoude maar ^ floeg lij uit, al de Ketter fche Schippers ^ die van buiten wa- ren i'fjgekomen , aan een'' kant helpen , gelijk dat behoorde^ de havens zouden dan wijd genoeg wezen. Door dezen raad kreeg hij den naam van Havewij- der , en was federt bij de Burgers in geen aanzien. Men handelde, in dit Jaar, om den Graaf van Sterke Egmond naar Spanje te zenden , ten einde den Ko- ^^" ^ ^ -^ ' WILLEM niiig mondeUng vcrdag te doen nopens den ftaatvanOran- dezer landen. Als men, hier toe befloten zijnde , i^ ^^S^" zijn berigtfchrift zoude opftellen , liet zich de Prins van Oranje rondelijk tegen den Prefident viglius uit, ,, dat men den Koning onbewimpeld verkla- ,, ren moest, dat men, midden in zoo groot een „ verval der Geestelijkheid, den ouden GodsdieiiSt , „ door Plakaten , Inquilitie - en Bisfchoppen , niet „ kon behouden. Dat de Koning zich bedroog , „ als hij waande, de befluiten der Kerkvergadering „ van Trente , die, zelfs bij Katholijke Vorsten, „ in Duitschlund, veracht werden, hier te lande, 5, te zulkn doen aannemen. Dat hij hier om veel M 4 „ be- i84 K E R K E L IJ K E M C. G Jaarisi/ tot 1552 VIGLIUS krijgt eene be- roerte. EGMOND naaiSpan- je gereisd verwerft geen e verzach- ting van den Ko- „ beter zou doen , als hij de Plakaten introk of ma- „ tigde. Dat, wat hem, Oranje^ betrof, hij zich „ aan den Katholijken Godsdienst wilde houden ; ,, doch echter niet kon goedkeuren , dat de Vors- „ ten wilden heerfchen , over der menfchen gemoe- ,, deren, hun de vrijheid van geloove en Godsdienst „ benemende.'* De nadruk en levendigheid, waar mede de Prins dit fprak, ontftelden den ouden man zoodanig, dat hij , den nacht met diep peinzen hebbende doorge- bragt, des morgens, bezig met zich te kleeden , eene beroerte kreeg, van welke hij ailengskens nog wederom bekwam, joachim hopperus', een Fries, geboren te Sneek ^ die een Verhaal der Nederland' fche Beroerten gefchreven heeft, werd bij voorraad in zijne plaats aangefteld (*). De Graaf van egmond reisde hier op naar Span- je , van waar hij , binnen vier maanden , in het jaar 1565, terug keerde, zonder des Konings ftrengheid eenigszins te hebben kunnen verzachten. Immers , wat den Godsdienst betrof, had de Koning ver- klaard , dat hem deze meer dan eenige andere zaak ter harte ging; dat hij liever duizend levens, zoo hij die had , zou willen verliezen , dan in denzelven eenige verandering gedoogen. Alleen gaf hij toe , dat men zou mogen overleggen, of er ook eenige andere ftrafFe op de Ketterij, die vooral niet onge- ftraft moest blijven, kon worden ingevoerd , waar door (*) BRANDT Bladz, 6io-6\\, WAGENAAR VI Deel^ BI. I0.;-106. GESCHIEDENIS. 185 door de vermetelheid der Ketteren betoomd, en hun m C. G. te eeliik de eere benomen werd, die zij meenden te )"''fï5;'7» „ _ , . wc 155*. behalen, met, tot hun uilerite toe, Itandvasiig te ____ blijven. Gedurende de reize en het verblijf van egmond Vervol- in Spanje , werden in Vlaanderen de Plakaten op y."^ 'J het ftuk der Ketterij ftiengelijk in het werk gefteld. ren. Te Ronfen werd joost de creul met het zwaard gedood. Sommigen zeggen , dat de Predikatien van den Deken van Ronfen^ petrus titelman, hem en anderen , voor eenige jaren , het eerst de leer der Hervorming hadden ingeboezemd, en nu was deze TITELMAN, als Inquifiteut, de hevigfte vervolger. Te Rysfel werd jan disreneaux verbrand , of liever door den rook verftikt, eer het vuur nog regt on t riek en was. JAN DE graaf van Ekkergem ^ voor dezen Mo- knaar te Heynsdyk ^ in Hulfleramhacht ^ werd den aófien Februarij 1565 te Hukt verworgd en ver- brand met het Nieuwe Testament om den hals. Men verhaalt, dat er bezwaarlijk hout en flroo was te krijgen , om hem te branden , alzno de Burgers weigerden , het daar toe te verkoopen. Te Doornik werden twee jongelingen, hugo des- tailleur en JAN PIK , groote boezemvrienden , ook door hunne gelijkheid 'van gevoelens omtrent den Godsdienst, den aoften van Oogstmaand des verleden' jaars gevat, daar zij buiten de ftad zamen zekere Schriftuurplaats overwogen , ook droegen zij gelijke banden met gelijk geduld , tot dat zij den M 5 22ften i86 K E ^ K E L IJ K E na C. G. 22fl:en Maart dezes jaars 1565 hunne belijdenis UiCt Jaarisry. gelijken dood bekrachtigden. ,. Te Brugge zocht de Parochiaan van Sint IVou- hurg ^ ADiiiAAN siNiouT, de Inquifitie de hand te bieden, vast opfchrijvende , wit: in de vasten te Biecht en daar na te S.icrament kwamen. Iemand der inwoners , door deze Inquifitie verfchrikt , ging tegen zijn gemoed te Biecht, en ontving het Sacra- ment; maar hing dat in een' doek, bedekteUjk, op Paaschdag, aan den ring van de portaaldeur, niet een briefje van dezen inhoud : ,, Weet , Heer ,, ADRiAAN SMOUT , dat ik u hief weer breng , „ hetgeen gij mij gegeven hebt; want ik wil het ,, aldus onder ééne gedaante niet hebben. Ik heb ,, het ontvangen met een wroegend gewisfe , en „ daarom terftond met dezen fnuitdoek uit miju* „ mond geveegd. Doet er nu mede , hetgeen u „ goeddunkt. Gij hebt mij , met uw opfchrijven , „ een droevig benaauwd hart gemaakt; maar zie, „ dit komt er af, van de lieden zoo vervaard te „ msken. Laat mij, op een' ander tijd, in mijn ,, gemoed gerust blijven. Nogtans zal ik voortaan ,, op al uw dreigen niet meer achten , mij kome „ daar af, wat het wil. Had ik geweten, dat mij „ dat uiterlijk eten van binnen zoo beroerd zou heb- „ ben, ik zou liever hebben willen vallen in de han- „ den der menfchen, dan in de gramfchap Gods. „ Maar ik betrouwe , dat Go.1 zich mijns erbarmen „ zal (♦)." I„. (*} BRANDT Bladz, C19, GESCHIEDENIS. 187 Ingcvolf^e van 's Konings last, werden tegen den na C. G. 25fl:en l\Jei 1565 eenige God- en Regtsgeleerden ten ;-»"5i7« Hove befchreven , om te helpen raden omtrent het . ^. firalTen der Ketteren. Zij gaven hunne meening Randple- over alles in gefchrift over, welke hier op uitkwam: ,'^gj^^i^ig „ Foor eerst, was er voor het keren der Gemeente antwoord ,, zorg genoeg gedragen bij de Kerkvergadering van '^*^°'" ^^J „ Trente, welker befluiten, zonder uitftel , hier te (^ggebragt ,, lande, afgekondigd en ingevoerd moesten wor- „ den. Het overige moest , door de iiaarftigheid „ der Priesteren, op welken de Bezoekers en In- „ quifiteurs behoorlijk acht geven moesten, worden ,, uitgevoerd. Ten anderen: was de zedebetering „ der Kerkelijken , zoo wel als het houden der ,, Scholen, in de derde plaats, insgelijks, door de „ gemelde Kerkvergadering , geregeld ; zoodat het „ alleen op het onderhouden dier regelen zou aan- „ komen. Ten vierden: was het ongeraden , de „ Plakaten te veranderen, die, voor meer dan 35 ,, jaren gemaakt , en tweemaal vernieuwd waren. „ Evenwel kon men den Geregishoven heimelijken ,, last geven, om alleen hardnekkige Ketters met den ,, dood te fl:rafFen;om onderfcheid te maken tusfchen „ gezindheid en gezindheid; en vooral ook op de jaren , ,, ftaat en andere hoedanigheden der perfor.en acht „ te geven , dezel ven , of ter 'dood, of tot de ga- „ lei, t)f tot ballingfchap en verbeurdverklaring van 5, goederen , veroordeelende. De Predikanten en ,, Leeraars moesten echter allen als bardnekkigtn „ worden gehandeld. Doch zulken , die, uit los- „ heid of nieuwsgierigheid, zonder aan Ketterfche » ge- 188 K E R K E L IJ K fi na C. G, „ gevoelens vast te zijn, de Plakaten overtraden , Jaari5i7. j^^j^ ^^^^ ^^^ geesfelen , ffeldboeten, ballingfchap, tot 1552 0 5» 7 - r7 , „ of op diergelyke wijze , ftraffen. Ten beduite , ,, vond men dienftig, dat er openbare ommegangen 5, en gebeden werden gedaan, om van den Hemel „ te verwerven, dat er niet een flip van het Heilig „ Katholijk Geloof verloren most gaan , met hoe „ groote gevaren het ook, in het openbaar of ver- 5, borgen , mogt worden gedreigd (*)." DeKo- De Graaf van egmond was zeer onvergenoegd "'"fhi: f'ver deze ftrengbeid , en beklaagde zich openlijk, aannemen dat dezelve niet overeenkwam met de beloften , hem der Kerk- ^Jqqj. ^q^^ Koning mondeling gegeven. Ook rees vergade- rino- van het algemeen misnoegen van velen te meer , toen de Treate. Koning thans , in het jaar 1565 , gebood , dat de beflüiten der Kerkvergadering van Tretjfe , hier te lande, alomme zouden aangenomen worden, met uit- zondering alleen van de zoodanige , welke geacht konden worden der Koninklijke Hoogheid te na te komen. De afkondiging der Kerkvergadering ge- fchiedde eerlang in het Aartsbisdom van Kameryk , niet zonder veel tegenftand der Geestelijken. Te Mechelen bleef het werk (teken , omdat daar thans geen Aartsbisfchop tegenwoordig was. Te Utrecht lag de Aartsbisfchop overhoop met zijne Geestelijk- heid, waarom het daar insgelijks haperde (f). 0-1- (*) RRANDT Bladz. 621-623. WAGENAAR VI Deel , BI. 111,112. / (t) BR\NDT Bladz, 623. wAGEiNAAR VI Declj Bludm. ii3> 114. G E S C H I E D E NM S. 189 -^Ondertusfchen kwam er een Brief des Konings na C. G. uit Stxnije, waar in de Konin?, betreffende de klag- J^^''^5i7« , , , , . cot 1552. ten van egmond, verklaarde: „ dat zijne meening ,, nimmer geweest was , de Inquifitie af te fchaf- Schrijven ,, fen; dat hij den Graof wel gezegd had, te wil- J^^J^jJ^ j „ len , dat men zou overleggen , of er ook eenige omtrent ,, verandering kon gemaakt worden in de ftraffen ^'^'^"."'^ ° ^ vanden „ der Ketteren, ten einde hun den roem te bene- Cods- „ men, welken zij op hunne ftandvastigheid drce- dieusc. „ gen ; doch dat hij , gedurende dit overleg , met 5, de ftraffe wilde voortgegaan hebben," Het ge- fchrift der God- en Regtsgeleerden werd door den Koning hoogliik geprezen; alleenlijk, dat hij nog zoo veel verzachting der Plakaten , als zij zouden hebben toegegeven, niet geheugen wilde; maar be- weeren bleef, dat zijn Vaders Plakaten en de zijne met de vereischte matigheid waren opgefteld , en derhalve, in allen deele, moesten worden naarge- komen. Dit fchrijven ontftelde de voornaamfte Heeren van Algemeen den Raad van State, viglius zelf, die de gevol- i^'snoe- gen. gen dieper inzag, meende, dat men 's Konings fchrijven geheim moest houden, tot men hem eerst onderrigt had , hoe het hier werd opgevat. Doch de Landvoogdes befloot, 's Konings last ftiptelijk te achtervolgen. Zoodra dezelve openbaar werd, ont- ftond er alomme groot gemor en blijken van mis- noegen. De vier Hoofdfteden van Braband beklaag- den er zich fchriftelijk over , en beweerden , dat Braband nooit aan de Inquifitie onderworpen was geweest, hetwelk door den Raad van Braband en de ipo K E R K E L IJ K E p" C. G. de voomaamfle Heeren van den Raad van State er- Jrari5r7. j^gjjj werd. Te ''sHerto^enbosch zou het tot een toe 1552. ^ - oproer zijn gekomen, indien de Wethouderfchap het afkondigen van 'sKonings last niet had uitgtdeld. Elders liep nu de moed der menigte over tot oi^.ge- duld , en vervoerde ettelijken tot zulke flouthcid , dat zij fommigen , die om het Geloof gevangen wa- ren , met geweld uit de hechtenis togen. Men deed vast overal te grooter weer, om de gevangenen los te maken , naardien het nu bekend was geworden , hoe men de lieden in het heimelijk ombragt; te weten, hen niet durvende openlijk ter dood te lei- den , bond men de ellendigen met da hoofden tus- fchen de beenen , dompelde hen in een vat vol wa- ter, en verfHkte hen dus (*). Die van Reeds in het jaar 1564 hadden de vier Leden van renkWe'n ^^^^^^'-'^^'^'^ ^J^h fchriftelijk beklaagd over het gc« over den weldig gedrag van den Deken van Ronfen, petrus Irquiu- titelman; doch van de Gouvernante niets dan teur p. ïiTELMAN gf^ede woorden en belofte ontvangen ; en als de nieuwe Bisfchop van Brugge in Maart 1566 den Wethouderen eenige punten toezond , welke flrekken moesten om de Inquifuie te bevorderen, en de In- q i'fiteur insgelijks zich ten hooglle over de Wet- hduderfchap van Brugge bij den Raad van Vlaan- deren beklaagde, vernieuwden de vier Leden van dat Landfchap hunne klagten en vertoogen bij de Landvoogdesfe herhaalde reizen , tot eindelijk die van Brugge verworven , dat den Raad van Vlaan- de- (*) bRAKDT Bladz. 632 , (533. GESCHIEDENIS. 191 deren de band gefloten en belast werd , de (lukken na C. G. ten Hove te zenden, en den Inquifiteur verboden , J3arisi7. . • -1 ^*N tot 1552, eenige verdere vervolgingen te doen (*). Op gelijke wijze , als die van Vlaanderen , over Die vr.n TiTELMAN, hadden ook de Friezen geklaagd over^."^/" WILLEM LiNDANUS dcH Inquifitcur , en verzocht , over deu dat er een ander in zijne plaats mogt aangefteld ï"M"ifi- teurw worden. Doch vergeefs : zoodat hij fteeds troifcher mvj^ANus werd, en in den vollen Raad durfde zeggen: „Hij „ wist , wat zijn last was , en wat hem te doen „ ftoud;" ook : ,, dat die van den Hove den „ Ketteren te veel toegaven , en al te flap waren , „ om die te ftraffen." Daartegen voer men allerwege openlijk uit tegen de Inquifitie, en het regende alomme Schimpfchrif- ten en Blaauwboekjes. Ook vond men aan de Kerk- deuren , aan de Poorten van het Hof , ea aan de Huizen van den Prins van Oranje , en van den Graaf van egmond , gefchriften aangeplakt , waar in men hunne hulp tot voorfrand der goede zaak inriep. De Landvoogdes werd dagelijks lastig ge- vallen , door Edelen , Burgers , Staten en Steden , klagende over de Inquifitie. Aan de andere zijde vielen ook de Inquifiteurs en andere Kerkelijke Reg- ters der Landvoogdesfe klagtig, dat men hun geen behoorlijk ontzag toedroeg. , Zelfs verzochten fom- migen ontflagen te worden van hunne ambten. Doch onder de gefchriften van dezen tijd, vond men ook boek- (*) BRANDT Bladz. 633-5|o. 192 KERKELIJKE na C. G. Jaari5i7 tot 1552. De belij- denis der Gerefor- meerden l^omtin hetliclit. boekjes , die de vrijheid van Godsdienst mtt kient- mende redenen verdedigden. Ook kwam te dezen tijde een nieuwe druk in het licht van de Belijdenis der Gereformeerden. Dezel- ve droeg thans eenen Brief aan den Koning in het voorhoofd ; waar in de Hervormden betuigden , voor God en zijne Engelen, dat zij geen oproer in den zin hadden , en niets anders begeerden , dan on- der de gehoorzaamheid van de Overheden in zui- verheid der confcientien te leven. God te dienen , en zich naar zijn woord en heilige geboden te re- formeren. — Zij verklaarden, ten bewijze hier van, dat zij in de Nederlanden meer dan honderdduizend mannen fteik waren , zonder dat er eenig blijk van oproer in iemand hunner gezien , of één woord , daar toe ftrekkende, gehoord werd. Doch het be- grooten van zulk eene menigte werd ten Hove mis- duid, en voor eene bedreiging genomen, oranje, EGMOND en HOORNE dcdeu echter ook hun best , om de Landvoogdesfe te verzekeren , dat het getal der Onroomfchen zoo groot was, dat men het on- mogelijk zou kunnen uitroeijen : terwijl anderen haar voorhielden , dat men het verre boven de waarheid uitmat. Doch de voorzigtigflen gingen tusfchen bei- den , ziende het kwaad , gelijk men fprak , niet zoo gevaarlijk aan , dat men het voor ongeneefelijk had te houden; noch zoo gering, dat men het vrijeliik verwaarloozen mogt; terwijl de Landvoogdesfe, ge- flingerd door verfchillende overleggingen , naauwe- lijks wist, welke zijde zij te houden had. Ver- GESCHIEDENIS. 193 Verfcheidene Stadhouilers , met name de Prins van na C. O. Oranje, de Graven van lilansfeld en Megen , de f='"r^5ï7' Markgraaf van Bergen en de Heer van Moniigni , 1. verklaarden ook, in den aanvang des jaars 1566, aan de L:indvoog iesfe: ,, dat zij geenen wil noch „ middelen hadden, om de Plakaten uit te voeren, „ en de hand te leenen aan de Inquifitie ; en dat „ zij, zoo de Koning en hare Hoogheid hier op „ bleven aanhouden, liever zich van hunne ambten ,, wilden ontflaan. '* Zelfs verlieten Oranje en Hcorne , omtrent dezen tijd , dadelijk het Hof , voorgevende , dat zij zich , in hunne bijzondere Heerlijkheden, gingen onthouden, zonder zich meer met de regering te bemoeijen (*J>. Intusfchen hadden eenige honderd Edelen zich Verbond vereenigd tot een verbond, hetwelk men het Com- . promis noemde, om het invoeren der Inqaifitie, op alle gevoegelijke wijze , te verhinderen ; onder dezen waren zelfs Roomfche Edellieden. Tot dit verbond werd de eerfie aanleiding gegeven , volgens fommi- gen te Breda, ter gelegenheid van de bruiloft des Heercn van Bloiitigtiy, maar volgens het verhaal van FRANC. jUNius den tweeden November 1565 te Brusfel in het huis van den Graaf vnn Kuilenburg, ftaande te Brusfel op de Paardenmarkt, daags voor de bruiloft van alexander' farneze , Prins van Parma , Zoon der Landvoogdesfe (f). De (*) BRANDT Bladz. 643-649. WAGENAAR VI Dcel^ Bladz. 1:8 13:. (t) Men zie het werk van den Geleerden j. w. te HeRV. III. N WA- 194 KERKELITKE na C. G. De gemeli'e franciscus junius , uit een edel Janri5i7 ffeflacht te Bourpes eeboren , bekleedde te dien tii- tOt 1552. ^ r^ . -. de het amot van Predikant in de hieimelijke Fran- Bijzon- fche Gemeente te /dntwerpen , daar hij onlangs te derheden ,.., .. • • - j van FR. voren , naauwelijks tvvmiig jaren oud , maar met JUNIUS. ongemeene geleerdheid, en andere uitftekende gaven des verftands en gemoeds verfierd , van Gemve tot dezen dienst gezonden was. Hij arbeidde hier met mond en pen , onder vele gevaren , voor de zaak der Hervorming. Ouder anderen (lelde hij eenige politieke vermaningen op, met menfchelijke redenen en voorbeelden uit de Gefchiedenisfen bevestigd , over welke hij door den Magidraat dikwijls werd ingedaagd, ook voor het Stadhuis eenige reizen be- kend gemaakt , zelfs in zijn aanhooren , dat dege- ne , die den maker kende en den Wethouderen aanbragt, voor dat aanbrengen 3 of 400 Guldens genieten zou. Eindelijk werd ontdekt, dat hij met Graaf lodewyk van nassau in het heimelijk had gehandeld van zekere aanfpraak aan den Koning , welke JUNIUS gefchreven had. Nu werd er naar hem door den Schout gezocht in het huis van den Burger, bij wien hij inwoonde; maar junius was een half uur te voren naar Breda vertrokken , om daar de Gemeente te bezoeken. Deze waren de be- ginfels zijner zwarigheden, gedurende deze vervol- ging ; daar hij zich zoo kloekmoedig in gedroeg , dat WATER : ■ Hiflorie van het verbond en de fmeekfchriften der Ncderlandfche Edelen ter verkrijging van vrijheid in Godidienst en Burgerftaat, in de jaren 1565-156^. GESCHIEDENIS. 195 dat hij, te eenigen tijde, ter zelfver ure, predikte, nn C. G. wanneer men op de marl onder het eten en drinken opge- ___«. zongen : Par ce pain , par ce fel, & par cette lefafs. Jamais les Geux ne changeront pour chfe qut Pon fasfe. Dat is: Bij dit brood, bij dit zout, en deez' bcdeltas daar toe, Kooit zal de Geus veranderen , men doe dan wat reen doe. Hier tegen liet de Hertog van aarschot korts daar na aan liet beeld van Sinte maria van Hal ^ in Henegomven , eene bedevaart doende , eenige Lievevrouvvebceldjes , narir dit beeld van Hal ge- maakt, en op zilveren penningen uitgedrukt , aan den hoedband hechten. Dit werd fpoedig het tee- ken voor hen, die zich aan de Pausfelijke Kerk ver- bonden hielden , en was aan den Paus zoo aangenaam , dat hii deze penningen , naar de wijze der Room- fche Kerk, wijdde, en den genen, die ze droegen, aflaten vergunde (*). Kort na het inleveren van het verzoekfchrift der Ontwerp Edelen, had de geheime Raad eene B^Ioderatie ofX^"^°' „, , ,, deraue. matiging der Plakaten ontworpen , welke men aan den Koning, aan de Geregts hoven en de Staten der bijzondere gewesten toezond en mededeelde. De Staten van Holland hadden reeds befloten, een der- gelijk vertoog , als de Edelen , te doen , en daar toe Gemagtigden ten Hove gezonden , om het der Land- (*) BRANDT Bladz. '6;z ^ <^74. N 3 198 KERKELIJKE na C. G Lündvüogdesfe aan te bieden , doch deze Gemagi J?.ari5i7. tiVden lieten zich affchrikken en bewegen, om het tot IS52. , , . , geheel te veranderen, en zoo over te geven , het- welk bij de Staten zeer kwalijk genomen werd, zon- der dat men weet, welk antwoord de Landvoog- desfe daar op gegeven hebbe , fchoon hetzelve niet gunflig fchijnt geweest te zijn (*). BERGEN Terftond na het ontwerpen der matiging werden en MON- jQ^j^ yj^^ GLIMES , Markgraaf van Bergen , en naöiSpan FLORls VAN MOMMER.ANCI , Il.'cr van Blontigni ^ je gezou- naar Spanje gezonden , om den Koning mondeling opening van alles te geven ; doch deze boodfchap is bij de uitkomst voor beiden ongelukkig geweest, alzoo zij nooit weder naar huis zijn gekeerd. Inhoud Het ontwerp van Moderatie , waar van wij fpra- vanhec ^^^^ kwam, hoofdzakelijk, hier op uit: „ Dat de van l\Io „ Leeraars , Bewindslieden , Schrijvers , en aanhou- deratie. ^^ ^q^^ yan Vergaderingen van den Onroomfchen ,, Godsdienst, benevens zulken , die openbare er-^ ,, gernis gaven, en de hoofden der nieuwe Leere „ herbergden , met de galge geftrafr zouden wor- „ den , en hunne goederen verbeurd , daar het de „ Handvesten gedoogden. Die hunne Ketterij ver- „ zaakten , zouden het zwaard krijgen , en hunne „ erfgenamen hunne goederen. Aan gemeene en „ boetvaardige Ketters zou genade bewezen, doch „ de onboetvaardige , met ballingfchap geftraft wor- „ den , blijvende dezen nogtans hunne goederen „ bezitten , mits zij ze hunnen wettigen erven na- „ lie- (^*3 WAGENAAR VI Deel, Bladz. 150- 1;5. GESCHIEDENIS. 199 „ lieten : maar zij zouden ze verbeuren , zoo zij nn C. G. „ ondernamen, andere Insezeienen te verleiden. De faar'5'7' . , tot 155»» „ HerJoopers alleen, geen berouw toonende, zou- -, ,, den hunne goederen verbeuren, daar verbeurte ,, plaats kon hebben. Daar het anders gelegen wa- „ re , zouden ze terftond aan hunne erfgenamen „ vervallen. Hervallene Ketters , mits op nieuw 5, berouw toonende , zouden met ballingfchap ge- „ Itrafc worden ; doch Herdoopers , in zulken ge- „ valle, niet zachter dan met den dood.** De Sta- ten der Provinciën, aan welke dit ontwerp gezon» den was , verwierpen hetzelve , eenige keurden het goed, met eenige verandering. Doch, als het ge- meen den inhoud van hetzelve inzag , vreesde elk , dat men de Laiidzaten , door eene zoogenaamde verzachting der Plakaten , zocht te verftrikken , en noemde men, omtrent dezen tijd, de matiging of Moderatie ^ fchimpswijze , Moorderatie (♦). Men zag ook, uit de ondervinding, dat er op den af- keer , welken groot en klein tegen de vervolging be- toonde, weinig acht werd geflagen, alzoo dezelve nog gelladig bij aanhoudendheid haren gang ging. Trouwens, men vindt in de Gelchiedenis der Voort- Martelaren, in dit jaar 1566, wederom vele voor- £^"8 '^^f beelden van zulken , die hun leven , ter zake des „j^g^ Geloofs, hebben geboet (f)'; men zocht ook, door list, den bovengemelden franciscüs jünius in handen te krijgen, doch hij omkwam het gevaar nog (*) BRANDT Bladz. 67^. wagenaarVI Deel, 5/. 157. (t) BRANDT BlaJz- 678-68^. N4 ooo K E R K E L IJ K E na C. G. nog in tijds , geliik hij zelf in zijne korte Levensbe-. J:iarï5T7 fchiijving verhaalt, daar wij boven melding van ge- tot 1552. . . 1. 1 1 maaRt hebben. Men be- Tot hier toe hadden de Gereformeerden , heime- Vlaande- ^^■^'^' ^" bijzondere huizen, gepredikt, doch in Junij renen 1566, begonnen zij zulks openlijk te doen, eerst in voorts al- lyahch - Flaanderen , en Artoh , daar na in Bra- liikte hand, en eindelijk ook, in Hooimaand, in Holland prediken, en het Sticht van Utrecht. Waarfchijnlijk , gelijk dit ook door juNics gemeld wordt, wilde men daar door de uitwerking der Moderatie beletten , welke eens vooral ingevoerd zijnde, de deur voor alle ver- dere Hervorming Hond te fluiten ; anderen meenen , dat fommige Edelen, ziende zich in 'sKonings on- genade vervallen , uit vertwijfeldheid het cemeen duar toe hebben opgehitst. Hoe het zij , de Onroom- ichen vergaderden eerst in boslchaadjen , daar na in het open veld: in den beginne ongewapend ; doch toen men hen dreigde of Hoorde , kwamen ze , ge- - wapend met zinkroers en zijdgeweer , en eerlang zelfs met busfen en heibaarden , ter preke. De tijd en plaats der preken werd, of in llilte, onder de goedgunners, of zelfs openlijk, bij aangeplakte briefjes, bekend gemaakt: wanneer het volk, bij duizenden, uit de naastgelegene fteden, tot gehoor kwam. De Leeraars waren , gedeeltelijk , uit Frank- ryk herwaarts gekomen, en predikten in de Walfche Tale. Doch eerlang werden er andere ontboden , van Emhden en ook van andere plaatfen. Verfchei- dene Pjjesiers en Geestelijken hier te lande verlieten ook hun gewoon gewaad , en predikten de leere der GESCHIEDENIS. qoi der Hervorming in hunne Kerken , zoo lang men na C. G, het hun toeliet. Ook deden zich eenise vrome P^risi/. cjt 1552. handwerkslieden op, om het volk te leeren en te - vermanen. De vergaderingen, die zeer talrijk wa- ren, werdra zeldzamer gelloord, nadat men begon- nen had , dezelve gewapend bij te wonen. Ook Honden er fchildwachten op de toegangen , die van den minften onraad bij tijds kennis gaven , en daar- enboven hun werk maakten, om de voorbijgangers te noodigen tot de preke , en den weg derwaarts aan te wijzen. Voor aan ftonden ook doorgaans Eoskverkoopers , die aan de inkomenden verbodene boeken voor geld omdeelden. De Predikant leerde veeltijds van een' wagen, waar op men eene foort van predikftoel in der ijl wist toe te (iellen. Som- tijds werd hem de ftoel, door de ijverigften, nage- dragen, boven welken een zeil gefpannen werd, om hem voor den regen en heeten zonnefchijn te be- fchutten , terwijl het volk beneden den wind van hem geplaatst werd, om te beter te kunnen hooren (*). De Roomschgezinde Schrijvers verhalen, dat de herman eerfte openbare Preek gehouden is in Vlaanderen bij '^''j'^''^» Oudenaarde^ op den weg nzzr Gend, op den i4den krr, doet Jiinij , door HEiiMAN modet, of STRYKRR , van '^^^^^'^^^ „ , •• 1 M ., T-> •, 1 openbare Zwol, eenijds Monnik, maar nu Prcuikant onder p^g^Ij in de Gereformeerden te Oudenaarde, in dezelve zou- V laande- den zich wel 7,000 menfchen hebben laten vinden. '''^"' jLORNELis KROESEN, Schout te Geudbrug^e , meen- de (*) WIG NAAR VI Deel, Bladz. 161 -1.53. brandt Bladz, 68j--'So. N 5 202 K E R K E L IJ K E na C. G. ^e deze vergadering te fiiooren , en reed , te paard Jaar! 517. gezeten, met een degen in de eene en een handroer ^ ' in de andere hand , op den Predikant aan ; doch de- ze verftak zich, op het eerfte gerucht, in het naas- te bosch; en het volk onthaalde den Schout met eene hagelbui van fteenen, zoodat hij gewond om een goed heenkomen zag, en ter naauwer nood den dood ontvlugtte. Hier door gemoedigd, kwam men den 23fl:en Julij weder in grooten getale , op eene groote weide, niet ver van Gend^ bijeen. Twee da- gen werd hier gepredikt. Toen bragt men de ver- gadering te Deinfe over, daar na te Erkelo, in het gewest van Brugge, en zoo voorts door geheel Vlaanderen. PETRUS in die zelve dagen predikte petrus dathenus DATiiLc- jg Poperingen, en daaromtrent in Westvlaanderen, Hij was daar Monnik, en, na het verlaten van het Klooster, eenigen tijd in den Pahz onder de Gere- formeerden geweest , maar nu , toen de zaken in- keer ftonden , wedergekeerd ; nadat hij davids Pfal- men, naar de Franfche Dicht- en Zangmaten van CLEMENT MAROT eU THEODORUS BEZA , in het Nederduitsch had berijmd en aan den dag gegeven. Deze heeft hij, mee eene Voorrede, den 23fl:en van Maart te Frankendaal geteekend, aan alle de Ne- derlandfche Gemeenten en Kerkendienaren , zuchten- de onder het Kruis, opgedragen; gelijk zij ook in het kort alomme , daar de Predikatien doorbraken , openli;,k gezongen werden. Dit werk, hoewel daar in door zijne onervarenheid in de Hebreeuwfche taal verfciieidene misflagen waren begaan , hebbende bij het» GESCHIEDENIS. 203 hetzelve uit het Fransch vertaald , en , hoewel het na c. G. hem, gelijk hij naderhand zelf bekende, te haastig J**"" 5^7» als eene ontijdige geboorte was afgedrongen , werd _____ * evenwel, te dien tijde, toen de Nederduiifche Rijm- konst nog t'eenemaal onbefchaafd was , bij velen hoog geprezen , en maakte hem geen kleine gunst. Wij weten, hoe het tot in onzen leeftijd fteeds bij de Hervormden in ons land in gebruik gebleven , en eerst in het jaar 1773 i^et eene nieuwe en betere Pialmberijming verwisfeld is. Voorts voorzien met groote welfprekendheid , door lange oefening ver- kregen , trok hij veel meer aanhangs achter zich , dan andere Leeraars, en verkreeg, verhaalt men, in het kort wel 15.000 menfchen tot het gehoor zijner Predikatien (*). Buiten ontwerpen werd op den a4(len Juni) en Openbare vervolgens openlijk gepredikt in zeker heesterbosch y ^'^'^ ^® des Heeren van Berchem, met zoo grooten toeloop, pen. dat de Wethouderfchap , voor erger beducht , er aan de Landvoogdesfe kennis van gaf. Ondertus- fchen wapenden zich de Hervormden , die hier zeer talrijk waren, niet, gelijk zij betuigden, om oproer te verwekken, maar, om zich zelven tegen list en geweld te befcliermen ; ook leverden zij een ver-^ zoekfchrift in aan den Magiftraat, om vrije Gods- dienstoefening te mogen hebben ; doch de Hertogin gaf te dezen tijde een nieuw Plakaat uit , den 3den van Hooimaand, meest overeenkomende met het ontwerp van Moderat ie , doch bevelende, dat men de (*_) BRANDT Bladz, 6gz>. ft04 K E R K E L IJ K E «a C. G. de Predikatien zou verftooren , en de nieuwe Predi- ja;iri5i7. {j2j^^.gj, j^^^ ^jg koorde ftraffen. Doch, dit verwekte tot 1552, . flechrs nieuwe verbittering. Ook baatte het niet , dar de Magiftraat fcheen den Lutherfchen boven de Gereformeerden gunfte te willen bewijzen , waar door de fcheure grooter werd. In dezen fland van za- ken, bewoog de Hertogin, echter niet zonder moei- te, den Prins van Oranje^ die den titel van Erf- burggraaf van Antwerpen voerde , om zich naar Antwerpen te begeven, en orde te (lellen tegen ver- dere beroerte. De Prins hoorde de partijen met op- kttendheid, en (loeg in den breeden Raad voor, eei'iaoo Waardgelders aan te nemen, om de rust der ilad te beveiligen , doch dit wilde de breede Raad niet inwiUigen, maar bood zich aan, dat de Durgers zelve allen dienst doen zouden , daar men de knechten toe gebruiken wilden (♦_). Met zeer vee! moeite bragt de Prins het zoo ver, dat een groüt gedeelte der Gereformeerden, of, gelijk men- hen ook noemde, Kalvinisten , beloofde, het ge- weer neder te leggen. Ook gelukte het hem , het prediken binnen de ftad te verhinderen, hetwelk de Hervormden reeds vasrgefteld hadden, en dus de rust meer of min te heiftellen (f). Te'sHer- Op den voorgang van Antwerpen^ werd ook bui- logen- jgjj 's Hertogenbosch, den aiften Julij, in het Bosch- veld, (*) WAGENAAR Bladz. 164. fchrijft : dat de Prins werkelijk icoo Wnnrdgelders uit de Burgerij bezoldigd hebbe , tot verzekering van de rust der ftad. (I) BUANDT Bladz, 69;: -707. GESCHIEDENIS. 205 veld, op den hoogen Kamp, bij de Hosfchersloot , na C. G, onder fommiqc bomen, door eenen kornelis van r^^ï5|_7- ^ ' tot 155a. DiEST, gepredikt, en het prediken federt alle Zon* . en Feestdagen voor- en namiddag vervolgd. Men ging hier ongeftoord ter preke, en bragt er ook kin- deren ten doop. Het ztlfde gebeurde te Doornik ^ Rysfel ^ Falenchyn, alwaar ook de kinderen in liet open veld door de nieuwe Predikanten gedoopt en de lieden getrouwd werden. Terwijl de Prins van Oranje zich in Antwerpen Deopen- ophield, was de openbare Preek in de voornaamfte p^^ • fteden van zijn Stadhouderfchap aangevangen, flo- Holland RIS VAN PALLAND, Graaf van Kuilenburg^ liet de ^-'êO""2n Kerk zijner ftad van Beelden zuiveren, en daar in, door zekeren Leeraar, gerardus genaamd, de Hervormde Leere prediken. Vele Hollanders^ bier, meer dan ééns , ter gehoor geweest zijnde , gaven eindeliik , in den aanvang van Julij , eikanderen in bedenking, of het niet haast tijd werd, om ook in Holland met de openbare Preek te beginnen. Men had, te dezen tijd, in Holland, flechts twee Predi- kanten, piETER GABRiEL , een Vlaming, en jan ARENDSZ. van Alkmaar, een' Mandemaker van zijn handwerk, pieteii gabriel had , met zijne huis- vrouw, te Amfterdam gewoond, in de Engelfche fteeg. Hier leerde hij, in het' geheim, in zijn huis, nlle Zondagen, den Heidelbergfchen Katechismus, met groot gevaar , wegens de draf heid der VVethou- derfchap, en van den Schout pieter pieters- zoon , die in plaats van bardes gekomen was , zoodat men de Had tegenwoordig niet Amfterdam , maar so6 K E R K E L IJ K E na C, G. maar Moorddam noemde, om het menigvuldig bran- Jaarisir. ^g^ gf, bloedvergieten. Thans was gabriel naar , ■ elders vertrokken, jan arendszoon woonde met vrouw en kinderen te Kampen^ daar hij, insgelijks, in het heimelijk , voor weinig perfonen predikte ; ook begaf hij zich fomwijlen in Holland , om de gemeenten te bezoeken. Hij was uit Alkmaar ver- dreven, door de bitterheid van Meester elbert HUIK, een' Amfterdammer, die de Pastorie der Alk» viaarfche Kerk van eenige Utrechtfche Kanunniken gepacht hebbende voor 500 Guldens , federt de op- komst der Hervorming zijn inkomen zag verminde- ren, en daarom op dezelve hevig raasde en tierde. Maar eerlang werd deze vervolger met zulk eene krankzinnigheid en vertwijfeling aan Gods genade bezocht, dat hij te Amflerdam in het Dolhuis raak- te , daar hij meer dan 25 Jaren gelegen , en in het jaar 1594 zyn leven geëindigd heeft (♦). Preek bij Zes Burgers van Amfierdam ^ reinier kant ^ Hoorn, frank de waal , kornelis jansz. koster , al- BERT HEYES , WILLEM FLORISZOON en LAURENS jakobszoon, REAAL bijgenaamd, omdat hij op het Water in de Gouden Reaal woonde (f) , jan arendszoon in Amflerdam ontboden hebbende , jaad- (*) BRANDT Bladz. 712. (t) Deze LAURF.Ns reaal wns een der IjverigfTe voor- ftjinders der Hervormden, naderhand meermalen Schepen der flad Awfterdam , ook Raad en Burger- Hopman, dnar na Kornel , en eindelijk Raad ter Admiraliteit in ZeC' land. Uit zijne gedenkfchriften heeft brandt zijne ver- ha- G E vS C IT I E D E N I S. 207 raadflaajrden met hem over het aanvangen der open- na C. G. bare Preek in Holland^ in eene zamenkomst buiten l^ariSi?» _ , , r. , T, tot 1552. de Sint /^nionispoort , tusfchen de Stad en Houte- , waal , aan den JJkant, in het riet. Men befloot vooreerst te Amfterdam nog (lil te zitten; doch op den i4den Julij deed jan arendsz. de eerfle Pre- dikatie buiten Hoorn , voor het Reguliers Klooster op het veld, dat men over moet, als men vm Blok- ker naar Swaag en de Bangert te voet wil gaan. Juist op dien tijd waren bij geval de Burgemeesters, met den fchout Meester joost hüikesloot, den Onderfchout henduik korver , en twee jonge Zuidhollandfche Edellieden bij de Reguliers Monni- ken te gast; vernemende, dat er digt bij gepredikt werd , begaven zich de Schout , de Onderfchout , een van de Monniken , en de twee Edellieden , der- waarts dicht achter den Predikant, die echter met zijne rede voortging. Toen fprong de Monnik in de floot, die den weg van het Klooster fcheidde , en fchreeuwde zeer ijsfelijk , meenende daar door het volk op de loop te kriigen. Als zich echter niemand verroerde , riep de Schout , die den Predi- kant iets hoorde bijbrengen uit het Xde Hoofdftuk van jOANNES Euangelie: 'Ja^ja^ ik zal u welke- ren jOANNES in het tiende^ en ging naar het Kloos- ter., De Onderfchout hoorde den Predikant tot het einde der Preek, ook de Edellieden, die, wederom ter maaltijd komende , tot de Monniken dorden zeg- halen nopens het prediken in Holland voornnmelijk ont- leend. ao8 K E R K E L IJ K E na C. G. zeggen , dat hun de rede niet kwalijk beviel- — ja?.ri5i7. j-jg tegenwoordiffheid des Heeren van bredero tot 1552. ,. , , - DE, die zich thans te Hoorn bevond, en van daar Buiten naar Amfterdatn toog, bemoedigde de Hervormden * ZOO fterk, dat men befloot, den volgeuden Zondag den Jiiflen Julij, voor de tweede reize in Holland openlijk te prediken te Overveen^ even buiten Haar- lem y bij het Huis te Kleeft onder het gebied des Heeren van brederode. Vergeefs fielden Burge- meesters van Amflerdam , zelfs door het uitftrooijen van allerhande gerugten , alles in het werk , om dit te verhinderen, te Haarlem hield men op dien dag de poorten gefloten; doch toen deze te elf uren ge- opend werden , kwam het volk , en daar oiMer vele Amfterdatmners , in grooten getale te Overveen , daar het meeste volk reeds den ganfchen nacht geweest was en op het veld geflapen had; nu predikte pie- TER GABRiEL ovcr Efez, II. 8, 9, 10, en dat, hoewel hij zeer klein en zwak van perfoon was , omtrent vier uren lang, in een' zeer heeten zonne- fchijn. Des anderen daags werd de Preek te Over- veen hervat door jan arentsz. die daags te voren ook buiten Alkmaar gepredikt had ; hij predikte over eenige woorden uit den CXVIÏ[denP/tf/w,voor zeer groot gehoor , alzoo men nu geene poorten ge- floten had. Hier verfchenen ook vele Geestelijke perfonen onder de Toehoorders, zich ten hoogflen verwonderende, dat deze Mandemaker, een flechte Leek, de Heilige Schrift zoo gefchikt en bekwaam verklaarde, en in een zoo lang fermoen, hetwelk omtrent vier uren duurde, zulk eene goede orde GESCHIEDENIS. aop gebruikte. Vele Amflerdammers waren daar weder aa C. G. leecnwoordig, die t'huis gekomen en gevraagd zijn- |2'''"^5*7» de , waar zij geweest waren , vrijmoedig bekenden : ,, V\'ij hebben Gods heilig woord den menfchen „ klaar en nin hooren voordragen , hetwelk van de „ Papen met menfchelijke leeringen verduisterd, en, „ tot dezen tijd toe, befmet is geworden.'* Middelerwijl werd er in eene bijeenkomst te Buik- Buiten floot ook befloten, op den laat.^en dag van Hooi- ^^"^'■'''" maand buiten Amfierdam te prediken. Dit gefchied- de , insgelijks, door jan arendsz. niet verre van de Haarlemmerpoort, regt over het KarthuizerKljos- ter , op eene plaats , de Rktv'ink genoemd , in de derde Kamp, doch buiten het regtsgebied der fl:ad. Men had op dien morgen een vertoog overgeleverd aan Burgemeesteren , met kennisgeving en vericho- ning van hetgeen zij deden , en verzoek , dat het den Heeren Raden zou gelieven zelve ten gehoor te - komen , of de Herders , die voor hunner onderzaten zielen zorge droegen, te zenden, om te verltaan , of er iets tegen de leere der Godzaligheid , of tegen ^^ï\ vrede en eendragt, geleerd of aangerigt werd. De Raad befloot, na overweging, hier over ook het gevoelen der Schutterijen in te nemen, de meesten van welke verklaarden : „ Dat men de buitenpre- „ dikatien gedoogen zou, voorts bereid zijnde, de ,, Wethouders en ftad met lijf en goed tegen allen „ overlast te befchermen, tot welk einde hun de ,, wapenen bevolen waren." De Preek had dus voorrgang, onder welke, volgens verhaal van wa- HeK.V. III. O CE' ftio K E R K E L IJ K E na C. G, GENAAR (*) , door kornelis \mn teilingen 5 jaari5i7. Diaken , twee en tvvintia: Guldens verzameld wer- tot 1552. - den. Het prediken op de Rietvink^ en naderhand op de lastaadje, aan den IJkant, genoegzaam onder de ftad , werd , in de volgende maand , eenige rei- zen hervat. De Schout pieter pieterszoon poog- de de tweede bijeenkomst op den vierden Augustus te ftooren; doch het rot Schutters , dat de dag- wacht had aan de Haarlemmerpoort , belette het hem. Men toog hier vervolgens ook gewapend ter preek, welke de Schout toen ongemoeid liet, zijnde hem ook te dezen tijde, door den Prins van Oraii' je, als Stadhouder van Holland, belast, dat hij zich voorzigtig en matig gedragen, en niemand, wegens den Godsdienst, geweld aandoen zon. Waar door hem de hand voor dien tijd genoegzaam gefloten was. InW?.ter- In deze dagen predikte men ook te Sloterdyk , ten'^AIk"' ^^"^ Ambachtsheerlijkheid der ftad. Te Bmhfloot maar en over het T, in Waterland ^'f^tx^ door jan arends- Enkhui- 200N en pieter gabriel, om den derden en vier- den dag, gepredikt. allert gerritszoon en pieter KORNELiszooN predikten, te dezen tijde, fomwijlen buiten Alkmaar, en in verfcheidene plaat- fen van het Noorderkwartier. Op Sint yakobsdag deed pieter korneliszoon van Alkmaar de eerfte Predikatie voor die van Enkkuizen, op de groene TVyJtng , achter Grootenbroek , daar vele Toehoor- ders van verfcheidene plaatfen bijeenkwamen. Thacs (*) VI Deel, Bladz. 167. GESCHIEDENIS. 211 Thars liep er een gerucht, dat de Gouvernante, na C. G. ten einde de beroerte, die in het lund was, te (til- J^'""^' 5 "'7. ' .üt 1552. lei), de Predikatien zou toelaten in al de (leden, daar die vóór den aiften Augustus begonnen zou- Inden den zijn. Dit deed velen in de overige Heden van *** Holland verlangen , dat dit werk ook hij hen werd aangevangen. Dies werd pieter gabriel terftond gezonden naar Delft , daar men hem de eerfte open- lijke Predikatie bij de Hoornbrug , tusfchen die Had en den Haag, liet doen, en kort daar na predikte hij in den Haag zelven , zoo in het Foorhout , als op den Fyverberg , en zelfs voor het huis van étw Prefident van den Hove, Mr. kornillis sluis, die den Predikanten nog onlangs zwaar had gedreigd, düch nu het prediken door een glasvenfter aanzag , zonder het re kunnen beletten , wordende de verga- dering door eene menigte gewapende Delffche Schut- ters befchermd. In Augustus werd ook door pieter gabriel ge- Utrecht predikt , te Oostbroek , omtrent een uur gaans van ^'' "J '^^'' , , , . . , Sticht. Utrecht, Daarna door jan arendsz. even buiten de ftad, digt voor het Kasteel, uit hetwelk een fcnoot met een roer gedaan , en zeker meisje getr.fFen werd. Na de Preek kwam de Leeraar in de (tad, en werd daar, door dirk kater, een' Amjierdammer , ge- bragt, ten huize van de vrouw van diemen , met wier Nicht hij getrouwd was, doch dtze herberg- zaamheid kwam deze vrouw, in vervolg van tijd, op goed en bloed te Haan. Oen vijftienden Augus- tus werd weder op zekere plaats, kort bij de ftad, Loevenhout genoemd, gepredikt, en den achttiendea O 2 bui- 312 K E R K E L IJ K E na C. G. buiten de Tollefteegpoort , benevens den weg naaf Jaari5i7. Preeswyk of de Faart, ^ Men beproefde ook , om de Preek te houden bui- Dord- ten Dordrecht en buiten Gouda ^ doch hier kwam Gou la" nisnï^"^ ^^ voorfchijn, om de Preek te hooren ; weigeren zelfs mompelde men te Gouda ^ dat men deze nieu- depreek vviaheidpredikers van kant behoorde te helpen , en tehouden ... „ , . „ . . ,. , , bij een Heelmeester of Barbier, die het gerucht van eene te houden Preek onder het volk had gebragt , werden door eenige jongens de glazen ingeflagen. Maar buiten Gorntchem werd, naar het fchijnt , al in Julij, op een' Waard van den Graaf van Hoorne, en ook elders, gepredikt, adriaan van DEN HEUVEL DIRKSZOON, Burgemeester der ftede, en een groot getal van Burgeren , waren hier der Hervorminge toegedaan. Ook ondernam men buiten Leyden , te Rynsburg , te Wadding , en elders daar- omtrent, te prediken: waar toe jakob , Heer van Wyngaarden , gehouden werd , de meeste aanleiding gegeven te hebben. In Zee- Te Middelburg in Zeeland, heeft de Predikant land. WILLEM VAN HOORN , oudcr de begunfhging van verfcheidene leden der Regering, al vroeg in het openbaar geleerd. Ook predikte men, in eene Zout- keet van de weduwe bastiaan matthyszoon, op den Dijk , buiten Arnemuiden : voorts te Fere , te Flisjingen , te Zierikzee , te Tholen en op vele an- dere plaatfen in Zeeland enz. (*) In (*) Men zie van dit alles breeder brandt 5/, 709-741^ w&GENAAR VI Bcel^ Bladz. 164-109. GESCHIEDENIS. 213 In dit jaar 1566 wordt door oor- en ooggetuiijen na C. G. 517' 552. en ook door den defdgften onzer Nederlandfche Ge- I"^''^5i7- ° COC I fchiedfchrijveren , den Drosfaard pieter hooft, een zonderling geval gemeld , hetwelk te Amfterdam Zeldzaam plaats had met de Armewce^kinderen, die met eene S^^f ' '"^^ vreemde bezoeking gekweld werden. Een groot deel weeskin- kinderen , knechtjes en meisjes , wel tot zeventig '^*-''''^" ^0 toe , werd , niet alleen , in velerlei wijzen , geplaagd ^^^^ en gepijnigd, zulks, dat het hun nog na de ver- losfifig, al hun leven, aanhing; maar zij klauter- den, als katten, bij wanden en dal;en op, gaven gezigten , zoo helsch en averregts , dat de manne- lijkfte harten van die neep fchenen te kwijnen. Zij fpraken , zegt raen , vreemde talen , en met lispende tongen vreemde dingen, ja van hetgeen op dien oogenblik elders, zelfs in deVroedfchap, gefchiedde. Het gebeurde, zoo verhaalt laurens reaal , dat één dezer kinderen tegen tryn gerrits, toen ter tijd Weesmoeier , die het in zijne benaauwdheid vasthield, uitborst in deze woorden: ,, Uw zoon, 5, JAN KLAAS ," (die een Lid derVroedfchap was,) „ zal naar den Haag reizen, en daar niets goeds „ aanregten, want dus is het in den Raad beflo- „ ten." Het lijden daar op wat afnemende, gaat zij met het kind naar het Stadhuis , en komt daar juist, als haar zoon, met andere Raden, in het fcheiden der Vroedfchap , van de trappen treedt, en vraagt hem , of hij naar den Haag zou reizen ? Hij verfchrikt en bekent het: Zij voegt er bij: dit kind heeft het gizeid. Men maakt het den Burgemees- teren bekend, en ziet het fluk, nu ontdekt zijnde, O 4 die- 214 K E R K E L IJ K E na C. G dieper in , zulks,, dat de reize gefta;;kt werd. — • jaari5i7 £gj^ joPüe zag, in het huis van een' Beeldhouwer ,. in de KaUerftraat, een fteenen tafereel van het laat- fle Oordeel, om hoog, aan den muur hangen, en gevraagd hebbende , of hij het er eens af wilde ha- len? vloog hij bij den wand op, rukte er het ftuk af, en fmeet het tegen den grond. Anderen klom- men , zoo gezeid werd , bij den toren der Oude Kerk , naar boven , tot aan de fpeeiklokken , daar zij ecne wijle bleven zitten , tikkende met de knok- kels op de klokken , en zingende : inj zullen hier niet V'Vt daan gaan, of Barnet je zal in het vuur ftaan. Zij bedreven ook veel gebaars aan de deu- ren van fummige vrouwen , die hen , zoo zij zei- den , betüoverd hadden ; en verftonden door Barnet' je, zekere jacoba jacobs -dochter , anders ja- PIKJL BAMEN, die roen van elders weet, dat, door hen en anderen, befchuldigd werd, als de oorzaak var deze tegenwoordige bezoeking der Weezen , waarom zij zich, eerlang, door het geregt, deed zuiver fchouwen. D^n Schout pieter pieters- ZOON fcholden zij , om zijne wanflalrige lengte , \ioor een' Deventer Koek ^ omdat hij hun met der- geliike kinderkosr den mond zocht te (toppen, dien hii veel meer daar mede opende. Zij verweten hem lelijke iTukken , uit afkeer , zoo de Onroomfchen meenden , vi^n de vervolging der Gereformeerden , welke hii, omtrent dezen tijd, fl:erk zou gedreven hebhen. M:n vond er, die zeiden : „ dat zij, j, zoo alle hergen met zwaarden befleken waren , a, gaarne van boven door de punten dalen wilden , „ als GESCHIEDENIS. 215 „ als zij daar na Gods aaiifchijn flcchts in genade na C. G. „ aanfchouwen mogten." Voorts wordt getuigd , I^^riS^/* dat deze kii)deren zelden kwaad deden , dikwijls _' zeggende, onder het wijzen naar omhoog; dat de groote Man hun zulks verbood , of' belette. Meer- malen liepen zij naar het water, als wilden zij er infpringen: maar op den kant gekomen , bleven ze pal Haan, zeggende: de groote Man verbiedt het ons. De waarheid van dit zeldzaam geval kan niet in twijfel worden getrokken ; de toeluop van menfchen naar het Weeshuis was zoo groot, dat het Geregt op den i4den Jaiiuarij dezes jaars 15Ó6 reeds bij openbare afkondiging beval, dat niemand zich, zonder verlof der Regenten , in het Weeshuis ver- voegen en ophouden zou. Dergelijk een verbod gefchiedde den 5den Februarij met betrekking tot het Klooster der paulus Broederen , werwaards eenige kinderen, tot bevordering van derzelver ge- nezing, gebragt waren. Van dezen teekent reaal aan , dat deze kinderen , hoe naauw zij ook in dit Klooster bewaard werden , fomtijds middel vonden , om floten en deuren open te breken, en bij tienen en vijftienen , langs de ftraten te loopen , waar van de waarheid, ten aanzien van het loopen langs de fcraten, ook blijkt uit eene Stadskeure van den i8den Junij. Het ongemak duurde, vele maanden , doch verdween allengs , hoewel hun , ook nadat zij er van verlost waren , de overblijffelen der kwale , al hun leven, aanhingen (♦). Mid- (*) BRANDT Bladi, 741. WAGENAAE Amflevdam I. O 4 Deel^ arö KERKELIJKE m C G. Middelervvijle was de Magiftraat van Amfierdam Janri5i7 ^et gUen ernst bdlacht, om het openbare prediken der Hervormden te weeren, ten minde, om te zor- Voort gen , dat dit niet binnen de ftad gefchieden mogt. gang der q ^^^ kiften Auiiustus predikte tan arendsz. op openbare ' ca i j Preek. de Lastaa'fje. zijnde genoegzaam de voorftad van Amfterdam ^ aan de Oostzijde, en den oever van het T. Na de Predikatie werd hij door de Toe- hoorders in de ftad binnengebragt; fe !ert predikte men altemets op de Lastaadje , zelfs in zekeren fpijker van jan willemszoon wyn gaard , waar de vergadering zoo toenam, dat do fpijker en plaats daaromirent te kicin werd; ook werden op verzoek der Gereformeerden van Emhden en elders verfchei- dene Predikanten naar Haarlem overgezonden, die de Gemeenten aldaar bedienden. Vergade- De verbundt^ne Ed^;len kwamen in Juni] in groo- ring der ^^^ «rerale te St, Trmen . in het Bisdom van Luik^ E 'e'en te ^ -^ ' SiTruyen te zamen, om te raad|)legen over hunne zaken, ea- wat hun ter hand ftond je nemen , in de tegen- woordige omftandigheden. De Gereformeerden , ook die van de Au^sbttrgfche Cojifesfte ^ fchikten hier Gemagtigden aun de EdJcn, heul aan hen zoeken- de^ Beel^ Blndz. 274, 275 die ook zijne gedachren over de oorzaken van zulk een zelJzanm ongemak hier bij- gevoegd heefc ; De tlads Registers noemen deze kin- deren, ellendig ziek , grootelijken gehvcid en met eene zenderlinge pasfie bevangen, lu het jaar 1670 heefc ook In het Weeshnis te Hoorn iets dergehjks plaats gehad. Men zie bekker Beioov. IVer. IV Boek. XXV Hoofdfi. GESCHIEDENIS. 217 de, om in de vrijheid des geloofs voorgeftaan te np c. G, woriien. Ten dien einde Ilcl<1en zij hun een ver- '"■^'■1517. zoc-klchnft ]n handen, franciscüs junius ver- haalt (*^, dat hij, en peiikgrin de la grange, uit Dattfm^ ^ eene zeer vrome en goedaardige ziele, die met hem van Geneve was gekomen , bij eene S'inode te Antwerpen , in het laatst van Julij ge- houden , fchoon zij zulks weigerden , tegen hunnen dank , naar de vergadering te St. Truyen werden gezonden, met eene korte Geloofsbelijiienis van uit- drukkelijke fchriftuurwoorden , door junius zamen- gerteld , welke zij den Edelen moesten overgeven , dat zij daar gekomen , zagen , wat er te doen was , zonder iets uit te rigten, doordien iemand zich daar t'-Mitijde tusfchen ftak, dien het de Heere, voegt er JUNIUS bij, vergeve. In Spanje werd, gedurende dit alles, bij den Ko- Befluit ring geraadpleegd over de middelen , om de in de- ^f^ Ko- ze landen ontftane beroerten te flillen en de rust te ^^^^^ j^ ' hcrflellen. Door de onlangs naar Spanje gezondene Inquifuie Gezanten, bergen en montigni, waren daar toe voorgeflagen : het vernietigen der Inquifitie ; het ma- eene al- ti^en der Plakaten; en het verleenen eener algemeene •^^'"^^"ö vergifie- vergifFenis. Ten laatfte ftelde de Koning omtrent ,,js, deze drie punten vast: „ dat de Paufelijke Inquifi» ,, tie mogt gefchorst blijven, mids de gewone Bis- ,, fchoppelijke hare kracht behield. Dat men , in ,, Nederland^ een nieuw ontwerp van matiging der „ Piakaten mogt opftc'llen , waar bij 's Konings acht- „ baar- (*) In zijn Leven bij gerdes Scrin. Antii, L f. c, O5 218 K E R K E L IJ K E mC, G n baarheid en het Roomfche Geloof bewaard werd , Jaari5i7 zullende hij dan, hier op, de vereischte orde be- tot 15^2 „ „ ramen. Dat ook de Landvoogdesfe vergiffenis „ zou mogen verkenen aan de Bondgenooten alleen, „ of ook aan anderen , naar dat zij het raadzaam „ vond, mids dezen niet geregtelijk van misdaden „ overtuigd waren. Dat zij echter, voor het toe- j, ftaan dezer drie punten, verzekering hebben moest, ,, dat de Heeren , zich hier mede latende genoegen, ,, voortaan de behoudenis van den Godsdienst en „ 's Lands rust , uit al hun vermogen , behartigen „ zorden. Voorts moesten alle verbonden, zamen- „ komften , preken en openbare ergernisfen worden „ afgefchaft , of zoo de wederfpannigen hier toe „ niet konden worden gebragt, en daarentegen de „ wapenen opnamen , mogt de Landvoogdes zich „ van de Benden van ordonnantien en van . de ge- 5, wone bezettingen bedienen , ter harer befcher- „ ming. Des noods , mogt zij zelfs een genoeg-r „ zaam getal van Waardgelders aannemen , over „ dezelve zulke Hoofdlieden ftellende, als zij zelve „ bekwaamst oordeelde (*)." Beeld- Het befluit des Konings werd aan de Landvoog- florming. ^q^^q overgezonden, maar echter niet afgekondigd, alzoo viGLius , BARLAiMONT en anderen weiger- den , in het afzijn der voornaamfte Heeren , hier in te ftemmen. Doch, terwijl de Koning dus op loo- den fchoenen ging, eer hij zoo weinig van zijne ftreng- (*) BRANDT Bladz. ^59-762. vvAGENAAR VI Deel, Bladz. 172. GESCHIEDENIS. 219 flrcngheid afweek, raakte hier liet ganfche land op m C. G. de been, overhoop en in beroerte, door de Beeld- l^-irisiZ» „ . ' , . .tol 1552. Il )rming, welke te dezer tiide uitborst, en in wei- iiige weken bijna alle oorden van Nederland door- liep, en zulk eene bijstere verwoesting maakte, aan r>eelJen , Schilderijen , Boeken , Kruisfen , Altaren , Sacramentshuizcn en allerlei Kerkfieradcn , te platten lande en in de ftedcn, dat men, het graauw, welk er de hand in had , aanziende voor te zwakke werk- tuigen, om zoo veel ijsfelijks, in zoo weinig lijds , uit te voeren, tot de vreemde gedachten kwam, dat er hoo^e geesten onder gewerkt hadden (*). Zeldzaam is het, dat deze Beeldendorming, wel- Arnleg. ke den i4den Augustus, den dag voor Man'a^s '•^^^^ ^^^ Hemelvaart ^ in Westvlaanderen ecnen aanvang nam, djor eenige weinigen van het geringfle grnauw, daar zich ettelijke roovers, dieven en hoe/en onder ver- mengd hadden, begonnen en meest overal volvoerd werd; het is ondertusfchcn twijfelachtig , of deze ruwe hoop niet aangezet en aan het hollen gebragt zii, door lieden van meerder aanzien. DeSpaansch- gezinde Sdirijvers belchuldigen of verdenken de Edelen, te St. Truyen vergaderd, van het ontwer- pen van dit (luk , doch zonder bewijs of waar- fcl;i.);TLikheid, daar er onder dezelve zoo vele opreg- te Roomschgezinden gevonden werden. Anderen hebben den Prins vsn Oranje^ of zijnen Broeder, Graaf lodewyk, aan ^qzq fchennis fchuldig ge- houden. Doch de Prins zelf heeft zich hier van ge- (*^ STRAF)A dc ucilü Belg. Dcc. I. Ltbf.V.p. 242. cao K E R K E L IJ K E r.t» C. G gezuiverd in zijne Verantwoording , en heeft zich Jaarï5i7 ^^y. gjQJjj afkeerig betoond van de woestheid der tot 1552. ^ ' Beeld formeren; zelfs is hij wel eens van fommige Onroomfchen gelasterd , omdat hij oordeelde , dat de Kerken niet, dan na voorgaanden last der Over- heden , behoorden gezuiverd te worden. Eindelijk heeft men ook de fchuld van de^e onderneming te last gelegd aan de Hervormden in het gemeen , en in het ' bijzonder aan derzelver Leeraars. wage- NAAR (*) houdt het niet ongegrond, dat fommigen uit de Hervormden , ja uit de Edelen zelve , in dit werk de hand gehad, of het , ten minfie, met ge- noegen aanfchouwd hebben. Hij zoekt dit waar- fchijnlijk te maken, uit aanmerking, dat men onder- dellen mng, dat het den Hervormden , die reeds zoo talrijk waren , verdroten zal hebben , met het naderen v.111 den winter, langer in het open veld , bijeen te komen. En, zegt hij, gelijk, onder aller- lei gezindheden , boozen en goeden zijn , hebben de eerften geoordeeld , dat zij zich , met geweld , in het bezie mogten (lellen van de Kerken , die hun , zekerlijk, geweigerd zouden geweest zijn, als zij er alleenlijk om verzocht hadden. Ook merkt hij aan, dat die genen onder de Edelen, die, uit wanhoop aan 's Konings genade , of uit begeerte naar veran- dering, het werk gaarne tot dadelijkheden zagen voortflaan, hier onder geroeid zullen hebben. On- dertusfchen is de vraag eigenlijk niet , of er onder den woesten hoop niet ook zulken gevonden zijn , die (*) VI Deel, Blach. 180. GESCHIEDENIS. cii die zich Gereformeerden noemden , ja of niet hier ua C. G; en sinds zelfs lieden van meer aanzien zich in hetF'^^^5ï7- ^ COC I552» werk gemengd , en het met genoegen aangezien heb- . ben ; maar de vraag is : wie het eerst dit werk be- raamd , en uitgedacht hebben , wie er de eerfte aanleggers van geweest zijn ? En dan is het ze- ker, dat het gros der Gereformeerden , en hun- ne Leeraren , niet alleen toen het geweld ge- pleegd werd, maar ook, in het vervolg, bij ver- fcheidene gelegenheden, dit werk, als onbehoorlijk, afgekeurd, en ook plegiig hunnen afkeer daar van betuigd hebben, bijzonder deden zij dit openlijk en plegtig in een verzoekfchrift, hetwelk kort daar na, in de tegenwoordigheid der Afges^aardigden van de meeste Nederlandfche Gereformeerde Kerken , en in den naam dier Kerken , te /ontwerpen werd opgefteld , om bij Koning filips te wor- den ingeleverd, hetwelk bij den Gefchiedfchrijver BOR geheel te vinden is (*). De Kerk van Ant- werpen leverde een gefchrift in aan de Wethouder- fchap van Antwerpen ; in hetzelve „ betuigden zij „ voor God, dat hetgeen in het wegnemen en bre- „ ken der Beelden was voorgevallen, buiten hunne „ kennis en tocftemming gefchied ware (f)." her- r.iAN MODET , of STRYCKER , toeumaals Leeiaar van de Gereformeerde Kerk tê Antwerpen, zegt in eene verantwoording, welke hij korts daar na heeft uitgegeven: „Dat hij, en dusookdegeheeleCon^Ifto- » lie , (*) Gedeeltelijk ook bij brandt Bladz. 114,11 Deelj in Octavo. (f) brandt Bladz. 22. $22 K E R K E L rj K E na C. G, 5, rie, van deze Beeldftorming, toen die eenen aan- Jaari5i7. ^^ ^gj^g j^.^^ ^ ^^^^ ^^^^ weteuicbap heeft gehad , .____ „ dan van de uur van zijnen d(joii , " daar bij voe- gende een verhaal, hoe hij zelfs, ler begeerte der Wcthouderfchap , met gevaar van zijn leven , ge- tracht had, toen het werk gaande was, de gewel- denarijen in verfcheidene Kerken , door vermaningen tor het volk, te helpen weeren (*). De uitmun- tende FRANCiscus juNius, die toen te Gend was, beroept zich op de Raadsheeren van den hoogen Raad van naauderen , tot bevestiging , dat hij , door dien Raad gelast , om de Beeklenltormers al- daar over hun voornemen te oncïerhouden, zich ge- trouwelijk gekweten had; en hij voegr er bii: „voor- ,, waar, nooit hebben mij zulke geweldige en on- „ geregelde raadflagen behaagd; nooit is er, meen „ ik, iemand hij mij geweest, dien ik, zelfs met „ het allerminfle teeken , geloond heb , dat mij zoo- „ danige handelingen gevielen. Met deze betuiging „ wil ik mijne eigene, als ook mijner vrome mede- j, broederen , ( want de ongeregelde eigenmeester- „ fchapdrijvers acht ik niet,) getrouwheid openlijk „ kondgemaakt hebben." Ook verhaalt hij , dat , het graauw reeds bijeengeloopen zijnde, omtrent drie uren, voor dat het werk regt aanging, zekere lie- ven ONGRNA bij hem om raad kwam , hem vra- gende, of hij, wanneer het volk van Gend op den voorgang van de Antwerpenaars , de Beelden ver- nielde , ook zelf de hand aan het werk zou flaan , of (*) BRANDT II Deel, Blach, 14. volgg. GESCHIEDENIS. 225 of niet? juNius ^af hem ten eerde dit antwoord: ^ c. G. „ Van ons moet niet gedaan worden, dan volgens JaJ^riS^r- 3, ons beroep: gij hebt geen ordinv^ris beroep ; ^^' „ naardien gij geen Magilhaat, noch met ordinari- „ fche autoriteit verzien cijt : ook hebt gij daar „ toe geen extraordinariscli beroep; dewijl gij mij „ om raad vraagt, en zelf met zulks te doen te „ kennen geeft, dat gij tot deze zaak niet extra- „ ordinaris zijt beroepen (*_)." Men kan derhalven de Hervormden met geene reden befchuldigen. On- dertusfchen heeft het mij meermalen verwonderd , dat men zoo weinig acht heeft geflagen, op hetgeen dezelve junius ingewikkeld fchijnt te kennen te ge- ven , wanneer hij te zelfde plaatfe zegt , dat „ de ,, Beelden ftormers, die hem en zijnen Broederen on- ,, bekend waren, van onbedachte ofte kwaadwillige „ lieden opgemaakt, op al de Kerken en Kerken- „ beelden aanvielen." Welke of hoedanige lieden bedoelt junius met deze kwaadwillige ? Duidelij- ker fpreken de Nederlanders in hun Request aan Keizer maximiliaan en de Rijksvorsten te Spiers in het jaar 1570 ingeleverd, waar hunne woorden te aanmerkelijk zijn , dan dat wij die hier geene plaats zouden geven: ,, Ondertusfchen ," zoo fpre- ken zij (f), „ is het gebeurd, eerst wel in IVest' „ Vlaanderen^ daar na ook in zeer vele andere fte- „ den, bijna op denzelfden tijd , dat de Schilde- „ rijen. Beelden, en Altaren in de Kerken gebro- „ ken (*) BRANDT Bladz, 29. volgg. (t) GERDES Scrin. Antiq, T. VIII. p. 612. S24 K E R K E L IJ K E »a C. G. 9» ken werden; of door de list der vijanden, die er Jaari5i7. ^^ reeds voor lang op ui;^ geweest waren , om eene ... * „ gelegenheid te hebiitn, om het volk te befchul- „ digen, opdat zij dus, onder een fchoonfchijnend ,, voorwendfel, foldaten werven, en den (lerken 5, arm zouden kunnen gebruiken , of door vcrkcer- „ den ijver van fommigen — is onzeker. Dit blijkt ,', ondertusfchen , dat in vele fteden de Papen het 5, eerst begonnen , de kostelijke beelden en vaten „ uit de Kerken weg te brengen , dat vervolgens de „ jongens hen volgende, en her graau'.v, de overige „ meestal nedergeworpen hebben: dat ook op fom- ,, mige plaaifen de Roomfche Magillraten, en on- „ der die zulke , die het meest gebeten waren op „ den Euangehfchen Godsdienst, op publiek gezag, „ de Beelden , Schilderijen , en andere uitwendighe- ,, den , hebben nedergeworpen ; en dat , op hun 5, gezag en voorbeeld , fomniige goede Burgers , „ meenende , dat dit gefchiedde volgens Refolutie „ van de hooge Regering , hetzelfde gedaan heb- ,, ben enz." Ook weet men, hoe een vargas, naderhand, in den Raad der Beroerten, durfde be- weeren : dat alle 's Lands ingezetenen , wegens het Beeldenftormen , ook zonder uitzondering van de Roomschgezinden , als die, tot wering van hetzelve, niets gedaan hadden , tot de galg moesten verwezen worden ; of, zoo als hij zich in kwaad Latijn uit- drukte : Haeretici fraxeriint templa , boni nihil faxerunt contra , ergo debent omnes patibulare. Kort ver- Doch laat ons beknopt verhalen , hoe het zich haal van ^^<^ ^^^^ Beeldftormjng hebbe toegedragen. De eer- de GESCHIEDENIS. t-S fte Kerkplondering sefchiedde, volgens strada, het na C ö* eerst omtrent St. Omer ^ van waar de plunderaars I^^^risiy. .. tol 1552. zich vervolgens naar Tperen begaven , alwaar zii, eenige Kerken afgeloopen hebbende, op maria's d^ Beeld- Hemelvaartsdag, van de B.irgers in de fiad gelaten werden. Vervolgens plunderden zij nog verfcheide- ne Kerken in de (leden en dorpen op de Leys; een deel van dit gezelfchap trok verders naar Douay^ en een ander deel naar Seklytj ; maar die van Sek- Jyn op de Kerkfchenders aanvallende , verfloegen er velen en verftrooiden de rest. Te Antwerpen deed de Mngiflraat , nadat de Bee'.^- Prins van Oranje^ op aanfchrijven der Landvoog- tl-T'r^^'t. desfe, uit die ftad vertrokken was, het Biariabeeld^w^x^tn* dat anders in dezen tijd van het jaar acht dagen ten toon plag te (laan, uit den weg en in het Koor brengen. Dit gaf aanleiding tot eenige moedwillig;- heden , bijzonder van jongens , evenwel liet het volk zich van Kerk meesteren gezeggen , en verliet de Kerk, die gefloten bleef. De Magidraat deed intusfchen niets het miiifle, om verdere raoeijelijk- heden voor te komen ; zoodat den volgenden dag , den 2ofl:en Augustus , de moedwil bij en in de groote Kerk weder eenen aanvang nam , welken d& Schout vergeefs poogde te ftillen. Tegen den avond ^ met het ondergaan der zon, viel men aan het bre- ken der Beelden en aan het pionderen , met zoo veel drift, dat voor middernacht , deze Kerk , een der prachtigfte gebouwen van Europa^ tot een hol- len en akeligen romp gemaakt was; en tr.ch ge* fchiedde alles met zoo veel eendragt en orde, dat Herv. IlL P hi«- fi26 K E R K E L rj K E na C. G. niemand in zoo grooren oploop in bet allerininfte Jaari5!7, pgi^Yvctst werd , hetwelk in fomniiffer oosen zoo tot 1552. , , r ^ fr> „»___ wonderlijk fcheen te zijn , dat zi) den Hclfchen Geesten ook hun deel in dit bedrijf toefclireven , hetwelk, zoo men zegt, door een honderd rabau- wen , geholpen van een' hoop hoeren en jongens , uitgevoerd werd. Met gemeen , nu aan het hollen zijnde, vloog naar de andere Kerken en Kloosters, waar zij niet alleen de Beelden , maar ook de Mon- niken mishandelden , waar onder de Minderbroeders het het kwaadfte hadden. Bij deze gelegenheid had een Monnik der Barrevoeters , die twaalf jaren in den Keiker van het Klooster gezeten had, het ge- luk, van zijne vrijheid weder te krijgen (*). Drie etmalen duurde deze woede, terwijl de Magiftraat en Burgerij zich flilhielden. Den aaften Augustus werd den Wethouderen aangediend, dat de Gere- formeerden voornemens waren, dien voormiddag in twee voorname Kerken te prediken, en wel de Leer-, aar (*) De Monniken waren meermalen gewoon, de ge- nen, daar zij iets tegen hadden, heimelijk te ftrnffen, ja van het leven te berooven. erasmüs fchiijft in zekeren Brief, dat mattheus. Kardinaal van Sion, eens op esnen maaltijd, verhaalde, boe de Dovnnikanen eens op zeker Dorp, eenen jongeling levende begroeven , omdat de Vader, een Ridder, zijnen Zoon met bedreigingen we- dereischte. Ook zag zeker Edelman in Póleii , die , wéï befchonken, bij geval in de Kerk in flaap was geval- len, twee Franciscanen, na het zingen der nachrgezan- gen, levende begraven. Zie brandt II Deel, BI. 11. GESCHIEDENIS. 027 aar rer Walen taffin in de Burg, een plnatsje,tia C. G. dus genoemd, te tien uren, en herman mo- 1^^''^5I7» DET in de groote Kerk te acht uren. Op verzoek ^ der Wethouderen echter deed taffin zijne Hoor- deren zonder Preek fcheiden; maar modet , voor- wendende , dat hij het volk , hetwelk reeds verga- derd was, anders niet wist te ftillen, hield tot het- zelve flechts eene vermaning nevens het gebed, maar volvoerde het voorgenomen werk , door des namid- dags te twee uren eene Predikatie te houden. Den volgenden dag deed de Mngiftraat een gebod afkondigen , om alle 'geftolen goederen binnen 24 uren te regt te brengen, en van verder geweld af te laten, op ftraffe van de galg. Te gelijk traden zij met de Hervormden in onderhandeling, dat deze het volk tot rust zouden vermanen; doch inmiddels ging men in de groote Kerk weder met fliroopen voort, alwaar nu foramigen de handen floegen aan de wapenen des Konings en der Vliesridderen. Nu echter wist de Magiftraat middel, om het geweld te fluiten. De Markgraaf, fomniigen van de wet , met de roeidragers , nevens eenigen van de gilden , en fchutters togen derwaarts, verdreven de woeste me- nigte, en grepen tien of twaalf van de belhamels. Ondertusfchcn hadden de Gereformeerden een ge- fchrifc ingeleverd ter hunner ontfchuldiging, betui- gende, in dit alles geen deel gehad te hebben, en de Wethouders zonder hun uitdrukkelijk iets in te willieen, gaven hun echter te verftaan, dat zij zich ■j^eheel zouden onthouden van eenige Kerken, die opgenoemd werden, hetwelk de Gerefoime-Tcen zoo P 2 ver 228 K E R K E L IJ K E m C. G verfTonden , dat men hun bet gebruik der overlgfl Jaari5i7 verdunde , vvjiar op de Diiitfchen des Z-^ndags tot 1552 , . j r, , . , s morgens m de Burgkerk predikten , maar voorts zich benevens de Walfchen vergenoegden met Pre- ken in de nienwe Had. Maar de Magiflraat, wil- lende voordeel doen met den twist tiisfchen de Lu» therfchen en de Gereformeerden , ontbood den Pa- rochiaan van het ICiel, die daar voor de Luther- fchen predikte, dat hij zulks voortaan in St. Joris had te doen. Te 'slier- Van Antwerpen floeg de razernij voort naar V/T^r- togen- togenhosch^ alwaar den aaften Augustus in de Sint Janskerk de Beelden gebroken werden , en vervol- gens in de overige Kerken en Kloosters, korne- Lis VAN DiEST , Leeraar der Hervormden, die den iïiften Julij de eerde Preek gedaan had buiten de ftad in het Boschveld, deed nu op den 24 en asflen Augustus de eerfte Predikatien in de Sr. Janskerk. Sedert werd ook eenigen tijd in de St. Jacobs- en- . . Pieterskerken, ook in de Kapellen van Sr. Kornelis en Anna bij fommige Predikanten gepredikt. Te Ber- Breda , Bergen op Zoom , en andere Brahand- gen op Cf-iig lieden , leden dergelijke Kerkfchendinff. Voor Zoom en -^^ . , . , , Lier. ■^'^'" vertoonden zich acht mannen van Antwerpen ^ om te zien , zeiden zij , of men daar de Beelden had weggenomen. De Magiflraat liet twee van hen in de ftad komen ; en zonder verder navraag , in de Kerken rondleiden , en alles wegnemen , wat zij zei- den , dat men breken moest. Ten laatfle vraagde iemand uit de Wei:, uit wiens magt zij dat deden? „ Mijne Heeren," was het antwoord, „ wij zijn „ in G E S C H I E D E NM S. 229 „ in uw geweld , en meent gij , dat wij dit na C. G. „ zonder last of tüefttimmina; doen, gij zult haast J''^''^''^-'>'7« ''CC 1^52, „ verdaan, met wien gij te doen helit." Men hield . zdfs deze twee nog vrij van de teerkosten, die in de herberg gevallen waren. Te Blechekn werd zoo veel tegenftand aan de Te Me- Beeldftormers geboden , dat zij het werk lieten ^^^j'^JJ (leken. Te Gefjd kwam zoo haast geene tijding van het Tc Gend. voorgevallene te ontwerpen , of het volk kwam op de Vischmarkt bijeen, en bepaalde den volgenden dag, om ook hier het werk met zekere geregeld- heid te volbrengen. I\Ien vond zelfs goed, aun den Baljuw kennis van dit bcfluit te geven. Het ge- fchiedde. De Baljuw, heel verwonderd, vraagde, van waar die last kwam ? Men gaf hem ten ant- woord: van zijne Majefteit l Zonder verder on- derzoek, gaf hij hun nu eenigen van zijne Helbaar* diers en twee Stadsdienaars mede , die geboden , dat niemand iets meer zou doen, dan die Afgevaar- digden zouden zeggen. Daar op werd de Beeld- florming begonnen, en men ging van Kerk tot Kerk in orde voort. Des anderen daags ging men buiten tot twee mijlen in het rond , in al de gewijde plaatfen , op dezelfde wijze , te werk. Te Oudenaarde waren de -Beelden te voren ge- TeOude- broken. Te Aaht , Dendermonde en Kortryk hield "j^^^'^'^JJ^ men de Kcrkfchenders buiten ; ook vonden zij te Doornik. Brugge de poorten gefloten. Te Doornik werden Kerken en Kloosters geplunderd ; en als men hier vernain , dat cie Ka:;unni' u Amiter- ^^^^S*^ Kooplieden s morgens te negen uren op niin- dain. ne vergaderplaats in de VVarmoesllraat , verhalende, wat Beeldltorm zij op den aiQen te Antwerpen ge- zien hadden. Terftond op deze mare , lieten de Burgemeesters den Pastoren, Papen, JSioiiniken en Bagijnen aanzeggen , dat elk het dierbaarlle van dea inboedel van Kerken en Kloosters zou bergen. Straks was er een geloop en gedraaf der Geestelijkheid langs de ftraten , met kleinoodien , goud en zilver- werk, kelken, facraraentshuisjes , pullen en misge- waden. Dit geichiedde juist om elf uren, op dea middag, toen de ambachtslieden van den arbeid naar huis gingen om te eten; en baarde veel opfchud- ding. Eenigen ontnamen den Geestelijken hetgeea zy droegen en bragten het weder in de Kerken, aa-, deren begaven zich naar de Oude en Nieuwe Kerk, In de Nieuwe Kerk werd geen moedwil gepleegd» alzoo de Geestelijkheid daar dien namiddag geea Vesper zong, terwijl eenige burgers het gemeen , met goede woorden , de Kerk deden ruimen , die ter- ftond gedoten werd. Maar in de Oude Keik viel meer te doen. Hier begon de Geestelijkheid te twee uren de Vesper te zingen , ook werden er vele kinderen ten doop gebragn , daar de Kapellanen het Exorcismus , of de Uitzweering over gebruikten ; waar cp fommigen riepen : „ Gij Paap, laat af „ vaq GESCHIEDENIS. 233 „ van den Duivel uit de kinderen te zweeren. Gij na C. G, _. hpht de wpreld met uvve valschhtid hne eenoee j'^^rï5i7« tot 1552, ,, bedrogen. Doop in den naam van jezus, gelijk 5, de Apostelen deden." Sommige vrouwen gingen toen met de kinderen ongedoopt naar huis. Ette- lijke kinders werden in de Nederlandfche taal ge- doopt, en de Vesper, hoewel het volk vast morde, ten einde gebragt. Maar tusfchen drie en vier uren kwam er een Korendrager, jasper genaamd, in het Noordoosteinde der Kerk , digt bij het Sacraments- huisje ; hier vond hij wyn koknelis , de huis- vrouw van den Burgemeester simon kops, die hij met deze woorden aanrandde : „ Zie daar hangt 5, dat gruwelijk, dat godslasterlijk gedicht!" met eens nam hij het bordjj, daar het opüond, in de hand, en las het haar voor, luidende de vier eer- fte regels dus ; Hier leit beflooten in dit Slot, ; Jhefus Chriscus, waarachtig mensch ende Godt, Alfoo liij van Maria es gebooren; Die dit niet gelooft, die es veilooren. Het uitgelezen hebbende, fmeet hij het voor zijne voeten aan ftukken, hetwelk, door het breken van het glas, dat er voor was, een groot geraas in de Kerk maakte. Hier op begonnen romn)ige jongens met fteenen naar de Beelden en Autaren re werpen. Zekere wyn adriaan okkers, hui>vrotivv van ju- RIAAN TER MiiULEN , wierp ceii houien Mariabeeld- je met haar tofFel naar het hoofd , her welk haar , benevens hare dienstmaagd, die d-Aar bijifond , fe- dcrt het leven gekost heefr. Vergeefs poogde de P 5 Schout 634 K E R K E L IJ K E nn C. G. Schout pieter pieterszoon , met 40 fladswakers Jaari5i7. j^^j. gj-a^uw te verdriiven , beter gelukte het eeniee tot 1552. ' ^ ° __._„ Schutters met zachte woorden , zoodat de Kerk ver- laten en gefloten werd. Men hield vervolgens den ganfchen nacht op de markt de wacht ; doch zoo groot was de angst van Burgemeesteren , dat zij zich door den Raad elk vijf of zes Helbaardiers tef hunner befcherming lieten toevoegen» Den volgen- den dag liet de Vroedfchap eene keure afkondigen , waar bij : ,, voor dien tijd en tot nader orde der Hertogin en Vlies -Ridderen werd toegeftaan , dat men alle Beelden uit de Kerken zou wegnemen en de Keiken gefloten houden tot nader orde. De Pre- dikatie zou buiten de ftad gefchieden , zonder den Predikant of den Toehoorderen eenig belet te doen, Den Burgeren werd veroorloofd , zich , in krank- heid, van zulke perfonen, Priesters of andere Ker- kedienaren te doen berigten, als hun gewisfe mede- beholpen was. — De Pastoren, over ftraat gaande met het Sacrament, hadden, om alle rumoer te ftil- len, geene fchel te roeren. De Kerkfchenderij zou voortaan verboden zijn op lijfflrafFe , ter befcheiden- heid van het geregt, naar gelegenheid van zaken." Men deed deze keure eenige voorname Hervormden eerst voorlezen, om er hun gevoelen op te verliaan, die te kennen gaven , dat zij geen vermogen had- den , om het graauvv te vrede te (rellen ; dat zij niets anders zochten , dan christus te prediken ; .zij noodigden Burgemeesteren , om met eigene ooren te komen hooren, vi'ar er bij hen gepredikt werd; daar dc;i der Burgemcesteren op antwoordde! „ Ik „ ftünd GESCHIEDENIS. 235 „ (lond veel liever tot de ooren toe in liet water." na C. G. Evenwel werd aan de Hervormden het gebruik, van laansi/, het Kerkje der Zieken bij het Leproozenhuis ver- _ gund , bij onweder. Ten Ilove werd ondertusfchen deze toegevendheid der Amfierdamfche Regering zeer euvel opgevat , en door de Landvoogdesfe fchamper- lijk beftraft in eenen Brief, omdat de Regering zulks onbedwongen en uit haren vrijen \fvil gedaan had. Ook zeide zij, toen men haar de keure voordroeg: 5, Die van Amfterdam hebben nog geen rood hemd „ gezien." Wat er ten aanzien der Beeldftorming in den In den Haag zij voorgevallen, daar omtrent zijn de verha- Haag. len niet eenparig. Volgens de berigten bij brandt (*) vervoegden zich twee lieden , adriaan mennink en DIRK joosTEN bij den Prefident van het Hof SUIS , van hem arbeidsvolk afvordercnde , om de Beelden weg te nemen. Anderen echter verhalen , dat de laatstgemelde dirk joosten, toen Treforier van den Haag^ bij den Prefident ontboden zij ge- weest, die hem afvraagde, of hij ook last had, om de Beelden te breken? waar op deze ja tot ant- woord gaf. De Prefident, bij wien nog eenige Hee- ren van het Hof waren, benevens hippolitus van PERSYN, Prefident van het Hof ie Utrecht^ ver- zocht hem toen, zonder verder ie vragen, dat men het werk in fl:i!ligheid, zonder beroerte te maken, zou verrigten , waar toe hij twaalf arbeiders te hulp gaf, dien zeven Huivers voor arbeidsloon beloven- de, (*) Bladz. 45- volgg. 235 K E R K E L IJ K E na C. G. de, welke ook betaald werden. Doch hier van ver- Jaari5i7. j-^-IjUj. j^^j verhaal, hetwelk wij bij wagënaar vin- tot 1552. „. den (*), Deze berigt ons , dat er in het vonnis van DIRK joosTEN , hetwelk nog voorhanden is, van dit geval niets vermeld is, voorts verhaalt wa- gënaar, dat het graauw, onder het oog van den Raad, in het Klooster der Predikheeren is gevallen , de Beelden verbroken en de Boeken vernield heeft. Zelfs, zegt hij, werden er de kisten opgeflagen, en het geld uit dezelve geroofd , waar mede federt ze- kere wouTEPv WILLEMSZOON en anderen beticht werden. De Kapelle van IFasfenaar ^ in het bij- zonder , werd hier deerlijk verwoest. Men gaf den Heere van Hofwegen na, dat hij zich beroemd zou hebben , de Haagfche Beeldvormers met 600 Edelen te zullen befchermen , zoo iemand ondernam , hun tegenftand te doen. Te Delft. Op gelijke wijze, ontmoeten wij verfchillende be- rigten , omtrent Delft ; volgens fommigen , is deze , ftad vrijgebleven , hoewel er naderhand, in de maand October, verfcheidene Kerken en Kloosters gefchon- den zijn; volgens anderen heeft de Regering aldaar de Beelden uit de Kerken en Kloosters doen weg- nemen , en desniettemin zij het graauw in dezelve, gevallen , en hebbe al wat nog overig was , ge- broken. Te Ley- Te Leyden begon de Beeldenftorm op den i/^{[t\\ deu. Augustus, in de St. Pieterskerk. De Lieve Vrou we- Hooglandfche- en andere Kerken werden , nader- hand j (*) VI Deel, Bladz. 185 en iSj. GESCHIEDENIS. 237 Imnd , ook beroofd. De Hervormden predikten fe- na C. G, dert in de Minderbroeders-kerk en in het roshfil ,^^^^^^^7" cot 1552. even buiten de ftad. Te Dordrecht wisten de Burgemeester arend Te Dord- VAN DER MYLE cn anderen nlle handdadigheid te q^Jj^^^ beletten. Hetzelfde gelukte te Gouda den Slotvoogd KORNELis VAN DER MYLE, ZooH van den Dord- fchen Burgemeester. In October des volgenden jaars 1567 heeft men echter, ook te Dordrecht^ in twee Kerken de Beelden gebroken. Haarlem is geheel vrij gebleven ; fommigcn ver- Ilnnrlem halen , dat Rotterdam ook verfcliooiid is , evenwel jT-j °^" moet er eenige Beeldfchennis gepleegd zijn, hetwelk zekere jakob Franszoon snap , naderhand , met den hals heeft moeten boeten. Het Noordelijk gedeelte van Holland liep ook niet InNoord* vrij. Te Alkmaar werden , gelijk elders , de Ker- ' ■ken geplunderd. Hoorn werd , meent men , ver- fchoond, ten deele door de voorzigtigheid der Wet- houderen , ten deele door de befcheidenheid van CLEMENT MAARTSZOON CU andere hoofden der Ge- feformeerden , die het gemeen met goede vermanin- gen in toom hielden. Te Enkhuizen fchijiit men het ook bij dreigen gelaten te hebben. In Friesland werd de rust later gefloord , over In Fries- het geheel had men in dit gewest de zaken van den '^^''^* Godsdienst met de meeste ' befcheidenheid behan- deld, zoodat in geen gewest minder onnozel bloed vergoten is, waar van men de eere veelal aan ^tr\ Graaf van Arenher^ , Stadhouder van dat landfchap, toefchrijft. Te Leeuwaarden echter heeft men den 6den 238 K E R K E L IJ K E na C. G. 6den September alle Beelden , Altaren en fieradeJ! Jaarisi7. yj^ ^j^ ^^k Parochiekerken geworpen. Doch met f toelating van den Raad, die zelfs de Leeraars der Gereformeerden, in édne dezer Parochiekerken, 0/- denhove genaamd , op üoel bragten. antonis klaas- zoon predikte daar 's morgens, en martinüs elia- cus 's namiddags ; ook werd er den isden het Nachtmaal uitgedeeld. Te Sneek werd het Beeldt ilormen door de Wet en vele Burgers, die er zich tegenftelden , verhinderd; maar de Mis en andere Kerkelijke dienften moest men ophouden. Desge- lijks te Framker ^ waar de Gereformeerden eenige Predikatien deden, zonder Kerkplondering, InGro- Groningen , wa:.r men nooit iemand om het ge- Biiigen en j |- -^^^ ^ien dooden , was van de laatfle , dien het de Om- ' ' xnelanden ongemak overkwam ; doch niet verder , dan dat de Gereformeerden de Minderbroederskerk innamen , en de Beelden en Altaren flechtten , echter bij verlof der VVethouderen , die hun ftads arbeidsvolk beitel- de, om de vloer van puin en belemmering te zui* veren, en ter preke bekwaam te maken. Hetwelk evenwel eenigen der v»'erklieden, in het Jaar 1569, het leven kostte. In de Ommelander Dorpen , te Winfuv: , Grashuizeft , ïVesteremden , Ten Post , Middeljiiim en elders , werd menige Kerk , tegen wil en dank der Overheden, geplunderd. In Gel- In Gelderland viel de BeeKlenftorra ook op de derland Kerken van Arnhem , Nimwegen , Roermonde , Fen- ysfel. ^^» Hard^rwyk en de andere omliggende fleden en dorpen. Verfcheidene Overysfelfche lieden (tonden denzelfden moedwil uit , met name Kampen en Z'A'Ol, GESCHIEDENIS. 039 Zwol, Maar te Deventer ^ daar kasper koolhaas nn. C. G* van den «jden September tot den 6den Mei des vol- Jaarisi?. . ., . u L tot 15S2. genden jaars, met wil en weten, ja op het beroep _ der Overheid, gepredikt heeft, klaagde niemand over muiterij of oproer. Men brak er geene Beel- den. Den Pausgezinden werd in de oefening van hunnen Godsdienst geen belet gedaan , dan alleen door befcheidene tegen fpraak in de openbare Predi- katien, en bijzondere ver:naningen uit het woord van God. Door welke zachte bejegeningen de twee gezindheden, als goede Burgers, in eendragt bij den anderen bleven wonen , en velen het Pausdom ver- lieten. De Landvoogdesfe Hertogin v^nParma^ verfchrikt DeLnnd- door de tijdingen der Beeldftorming aan alle oorden, ^"n^-^ befloot eindelijk, geraadpleegd hebbende met den een wei- Raad van State, in het ftiik van den Godsdienst "'S ^oe te geven» €en weinig toe te geven , en trof den 23(ien Au- gustus een verdrag met de verbondene Edelen, be- lovende uit 'sKonings naam, „ het Land te ont- 5, heffen van de Inquifitie; dat er op het (luk van „ den Godsdienst een nieuw Plakaat ftond te wor- „ den gemaakt; doch dat zijne Majefteit nog niet „ had vastgefleld, of er de Algemeene Staten op „ zouden gehoord worden , waar toe de Landvoog- „ des hem echter zou trachten te bewegen. Dat „ zij den Edelen Brieven van verzekering, tot hun 5, genoegen , zou leveren , waar bij de Koning ver- j, klaren zou, aan het voorledene niet te willen ge- „ denken, mids elk zich, voor het toekomende, ,, kwete van zijnen pligt, en beloofde niets te zuJ- „ len 240 K E R K E L IJ It Ë na C. G. „ len beflaan tegen den Koning , deszelfs Staten eil tot "^^2 " Ö"'^^^^^^^" '-> ^" daartegen zijn best te zullen doen «- * „ om de beroerten te (lillen , het befchadigen van „ Kerken en Godshuizen te beletten , en het afleg- 5, gen der wapenen te wege te brengen. De Preek 5, zou ook^ zoo veel mogelijk, verhinderd worden, ,, daar zij niet aangevangen was. Eindelijk, moes» „ ten de Edelen hun vermogen aanwenden , om al- 5, len , die , ter zake van het geloof, misnoegd wa- „ ren, zich te doen onderwerpen aan hetgeen de „ Koning, met toeftemming der Algemeene Staten, ,» befluiten zou." Doch dit verdrag werd fpoedig, en wel allereerst van de Spaanfche zijde, gekrenkt, te Brusfel^ daar men de Gereformeerden belette, te Vilvoorden ter preke te gaan, en die het zich bin- nen de ftad veroorloofde , zou het met de galg boeten. Straf der Middelerwijl deden niet alleen de Stadhouders ^ Beeld ftormê-G'^ maar de verbondene Edelen zelve hun best, om het> verdrag te doen naarkomen. Oranje^ te Antwerpen gekomen , deed drie van de gevangene Beeldvormers met de galg, de rest met ballingfchap of anders ftraffcn. Voorts maakte hij met de Onroomfchcn een verding, waar bij hun het prediken binnen de ftad , en het houden van Kerkelijke Vergaderingen , op welke de Prins echter Gemagtigden uit de VVet- hooderfchap zenden mogt , toegedaan werd. Het verlenen van zoo veel vrijheid werd den Prins door de Hertogin kwalijk genomen , doch hij verant- woordde zijn gedrag met klemmende redenen. Da Nederduitlche Gereformeerden vielen vervolgens ojx den GESCHIEDENIS. 241 den c5fien September in de Molkkemraam aan het na C G. timmeren van eene nieuwe Kerk , die hun was in- J'''ar«Si7» gewilligd. Aan de ronde Kerk der Walfche Ge- f _1 * meenre had men , twee of drie dagen te voren , den eerften fteen gelegd. Te Mechelen gelukte het ook den Graaf van Hoogflraten ^ de wanorde weg te ne- men en de rust te hertellen. ïe Doornik had Hoorne ^ met veel moeite en gevaar, een dergelijk verding, als te Antwerpen^ gemaakt, uitgenomen, dat bij hetzelve het prediken buiten de ftad alleen geoorloofd gefield werd. Egmond bragt insgelijks te Gend een dergelijk verdrag te wege , als Oranje te Antwerpen tot ftand gebragt had, doch ook hem en Hoorne werd zulks ten kwade geduid, offchoon Egmonds Edelman, casembrood, eene vergadering van Onroorafchen betrapt hebbende, er twaalf van verlloeg, twee en twintig met de galg, en omtrent dertig met geesfeling ftrafte , die van Kerkfchennis beticht werden. De overesnkomst, welke men den 27fl:en Augus- tus getroffen had , werd , op bevel der Landvoog- desfe, te niet gedaan. Men bezoldigde hier 500 man ten laste der ftad , door middel van welken de Preek naar buiten gedreven werd. Te Amflerdam hadden de Gereformeerden zich Te Am- inmiddels voorzien van Predikanten, en den Pastoor ^^'^''^^f™ ' worden van Sint Manen , een Dorp bij de Zj/> in Noord- Predikan- holland ^ nicolaus scheltius, daar toe beroepen, tcnver- V 1 1 1 .. r. T^ koren, die het beroep aannam, en eerlang zijne eerlte Pre- dikatie deed over Matth. XIII. 31 , buiten de St. Antonispoort, in het Sieken of Leprozen Kerkje, HaRV. IIÏ. Q het« 241 K E R K E L IJ K E «a C. G. hetwelk, door last van Burgemeesteren, van Bee!- Jaari5i7. jgj^ gezuiverd was. Deze scheltius, die, fchoon tot J552. 1. ^ . nog Pastoor zijnde, eene wettige huisvrouw, en bij dezelve zes kinderen had , te JVarmenhuizen in Noordholland geboren , was een man , vroom en godzalig van wandel , wel geoefend in het He- breeuwsch , meer dan gemeen in het Grieksch ; fprak zuiver Latijn, had de Oudvaders wel gelezen, en predikte, hetwelk de Monniken zelve bekennen moesten , geleerd. Behalve deze had de Amfierdam' fche Gemeente nog twee Predikanten , pieter ga- BRIEL en JAN ARErvDS, PIETER GABRIEL WaS Itt de Latijnfche en Griekfche talen tamelijk ervaren. Hij had al de Zendbrieven van den Apostel pau- Lus bijna van buiten geleerd, de Schrijvers van de- zen tijd veel gelezen, en leerde derhalve met fterke bewijsredenen, jan arendszoon verftond wel niet dan zijne moedertaal , maar daar tegen was hij be- gaafd met een kloek verfland en gezond oordeel , I en tot verwondering toe belezen in de Heil. Schrif- tuur ; hij fprak altijd in de netfte orde , zijn ijver maakte hem vrijmoedig, en met zijne welfprekend- heid wist hij de harten der menfchen te roeren , ook redekavelde hij zeer diepzinnig. Evenwel was hij rekkelijk omtrent verfchillen , die zijns oordeels niet te eenemaal noodzakelijk waren , en zocht die met zachtmoedigheid bij te leggen. Door zulke Predikanten wies de toeloop van het volk ; ook vermeerderde het getal der armen , waar- om goedgevonden werd, eenige der Broederen tot Diakenen aan te (lellen, om de aalmoezen onder de preek GESCHIEDENIS. 243 preek te verzamelen , hetwelk te dezen tijd in hou- na C. G. ten fchotelen getchiedde. Ook zijn er eenige oude 133^1517, deugdzame Zusters tot Diakonesfen verkozen. Ve- " len bragten toen hunnen overvloed van kleinoodien en kleederen den Diakenen , of maakten die tot geld, en (lelden hun dit in handen. Deze gedroe- gen zich ook getrouwelijk in het uitreiken der gif- ten; deelende, zeggen de gedenkfchriften van re- aal (*), den nooddruftigen zonder aanzien van perfoon, het zij van wat Religie die waren, rs^et dit al was de rust in de ftad niet verzekerd , Nieuwe alzoo er dagelijks oorzaken plaats hadden van on- beroerte genoegen ; onder anderen ontllond er den aófien f^gj^am. September een oploop, welke de ganfche ftad op de been hielp , bij gelegenheid , dat een overledene Hervormde, simon muts genaamd, in de Nieuwe Kerk zou begraven worden. Hier hadden Burge- meesters eene wacht van 40 man geplaatst , met last, om niemand, dan alleen het lijk, in de Kerk te laten, zelfs niet de namaagfchap, die het lijk verzelde. Hier door raakte het gemeen gaande, en drong , toen de deur voor het lijk geopend werd , mede ter Kerk in , en als één der Wachters zijn roer velde , en een* man door den arm fchoot , werd de drift van het graauw nog meer ontfleken , zoo- dat de wacht overweldigd en genoodzaakt werd , met achterlating van hun geweer, de vlugt te ne- men. Men bedreef hier echter geen meer geweld ; toen de doode begraven was , ruimde het volk de Kerk, (*) Bij 8RANDT Bladz. 86. 7-i tot 1552 244 K E R K E L IJ K Ë naC. G. Kerk, die terftond gefloten werd. Doch , op een J^^^^ 517» gerucht, dat er iets te doen was in het Minder- broeders Klooster, ftreefde het gemeen derwaarts , en hetzelve, nietiegen (taande de pogingen van eeni- ge voorname Onrootnfche Burgers, die ben zochttn te flillen , overweldigd hebbende , plunderden zij hetzelve. Des anderen daags, wanneer weder ceu lijk in de Nieuwe Kerk ter aarde gebragt was , fchoolde het volk weder bij die Kerk zamen, maar als de wacht hen nevens het lijk gewillig inliet , werd het lijk in ftilte begraven, waar na het volk de Kerk weder uitliep, naar het Karthuizer Kloos- ter , pas buiten de ftad , alwaar zij eenige glazen in het Pand en Beelden in de Kerk braken , en velen den gaiifchen nacht bleven, etende en drinkende van hetgeen zij er vonden. Zij zouden echter den vol- genden dag zich door eenige Schutters met zachte woorden hebben laten bewegen, om het Klooster te ruimen, indien niet de Schout pieter pieters- zooN ware gevolgd, en vier van hen gegrepen en gebonden naar de ftad gebragt had. Straks liepen eenigen om hun geweer, roepende : dat zi} niet zou.ien gedogen , dat iemand ter zake van het Beeldenftormen het leven zou laten. Dus ftond de ftad overeinde , en VVethouderen ging zulke vreeze aan , dat zij aan den Schout last zonden , om de gevangenen te ontflaan , hetwelk gefchiedde; echter wilden eenigen den Schout te lijve, en joegen hem in een bakkers huis, daar hij zich achter den oven verfteken moest. De gemeente had het op deze twee Kloosters der Min- GESCHIEDENIS. a45 Minderbroederen en der Karthuizers meer geladen , na C. G <}an op achttien anderen, die onbefchadigd bleven, l^^^^S'?' omdat in het eerfte, als in een tweede Stadhuis, _____ * alles , wat de vervolging der Onroomfchen betrof, vooraf beraadflaagd werd , terwijl de Karthuizer- Broeders , om hun gasten en brasfen , daar die van de Regering dikwijls deel aan hadden, zeer in het oog liepen bij de Gemeente. Het gevolg van dit oproer was, dat er op den 3oüen September eene keure bij de Regering beraamd werd , tot welker onderteekening men de voornaamfte Hervormden be- woog, opdat het de gedaante van een verdrag zou hebben, waar bij aan de Gereformeerden de Min- derbroeders Kerk werd nfgeflaan; terwijl het overige meest overeenkwam met het verdrag, hetwelk te Antwerpen getroffen was. Voorts beloofden de Pre- dikanten met eede, den Wethouderen in burgerlijke zaken onderdanig en getrouw te zullen zijn , waar teg'en zij , met handtasting , in der (lede befchut- ting en bcfcherming genomen werden. Ondertus- fchen duurde het nog eenige weken , voordat in October jan arendszoon de eerrte Preek in de Minderbroeders Kerk hield , nadat die Kerk van al de gehrokene Beelden en Altaren gezuiverd en met ftoelen en banken voorzien was. Ook werden er te dezen tijde Ouderlingen aangefleld tot het betluren der Gemeente. Maar het verzoek der Gereformeer- den, dat men bij den Prins van Oranje de goed- keuring van het verdrag zou bewerken, werd bij de Weihouderfchap ontzeid. De Oosterlingen van de Lutherfche gezindheid , De Lu- Q 3 die S4<> K E R K E L IJ K E na C. G. die hier te Amfterdam getrouwd waren , of ter J^^^^Si?. itoopmanfchap lagen, en daarom Leggers genoemd ' werden , vernemende wat den Gereformeerden was therfchen toegeftaan , ftrooiden door de geheele ftad uit: dat teArafter- ^^ Kalvinhten in liet ituk van het Avondmaal ver- oarn kan- ten zich fchilden van de Augsburgfche Confesfie , die in tegen de Duitschland bij zoo vele Vorsten was aangenomen. meerden'. ^^ den twist te voeden , liet de Wethouder fchap , zich verluiden , dat er vrede noch rust in het land zou zijn , indien men de Augsburgfche Coufesfie niet toeliet. Hier op leverden deze Oosterlingen een verzoekfchrift in aan Burgemeesteren , om de Sint Olofskapel tot eene Kerk te mogen gebruiken. Dit ter kennis van de Gereformeerden gekomen zijnde , verklaarde de Predikant jan arendsz. openlijk van den Predikiloel het X en XlIIde artikel dier Belijde- nis, handelende van het Avondmaal en de Sacra- menten, en trachtte aan te toonen , dat de Her- vormden in het wezenlijke van de leer der Luther- fchen niet verfchilden , en dat er bij hen geene dwa- lingen omtrent het Avondmaal geleerd werden. Dit mogt nu , ten aanzien van de Luther fchen , aan het oogmerk voldoen , maar daar tegen werd het hoog opgenomen bij de Gereformeerden te Antwerpen , die ftraks hunnen Predikant kasper van der hei- den herwaarts zonden, met twee Ouderlingen. De- ze beftraften de Amfierdammers over deze verkla- ring , en begeerden , dat men die iierroepen zou , dreigende zelfs met de Excommunicatie of Kerkelij- ken Ban. Met moeite bragten het de Amfterdam- mers zoo ver, dat zij in rust gelaten werden, on- der GESCHIEDENIS. !>47 der belofce, dat zij hunne verantw(X)rding , met be na C. G. flotene Brieven , aan de Gemeente te Antwerpen Ja^ri.'fi/. zouden overzenden , en daar bij bleef liet , fchrijft ' BRANDT (*), „ want in het korte viel de Hertog van ALBA hun beiden met eene Spaanfche Excom- municatie op het lijf. Toen kreeg elk zoo veel ma zich zelven te doen , dat de lust , om de Broederen te kwellen, wd degelijk verging." Ondertusfchen maakten de Hervormden fchikkin- Avond- gen , om het Avondmaal in de Minderbroederskerk ÏJ^o^f^en' te houden, hetwelk ook op den isden December in deMin- voortgang had , niettegenftaande het fchrijven van j^^^5°^r den Prins van Oranje^ toen te Utrecht zijnde, om hetzelve te fchorsfen tot zijne komst. Te geftelden dage kwamen bij de duizend perfonen ten Avond- maal, hetwelk door jan arendsz. bediend werd. Het verzoek der Lutherfchen werd intusfchen door de Wethouderfchap afgeflagen , of uitgefteld , tot de komst des Prinfen van Oranje, Het onderfcheppen van zekere geheime Brieven Oranje van francisko d'alava , 'sKonings Gezant in !^f™'"l ^ , . ,. , Holland. Frankryk^ gaf aanleidmg tot eene zamenkomst van zijne ver- eenige voorname Heeren te Dendermoncle , ten einde "gtingcn over den (laat van 'sLands zaken te raadplegen , hoewel men tot geen vast befluit kon komen ; na deze bijeenkomst vertrok de Prins van Oranje naar Holland', te Utrecht gekomen, (lelde hij zijne po- gingen in het werk, om er de rust te vestigen , gelijk hij ook een verdrag met de Onroomfcheu be- werk- C*) Bladz. 103. Q4 248 K E R K E L Ij K E na C. G. werkte, die zich lieten bewegen, om zich te verge- Jnari5i7 noegen met de vrijheid van Prediken buiten de ftad, waar toe hun zekere plaats aan de ftads Cingel bui- ten de Wittevrouweiipoort werd aangewexen (*). Te Am- Denzelfden dag , toen de Gereformeerden te Am- tterüara. ji^^d^yfi het Avondmaal hielden, den isden Decem- ber, kwam de Prins des avonds te Amflerdam , al- waar hij omtrent zes weken bleef, tlij had reeds, terftond bij zijne komst in Holland^ door Brieven de Gereformeerden aldaar trachten te bewegen, om de Minderbroederskerk weder te ontruimen en de Preek buiten de fiad te brengen; düch vergeefs (f>. Maar thans floot hij een verdrag met de KalvinU fchen , waar bij bedongen werd , dat zij , de Min- derbroederskerk ruimende, bekwame plaatfen buiten de fl:ad, tot oefening van hunnen Godsdienst, zou- den mogen gebruiken, waar toe hij hun het Huis- zitten - armenhuis , en eenige fpijkers of pakhuizen aanwees (§). Te Ley- Te Leyden werd den asften Januari) \^Gy een deu. verdrag met de Onroomfchen gefloten, die verklaar- den , dat zij zich hielden aan de Jugshurgfche Confesfie, en die beloofden, den Magiftraat behulp. zaam te zullen zijn in het weeren van andere ge- zindheden. Weinige dagen later, vertrok de Prins weder naar Ant' (*) BRANDT Bladz. 131, 135. WAGENAAR VI Deel ^ Bladz 200. (f) BRANDT Bladz, 134. (§) BRANDT Bladz. 181- 187. GESCHIEDENIS. 249 •Antwerpen , daar hij in het begin van Sprokkel na C. G, maand i«67 aankwam. De gevoelens der Hollamk- i^"^^5^7» ren gepeild hebbende , (telde hij , ie dezen tijde , « een gefchrift op, over den ftaat des Lands, waar in hij openlijk beweerde , dat men elk vrijheid van Godsdienstoefening verleenen moest, wiMe men het laad in rust houden. Doch dit tefchrifc, gelijk meer andere, vond ten Hove geeneii ingang {*), Vergeefs hadden ook de Kalvinifchen een ver- Ver7oek- zoekfchrift overgeleverd , hetwelk aan den Koning l';'^"*^'^^' ' ^ Hervorra- gerigt was, waar bij zij dertig Tonnen Gouds of den, om drie Miilioenen Guldens beloofden te'zullen opbren- vrijheid . j. , ... ., i^ j ■ •,, v?nGodS' gen, mdien men hun vrijheid van Godsdienst wilde dienst. vergunnen. Sommigen verhalen , dat hetzelve te Antwerpen in eene vergadering van Afgevaardigden uit alle of de meeste Nederlandfche Kerken ontwor- pen was ; ten minfle is het zeker , dat het in ver* fcheidene fteden , als te Gorinchem , te Middelburgs te nis fingen , te Fere , te Utrecht , en ook te Am- fierdam , aan de Wethouders vertoond werd , om derzelver voorfpraak daar op ten Hove te verzoe- ken. Dan dit aanbod werd niet aangenomen ; men behaalde er zelfs ondank mede, alzoo het, naar de meening der Spaanschgezinden , naar vermetelheid riekte, en naar eenen toeleg, om vreemde Heeren aan te lokken, om hunnen hijftand aan de Hervormden aan te bieden, die zulke aanzienelijke fom men opbrengen konden (f). Te (*) Men vindt een uittrekfel van dit gefchrift bij nuAiNDT Bladz. 107. volgg. (f) BRANDT Bladz. 112. VOlgg. - Q5 250 K E R K E L IJ K E CS C. G Te ralenchyn ftonden thans de zaken zeer hag- Jaari5i7. ciieiijij. filips van St. Aldegonde^ Heer van A^ofr- . f^ ' kar mes ^ die daar het bevel had, had wel een ver- Valen- drag op den sollen October 1566 met de Onroom- ^^" fchen setrofFen , maar hetzelve was flecht onderhou- wordt =" ' voorop- den, door noirkarmes zelven, die van de Land- f'^erig voogdesfe verwierf, dat zij bevel gaf, om bezetting binnen de ftad te brengen, alwaar men dezelve wei- gerde in te nemen , waar op de ftad den i4den van Wintermaand voor wederfpannig en vijand verklaard en door noirkarimes terftond belegerd werd. Men had zich binnen de ftad , doch vruchteloos , gevleid met hoop op hulp der verbondene Edelen. Een hoop onbedreven volk uit Westvlaanderen ^ zonder ervaren hoofdman , der ftad eenige hulp willende toebrengen , werd door den Bevelhebber van Douai ligtelijk geflagen. De Onroomfchen van Doornik , ten getale van 3,000 , uitgetrokken , werden door NOIRKARMES overvalleu , en gedeeltelijk terug ge- jaagd binnen Doornik^ welke ftad hier op bezetting moest innemen ; ook werden daar alle vreemde Leer- aars en Hoofden der Gereformeerden , die men be- trappen kon, opgehangen, evenwel werd te gelijker tijd een gebod aan het krijgsvolk afgekondigd , bij hetwelk hun verboden werd, die van de fecte van KALVYN , gelijk het verbod fprak , in eenigerhande manier te beletten, ter plaatfe te gaan , welke hun tot de Preek was toegewezen, maar hen daar in on- gekweld en met vrede te laten , volgens het verding met den Adel gemaakt. Falenchyn federt hevig be- fchoten zijnde , ging op den a4ften Maart 1567 over bij GESCHIEDENIS. 251 bij verdrag, noirkarmer. deed terftoiid na het in- na C. G« nemen der flad, guido de bres en peregrin de |-':iri5i7é LA GRANGE, Lccraars der Kalvinifchen , nevens an- '^^U^' dere aanzienlijke Burgers, vatten en ter dood bren- gen. Zij ondergingen den dood met rtandvastigen moed , betuigende , dat zij niets iiadden gepredikt , dan Gods zuivere waarheid. Zeldzaam was het , dat er bij het ter dood brengen van guido de bres eene groote beroerte onder de foldaten ontfiond , die de markt bewaarden. Zij liepen, zonder dat men wist, wat hen dreef, door de (iad, met groote on- ftuimigheid, fchietende zoo wel op de Pausgezin- den als op anderen, zoodat velen gekwetst, eenigen doodgcfchoten werden. Voorts werd te Valenchjn de Predikatie en oefening van den Godsdienst ver- boden. Ook ontzonk den Gereformeerden elders de moed, zijnde het gemeene zeggen, dat de Landvoog- des in Falenchyn de lleutels van alle andere fteden gevonden had. Omtrent dezen tijd werd te Haarlem zeker mond- Mondge- gefprek over den Godsdienst gehouden , tusfchen fprekover Heer jan hoogenlaag. Priester, Heer klaas pie- djenstte TERSZOON , Kapellaan van de groote Kerk, Heer Haarlem JAN LAP , Proost van de Witte Heeren ter eener , g'^^uuden en JAN ARENTSZOÜN, REINIER KANT, CU ,n0g CCtt' derden, ter andere zijde. Men fprak met eikande- ren van 's morgens ten 9 tot 11 , en na den mid» dag van 2 tot 4 uren , met zoo grooten toeloop van volk, dat de Burgemeesters , vreezende voor opfchudding, het verder gefprek deden verbieden. Eer wij den verderen voortgang der beroerten in Lotgeval- de S5a K E R K E L IJ K E na C. G, de Nederlanden vermelden, kunnen wij niet afzijn, Jaari5i7. j^jgj. ggnigg bijzondere lotgevallen en zonderlinge be , T' waringen te verhalen van den vermaarden Fii. jU' len van nius of dujon , van wien wij reeds hier voor ge R.juiMU5 fpj-Qjjgjj hebben (*) , welke hij zelve in het kort be grip van zijn Leven heeft opgeteekend. Wanneer ECMOND in het jaar 1566 in Flaanderen ijverig be zig was , om de Beeldftormers te ftrüffèn , en de Preek buiten de fteden te brengen , gelijk hij die onder anderen te Gend door een verdrag met de Onroomfchen befielde , waar bij hun eene plaats buiten de (lad tot den Godsdienst, niet ver van htt Karthuizer Klooster, werd aangewezen, liep ju- Nius groot gevaar, omdat de Edelen hadden toege- daan , dat men geene uitheemfche Leeraren in de Nederlanden zou dulden. Ook hield men hem in het bijzonder verdacht, dat hij gebruikt werd tot handelingen met buitenlandfche Prinfen, en befchul- digde hem van de hand gehad te hebben in deBeeld- florming, fchoon hij in beide opzigten zijne onfchuld betuigd en aangewezen heeft. Ondertusfchen werd jUNius verfcheidene malen zonderling bewaard. Reeds hebben wij daar van een voorbeeld gezien ; de Heer van wakkene, Hoogbaljuw van Gend ^ kwam eens bij avond in zijne verblijfplaats , om hem heimelijk te vatten, zoo als junius naauwelijks een uur te voren op reis gegaan was naar Brus- fel (f). Eens met eene fchuit naar é^ Karthuizers , de (*) Bladz. 194. (t) Boven Bladz, 195, GESCHIEDENIS. 253 de predikplaats der Hervormden , varende , kwam de- na C. G. zelve Hoofdbaljiuv met een groot eetal gewapende faarisi?. Helbaardiers hun aan den oever te gemoet , en ge- _ bood allen, die in de ichiiit waren , aan land te flappen. Men was bekommerd over junius , wat van hem worden wilde; maar hij, op God vertrou- wende, gebiedt hun, goeds moeds te zijn, en zich om hem niet te bekommeren , maar aan land te gaan , zonder naar hem om te zien , als of hij er niet was. Dus traden zij allen , 25 fterk , uit , en JUNIUS op zijne beurt, zijnde de middellte. Deze gaat door de Helbaardiers heen , den Overfte groe- tende , die zich heel van zijn paard buigende , zijn oog (tipt liet gaan, of er ook nog iemand in de fchuit ware. Dus ontkwam junius deze lage. Die van Brugge verzochten hem , door hunnen Kerkedienaar jan munt , van de Gemeente van Gend te leen, en junius was gehouden, hoe zeer tegen zijnen zin, aan dit verzoek te voldoen. Te Brugge gekomen , deed hij , digt bij de ftad , eene Predikatie in het Fransch , gelijk munt in het Vlaamsch predikte. Des avonds meende men in de Had te keeren, maar munt, dien junius met voor- dacht vooruit had laten gaan , werd aan de poort tegengehouden en gelast terug te keeren. junius dit van verre ziende, kwam de ftad niet nader, en bragt, na eenig omzwerven , dewijl ieder vreesde hem in te nemen , den nacht door in een hutje , daar hij met moeite in ontvangen werd. Des ande- / ren daags werden de Predikanten na de Predikatie ge- è54 K E R K E L IJ K E m C. G. geleid naar de naburige ftad Damme^ waar zij twee Jaar 151 7 Jagen eeriiik onthaald werden. , ■ ' Den volgenden dag zou de Graaf van egmond te Brugge komen, om in die Had ailes te regt te brengen. Dus werd daags voor zijne komst op zijn bevel een Plakaat afgelezen , waar bij 800 Guldens op zijn lijf gezet werden voor den genen, die juniüs levende, en 400 voor den genen, die hem dood in handen zou leveren. De Gereformeerden over de komst van den Graaf verlegen , dewijl er niemand bij de hand was, wien zij in de onderhandelingen met den Graaf wisten te gebruiken , befloren juniüS ten dien einde bij zich te ontbieden. Terwijl dit te Brugge voorviel, ontbood de Magiftraat van Dam- ' me juNius bij zich op het Raadhuis. Hier werd hij van de Wethouders zeer beleefd aangefproken : ,, Wij begeeren niet," zeiden zij, „ dat gij door „ ons toedoen in gevaar zoudt vervallen : en be- ,, trouwen wederom, dat gij geen ander hart hebt ,, jegens ons, onze ftad , en welvaren: men kan „ het niet verbergen, wat Plakaat er gisteren te „ Brugge , in onze Hoofdftad , tegen u is afgekon- „ digd. Wij derhalve, als lieden, die u , en ook „ het Gemeenebest toegedaan zijn, raden u, dat gij „ nog dezen dag van hier vertrekt; want op mor- „ gen zullen wij datzelve Plakaat ook hier aflezen, „ Indien de Raad van Brugge onze traagheid be- ,, ftraft, wij zullen ons hier mede ontfchuldigen , „ dat het gebod wat laat tot ons gekomen is, en „ daarom niet tijdiger heeft kunnen afgekondigd „ wor- GESCHIEDENIS. «55 „ worden." Terwijl junius nog verlegen ftond , na C. Öi werwaarts zich te begeven , dewijl hij de taal van Iaari5i7« het land niet verftond , komt een Bode vzn Brugge^ om hem , volgens het bovengemeld beduit , der- waarts te noodigen; junius gaf zijn woord, indien de Bode middel wist, om hem veilig binnen ^rw^^e te geleiden. De Bode bezorgde toen aan junius de kleeding van eenen metfelaar , in welke hij naar Brugge ging. Daar de avond gevallen en de poort gefloten was, ging junius door het klinket gelaten naar binnen , en doofj.beide de wachten , alwaar het gebeurde , dat een der wachthoudende burgers , hem aanziende voor zijn' buurman of ander goeden be- kende, hem groette met de woorden: goeden avond Compeer! Zoodat niemand bedacht was, om ju- nius te hinderen of iets te vragen. Eenige dagen te Brugge hebbende doorgebragt , gedurende welke hij de zaken der gemeente bezorgde, keerde hij we- der naar Antwerpen, alwaar hij zich volgens het verdrag op den aden September met de Gerefor- meerden gemaakt, als een vreemdeling, vond uitge- floten. Niet kunnende befluiten, om ledig te zitten, ver- trok JUNIUS, dewijl de Gemeente niet begeerde, dat hij Nederland zou verlaten, den i4denOctober naar Limburg^ alwaar de Gemeente, op haar verzoek, van de Antwerpenaars verkregen had , dat men zijnen dienst zou mogen gebruiken. In het land van Limburg bejegenden hem vele zwarigheden. Zoo haast had hij zijne voeten niet in Herve gezet, een Dorp , hetwelk door het maken van goede kaas bfr. fi56 KERKELIJKE ca C. G. bekend is, of er ontftond een oproer, waar in hij Jaansi^, ^jch niet mensde. Den voleenden dag werd hij tot 1552. , - naar Limburg geleid. Hier weigerden de Wethou- ders zijnen dienst toe te laten, waar op hij in een Dorp Summan genaamd, keerde. Des vrijdags den i8den October, deed hij de eeifte Predikatie bij de Limburgers op het veld , niet ver van Herve, On- der de Preek ftond een man achter hem , met een jagtfpriet gewapend , die hem den dood gezworeö had. Maar hem hoorende, werd hij bewogen , en luisterde met een bedaard gemoed en vreedzaam naar den Prediker, tot het einde der rede toe. Na de Pi eek gingen de Toehoorders met den Predikant , ' omtrent 130 fterk, naar Herve , om het middagmaal te eten. Doch nu kwamen er Geregtsdienaars van Limburg, om den Predikant te grijpen. Men liep te wapen en bezette alle toegangen naar het huis , om jUNius te befchutten; maar deze raadde, dat men liever zorgen zoude, dat hij het mogt ontko- men, ten einde bloedftorting te mijden. Men wist hem eindelijk , door het afbreken eener hegge , eenen weg te banen , zoodat hij behouden te Lim- hurg kwam; waar op zijne vervolgers, verfiaande, dat hij ontkomen was, zonder verder iets te onder- nemen, vertrokken. Hier begon hij des Zondags den soflen October te prediken; na de Preek begaf hij zich , omtrent twee uren buiten de flad, naar eene plaats, die ge- meenelijk de Hooge Berg Gods wordt genoemd, om daar des namiddags te prediken. Onder de Preek begaf zich het volk tweemaal op de vlugt ; eerst door GESCHIEDENIS. 057 door een los gerucht en tijding van een' jonge ; it\ d ö* maar de twecdemaal op bet gezigt van eene bende I'1-'""ï517* Ruiters , door den Bisfchnp vm Luik opgemaakt , ._ om juNius te vangen. Doch nu vatte het volk moed, en (chikte zich, om de Ruiters te ontvan- gen , in de wapenen ; zelfs vele vrouwen dreigden met rteenen te werpen; op welk gezigt de Ruiters aftrokken, en junius kwam weder in, Limburg , alwaar hij , omtrent den tijd van een half jaar , de Gemeente met zeer groot genoegen gefticht heeft. Omtrent twee weken na het laatstgenoemde ge- val, gebeurde er iets merkwaardigs, hetgeen aan JUNIUS onder de menigte een groot aanzien gaf. In een Dorp, gelijk junius meent, van het Land van Luik , dat naar de Valei van St. Denys wordt ge- noemd, was zekere oude en kinderrijke vrouw, dié met eene zware wanhoop gekweld werd , en voor- gaf, dat zij met hare kinderen van God eeuwig verdoemd was. In deze wanhoop had zij nu al meer dan dertien jaren doorgebragt ; in diervoege ^ dat de Mispriesters de duivelbanning en uitzweering dikwijls over haar hadden beproefd , als of zij be- zeten was , en de geburen haar vaak met banden en flagen hadden te keer gegaan. Zij dwaalde met de wilde beesten door de bosfchen , fchuwde alle ge* zelfchap, verbrak alle banden, en ftelde zich zoo aan, dat elk zich diets maakte, het was de booze geest, die haar kwelde. Dan, als eens, op zekeren avond, eenige lieden uit het Dorp Ferviers naar Limburg willende gaan, deze vrouw zagen fchui- Jen , riepen zij haar met zoete woorden , en belazert Herv. III. R haaf 258 K E R K E L IJ K E na C. G: baar zoo zacht, dat zij zich tot junius liet leiden. Jaan 5 17. Ingelaten ziinde, mompelde zij in liet eerst binnens tot 1552. '' , j i. • ^ monds , met morren , zonder hem iets op zyne vra- gen te antwoorden, maar latende de oogen al zwij- gende rondsom over de omftanders gaan. Hij zulks merkende, ftond op, en luisterde een of twee van de omftanders in het oor , dat hij de vrouw niet aan htt fpreken zou krijgen, in tegenwoordigheid van zoo vele getuigen , hen verzoekende , om ds een na den ander weg te gaan, en over een uur of twee weder te keeren. Dit gefchied zijnde , ver- haalde de vrouw, moed fcheppende , aan junius, dat zij nu al over de 13 jaren weduwe zijnde, door hare buurvrouwen befchuldigd en van hare verdoe- menis verzekerd was geworden , omdat de bezorging van hare negen kinderen haar zoo bad belemmerd, dat zij geen' tijd kon vinden , om God te dienen , dat is , fprak zij , den dienst der Misfe bij te wo- nen. Dat zij daar door tot eenen ftaat van wan- hoop was vervallen, en ook aan de zaligheid van hare kinderen wanhoopte, en daarom een gruwel had, van die te zien. junius, dus de bron van hare kwelling ontdekt hebbende , fprak haar ver- troostend toe, haar met weinige woorden onderrig- tende: „ dat, hetgeen die buurvrouwen meenden, „ door haar verzuimd te zijn geweest, geen dienst „ van God geweest was; maar dat zij integendeel ,, God waarlijk en naar zijnen wil gediend had , „ met eenen heiligen dienst, wanneer zij als moe- „ der hare wezen bezorgde, gelijk ook jacobus „ den waren Godsdienst had befchreven. " De vrouvir GESCHIEDENIS. 059 vrouw vond troost en rust in zijne redenen , en nn C. G. ging dienzelven avond, met een bezadigd gemoed , i'''^r'5i7« hares wegs , daar ieder zicli over verwonderde. Ja , , * nu zag men velen, wat ook jünius daar tegen leerde en hunne onwetendheid beflirafte, hunne zie- ken, tot zijne groote droefheid, tot hem brengen, om genezen te worden. Men moet zich, inderdaad, over de onnoozele eenvoudigheid van die tijden verwonderen. Een Franciskaner , die te Fervien predikte, had op zich genomen , om openlijk een gefprek met den Leeraar te houden, en dien te befchamen ; maar op weg geQagen, verontfchuldigde hij zich, met te zeggen, dat hij iets vergeren had , en keerde weder naar huis. Als men nu in het veld de komst van den gemeldcn Franciskaner verwachtte , poogde zeker oud man door de groote menigte, die hier verza- meld was , door te dringen , verzoekende , den Leer- aar te mogen zien. junius , dit verflraande , ver- maande , dat men den man door zou laten , otn na- der te komen. Maar deze toen , met een nederig gelaat, junius, van voren en achteren, van top tot teen, naauwkeurigst befchouwende , borst ten laatfte uit in deze woorden: Hei^ nu zie ik, dat het niet n'aar is , hetgeen men mij. van u had verteld. En als JUNIUS daar op vraagde, wat dit was? gaf hij ten antwoord : dat gij gekloofde voeten hadt. Zoo loogenachtig was de onbefchaamdheid der Mon- niken, dat zij zulke dingen den onnoozelen befton- den wijs te maken. Doch als zij nu onverrigter za- ken van die plaats fcheidden, zag men een voor- R 2 beeld £5o K E R K E L IJ K E na C. G. beeld van bijgeloovigheid van eene andere foort. Ze- Jaari5i7. ker iemand groef eene zode uit, met eerbied , van ^ ' die aarde , daar de voeten van jüniüs op geftaan hadden, terwijl hij den Franchkaner tot het mond- gefprek verwachtte. Doch, wij keeren weder tot de Gefchiedenis. Pogingen Te Fianen was te dezen tijde een Boek gedrukt , tot veree- hetwelk de overeenkomst ftaande hield tusfchen de nigingder , -, r > r~ i t-, -, t-> t i Gerefor- ^^^'^^ "^'" Lutherfchen en Hervormden. De Land- nieerden voogdesfe, misfchien uit vreeze, dat de vereeniging therfdien ^^'' ^^^*^^ gezindlieden dezelve te fterk zou maken , hier te verbood hetzelve ten fcherpflie , hetzelve ten vure lande. veroordeelende , en ter (IrafFe verwijzende dengenen, bij wien het zou gevonden worden. Doch die ver- eeniging was ook hier te lande nog verre te zoeken. Zelfs deed de onbefuisde ijver van eenige hevige Lutherfche Leeraren , zoo fommigen willen , aange- vuurd door de list van den Prefident viglius, ten einde, door het flioken van den twist, de kracht der Onroomfchen te verzwakken, vier heethoofdige Lu» therfche Predikanten, matthias flacius illyri- CUS , JOAN SPANGENBERG, JOAN FELIX of ZALI- GER , en HERMAN HAMELMAN , uit Duitschhrió overkomen, die de Gereformeerden uitdaagden tot een' woordenfiirijd over het verfchilpunt des Nacht- maals, en der allenthalvigheid van christus lig- chaam. Daar de redenen ophielden , begonnen de fcheldwoorden en fmaadfchriften , terwijl antonius coRANus tot vrede vermaande in eenen Brief, welke den aiflen Januarij 1567 geteekend en in hetFransch en Nederduitsch gedrukt is. Deze antonius co- ra- GESCHIEDENIS. aöi RANus , gezegd bellerive, was een Spaansch nn C. G, Leeraar, dien de Hci vormden te Antwerpen ontbo P'^'"'5i7. 'Ot 1 ^Si den hadden uit Frankryk ^ daar hij bij de Hertogin van Ferrara tot den Kerkedienst was gebruikt ge- worden. Hij predikte in het Walsch , in plaats van TAFFJN, die door ziekte verhinderd werd. Ook dit prediken van coranus nam de Landvoogdesfe zeer kwalijk, begeerende, dat men het hem niet alleen ver- bood , maar hem ook (IrafFen zou , zonder dat men de bijzondere reden van dezen haat weet , ten zij dat hij een Spanjaard en een zeer begaafd man was (♦}. Het geweld aan gewijde plaatfen gepleegd , en het Schad'»- breken der Beelden, had wel in het eerst de Land-'^', ^e- ' volgen voogdeèfe gedreven, tot eenigzins zachter maatrege- vande len , doch weldra , en zelfs nog voor het einde des Beeld- jaars 1566, ondervond men, hoe veel kwaads het- zelve veroorzaakt had. Het Bondgenootfchap der Edelen kreeg er een' geweldigen krak door, en vele B-Oomfche Edelen, niet kunnende verdragen , dat hunne Kerken dus mishandeld werden , zochten zich met de Landvoogdesfe, en door haar met den Ko- ning te verzoenen, egriond zelf werd oneens met Oranje^ die niet goedvinden kon, zich te verlaten op den Koning, van wiens goedertierenheid egmond den mond vol had. De bemagtiging van Falenchyn bragt den fchrik onder de Hervormden; vele Edelen be- (*) BRANDT Bladz. 137. Den bovengemelden Brief le«st men in een breed uitirekfel bij denzelfden, Bladz, 191 '199' R3 202 K E R K E L IJ K £ na C. G. bemoeiden zich niet alleen , om de Beeldflormers te Jaari5i7. (tj-affeii, maar ook om de Preek te doen ophouden. ' In Flaanderen , waar de Graaf van egmond in In Vlaan-^lles de Landvoogdesfe zocht te believen , werd de ^"^^d het ^'■p^^^ ^^" prediken van dag tot dag naauvver be- Prediken paald , en meer ingetrokken, iniailgaart de hon- ingetrok- q^i^r werd te Tperen gevangen gebra^^t, omdat hij KCn Gil Predikan- op ongeoorloofde plaatfen te platte lande had gepre- tenter dikt, en ter galge verwezen. Terwijl hij op het brast ^^' ^'^'^^^'^^ ^^^s aanfpraak aan het volk deed, ontftond er onder hetzelve een groot gedruis. De foldaten, die bij het geregt ftonden , voor opiocr vreezeiide , fchoten onder de menigte; zoodat velen gekwetst en omtrent 25 gedood werden, en daar onder vin- nige Pausgezinden. De Predikant, die het van den ladder aanzag , vermaande vast elk tot ftilte , be- val Gode zijiien geest, en leed den dood met ge- duld. Te I\Te- Te Mechekn ontbood de Magiftraat qqw tweeden clielen pg^jj-uary (^en Predikant martinus smetius, nevens wordt de ' Prediknnt eenige Ouderlingen der Gereformeerden , op het ftad- M sMEïi- huis , begeerende , dat het prediken zou geftaakt dood. worden. Dezen antwoordden, in gemoede aan deze begeerte niet te kunnen voldoen, maar wilde de Ma- giftraat het verbieden, dan zouden zij gehoorzamen. Als daar niets op volgde, gingen zij met de Preek voort, ctoch de vergadering werd duor den geweldi- ge overvallen , en de Predikant gevangen naar Vilvoorden en van daar door Giechelen naar het Ziekehuis te Waïem gevoerd, en daar aan een' ei- kenboom opgehangen. Broeder pieter lupus of WOLF, GE S C H I E DE N I S. 263 WOLF, een Karmeliter Monnik, had gepoogd, sme- na C. G. Tius weder tot bet Roorasch Geloof over te bren ]^^ri5X7. gen, doch daar in niisfende, verdichtte hij eene we- .1L!__.*' derroeping, als met de eigene hand van smetius gefchreven, welke hij door ééne zijner Biechtdoch- teren onder den man br.igt; maar cornelis spkks, een Ouderling der Gemeente, bezorgde, dat dit ge- fchrift, in het bijzijn van lieden van eer, met des Leeraars eigen hand werd vergeleken , wanneer de valfche hand klaarlijk ontdekt werd. In Gelderland wist de Graaf van megen de open- In Gel- bare Preek te doen Haken, en de fchade, aan Ker- ^J^'"''''"'^» ken en Kloosters veroorzaakt, te doen boeten bij ver- fel Frie's- drag. Al de Predikanten werden uit Elburg , Nim- l^nd en wegen ^ en Harderwyk verdreven. In Overysfel en „1^^^^ Friesland bragt de Graaf van Aremberg herzelfde " te weeg; doch de Inqiiifitie en ürenge Plakaten be- loofde hii te doen ftilftaan. Men vertrouwde nog- tans zoo weinig op deze belofte, dat wel zeventig Edelen , die het verbond geteekend hadden , naar Amfterdam en elders de wijk nam^n. aremberg had hun eenen fchrik aangejaagd , door het vatten van jAKOB VAN iLPENDAM , Gcheimfchrijver van BREDERODE, die federt te Brusfel onthalsd werd. I^Iet Groningen gelukte het hem eerst in Junij, on- der allerlei glimpige beloften , bezetting in die ftad te krijgen, welke meest bij de Onroomfchen onder het dak geholpen werd. De Hertogin , het Bondgenootfchap aan het w^ag- Nieuwe gelen ziende , bcfloot , hetzelve den laatften flag te eed ge- R ; ge- ^""'^^'^ £64 K £ R K E L IJ K E na C. G. geven, door eenen nieuwen eed (*) af te vorderen jaar 15 17. y^j^ ^i\q Leenmannen des Konings. Velen deden m 1552. , , • j j -r-. den eed; oranje en hoogstraten weigerden den- zelven, ook brederode en eenige anderen. Kort hier na verzocht brederode gehoor bij de Her- togin, dan het werd hem geweigerd. Toen zond hij haar een Verzoekichrift toe , waarbij hij om vrijheid der Preeke en afdanking van het aangeno- men krijgsvolk durfde aanhouden. Doch hier op kwam zulk een antwoord , dat brederode zelf, benevens den Graaf van den berg en verfcheideiie anderen hunnen zoen met den Koning zochten te maken. Toen dit mislukte , verviel meii , uit wan- hoop, tor het beramen van geweldige middelen. De Graaf van megen getracht hebbende bezetting te brengen in 's Henogenbosch , alwaar men de Beeld- llorming op nieuw hervat had, werd daar in door jïrederode verhinderd, die antonie van bom- BERGEN derwaarts zond, en zich van de rtad ver- zekerde, doch deze hield het hier niet lang , maar verhet na korten tijd de fl:ad weder, welke toen Spaanfche bezetting inkreeg. Beter gelukte het megen te Utrecht^ hetwelk hij onverziens introk , en al de Predikanten van daar verdreef, en toen de Preek liet rtilllaan. Eerfte Te midden van deze middelen van geweld , ver- 'rf^rmiri ^uiffidc dc Roomfche Geestelijkheid ook geene ande- re, (*) Men' leest den eed , zoo als die door gemeenfi Ambtenaren gedaan werd, bij brandt Bladz. 208. te Gend. GESCHIEDENIS. 265 ■re. Dcii elfden Maart 1567 kwam binnen Gend de na C. G, eerfte jfezuict op den Prediklloel , diêti men daar ]^"^^5^7- gehoord had. De nieuwheid der zaak trok veel ',. .* ..volk onder zijn gehoor , en niet weinigen werden door hem van de Hervorming afgewend ; vyaar tegen de Kalvinifche Leeranrs trachtten te voorzien , door ernftiger preken , en milde uitdeeling onder de fcha- mele Gemeente; doch de Wethouderfchap verbood toen, penningen te dezen einde in te zamelen. In den aanvang dezes jaars ontftond te ^m/ïev' Oproer te dam eene nieuwe beroerte. De Wethouderfchap de- ■^'"'^"" ^ dam. zer Qad meende krijgsvolk aan te nemen en zich daar mede te fterken. Dit door brederode en ORANJE ontdekt zijnde, raakte de Burgerij op de been en tegen eikanderen in de wTapenen. iVJen zag een akelig fchouwfpel te gemoet, daar de vader der eene, de zoon der andere partij was toegedaan, en broeders tegen broeders optrokken. Twee broeders, JAN en KORNELis piEïERSZONEN, in Deventer ei- kanderen in de wapenen geholpen hebbende, vraag- den eikanderen waarheen het gemunt w;,s. Ik ^ zei- de JAN , ga naar de markt , na dien van den ou- den Godsdienst i en ik ^ zeide de ander: naar de flraten hij die van den alleroudften : dan zoo het op (Jaan gaat , ontzie mij niet , ik zal u niet ont' zien. De befcheidenfte Onroomfcheii , en onder de- zelven adriaan pauw, een voornaam Koopman , hielpen echter deze drift door redenen tot bedaren , tot geluk der Regenten, die eerlang met de Gemeen- te in onderhandeling kwamen, en een verdrag flo- ten, volgens hetwelk, onder anderen, het aannemen R 5 van 266 K E R K E L IJ K E m C. G van krijgsvolk geftaakt moest worden. Inmiddels Jaarisi? kwam brederode zelf in de rtad. De Hertogin , zond terftond den Geheim fciirij ver van den Gehei- men Raad, jakob de la torre, naar Amjierdam^ met last aan de Wethouderen , om brederode goedfchiks of met geweld te doen vertrekken, de LA TORRE opende aan brederode zijnen last, doch deze vorderde denzelven fchriftelijk te zien , hetwelk LA TORRE , geen gefchreven last hebbende , niet doen kon. Burgemeesters lieten vervolgens brede- rode verzoeken,' dat hij wilde vertrekken, waar op hij antwoordde: dat hij zou handelen, gelik hij het veidond. Ondertusfchen werd zijne herberg , waar de Prins van Oranje uithong, van de Burgerij met eene wacht van loo mannen bewaakt. Eenige Edellieden overvielen toen de la torre in zijne herberg op den Dam , en ontnamen hem zijne pa- pieren , welke zij aan brederode ter hand (lelden , waar op de Geheimfchrijver , voor erger beducht, heimelijk de ftad verliet. De Onroomfchen leverden na een verzoekfchrift in, begeerende, dat men 3 of 400 knechten bezoldigde, en brederode tot Over- fte der ftad aannam. De Overheid bewilligde hier in op het welbehagen des Prinfen van Oranje^ die het eerde goedkeurde, maar zijne toefiemming wei- gerde tot het aanflellen van brederode. De ge- melde knechten werden aangeworven , die men , omdat zij eiken dag of nacht drie en een' halven ftuiver trokken, den naam kregen van de Reaal- vracht, brederode bleef vervolgens nog eene maand lang te Amfterdam, LAÜ- GESCHIEDENIS. 267 LAURENS JAKOBS REAAL Verhaalt OHS , bij deze ,,a C. G, geleüeii.'jcid , een gtfprek , tusfclieu hem en den );>ïiri5ï7* Tl 1, «>t 1552. Burgemeester simon kops voorgevallen , wanneer "^ „ het bovengemelde verzoekfchrift werd ingeleverd ; waar uit men nopens den aard dier tijden het een en ander leeren kan. De Burgemeester kops zich naar iieaal keerende, zeide tegen liem : ,, lau- ,5 RiiNS jAKOBSz. , u had ik niet toevertrouwd, dat „ gij u zelven zoo ver in deze zaak zoudt hebben „ verloopen ; hoewel ik, eer gij trouwdet, wist, 5, dat gij luiterdet. Dan het verwondert mij , dat 5, uwe Schoonmoeder u zulks toelaat , en het doet 5, mij van harentwege wee; want wij zijn lange ja- 5, ren buren geweest." Hier op antwoordde re- aal: „ Mijne Schoonmoeder, die mij in het zoe- „ ken mijner zaligheid niet verhindert , doet als eene 5, wijze vrouw : en ware het , dat uw Zoon , jan „ KOPS , zijn loopen naar den Overtoom , om Delfts 5, bier te drinken , naliet , zich ook ter Preke voeg- 5, de , een eerlijk en tuchtig leven zocht te leiden , „ gelijk zijn' (laat wel zou betamen, en zoo ijver- ,, de om zijne' eeuwige zaligheid, ik meen niet, 5, dat het mijn Heer de Burgemeester zou willen „ verhinderen." ,, Ik ftond veel liever," voer de ander daar tegen in, ,, ten halze toe in het wa- ,, ter." REAAL daar op: ,, Al zacht. Heer Bur- 5, geraeester, de zaken zullen, hoop ik, zulk een „ keer nemen , dat de Burgemeesters nog al te za- 5, men bij ons ter Preke zullen komen." Toen ontftelde zich de Burgemeester dermate, dat hij in de- 268 KERKELIJKE na C. G. deze woorden uitborst: „Ik zat liever in het bor- Jaarisi;. ^^ ^^q[ tusfcheii zeven hoeren." r Kort daar na ontllond er ook te Antwerpen eene Oproer te ge u-eldige beroerte, jan van marnix. Heer van n wer- jf^gifioufe^ Broeder van filips van marnix, Heer van Si, Alegonde^ Oranje' s boezemvriend, dien een aanllug op Walcheren mislukt was, had zich met eene bende volks nedergeflagen te Oosterweel , in het gezigt van Antwerpen. Hier werd bij door de fol- daten der Landvoogdesfe overvallen en geflagen, hij zelf fueuvelde en al zijn volk werd verfiirooid. Op het gerucht van die gevecht, raakten de Kalvini-^ fchenlt Antwerpen op de been, en wilden ter roode Poort uit, om hunne broederen bij te fpringen, het- welk hun door oranje en hoogstraten niet zon- der levensgevaar belet werd. De Prins moest hier hooren, dat men hem , met het zinkroer op de borst, fchold voor eenen verrader, die oorzaak was van den moord daar buiten. Twee dagen bleven de Kalvinifchen in de wapenen , onder het geftadig ge- roep : Papen uit ! Papen uit ! Eindelijk bewoog ORANTE de Lutherfchen en de uitheemfche KoopliC' den , om zich te wapenen , waar door de oproerigen tot nadenken gebragt, en de rust herfteld werd (*)» De Gere- De tegenwoordige (laat van zaken deed den Ge- formeer- reformeerden thans alom den moed ontvallen. Die verjaagd, van Kameryk hadden hunnen Aartsbisfchop verdre- ven ; thans ruimden zg deze Itad , in welke de Aarts-; (*j WAGENAAR Bladz, 223-22Ó. BRANDT BL 0,\G-220. GESCHIEDENIS. 2(?p Aartsbisfchop met efn deel krijgsvolk terug keerde, ns C. G. hoewel hii zich met gematigdheid eedrocg, en zich J3a"5i7« alleen met de goederen der vlugtelingen vergenoeg- , de. De Bisfchop van Luik vejdreef ook, met magt van wapenen , de Onroomfchen uit Mafeik en Has" feit; die van Maaflricht ^ bevreesd gevk^orden donr den aantogt van den Heer van noirkarmes , joe- gen de Gereformeerde Predikanten ter flad uit. Ook verlieten' de Gereformeerden 'j Hertogenhoich , ter- wijl de Hertogin geld zette op het lijf van twee der voornaamfte Predikanten, herman modet en pe- trus DATHENUS. FRANCiscus juNius Onthield zich nog te Lim- Bijzon- hurg. Deze was door twee Geestelijken , een' Fran- derhedsa ciskaner en een* jFezui'ei, tot een mondgefprek uit- ju^usl gedaagd. Doch hier van kwam niets , dewijl zij uitvlugten maakten omtrent de plaats, waar men dit gefprek houden zou. Zij ftrooiden wel uit , dat JUNIUS van hen overwonnen was, en de vlugt had genomen; doch alzoo hij bleef voortgaan met pre- diken, verviel deze leugen van zelve, en gaf hem te meer toeloop van volk. Doch, als men nu ze- ker berigt ontving, dat er krijgsvolk in aantogt was, om JUNIUS te vatten, gaf hem één der Schepenen van de ftad, met voorkennis der Regering, kennis van het nakende gevaar , waar op juniüs nog riien- zelfden avond de ftad verliet , met voornemen , om zich naar Dnitschland of elders te begeven. Eer wij van Limburg affcheiden , verdient hier Merk- gewaagd te worden van een merkwaardis: geval , "^^^"^^^S gevaL daar omtrent gebeurd. Men bragt zekeren Biecht- ' ^ va- 270 K E R K E L IJ K E naC. G. vader, ter zake van den Go(3sdienst, naar den paal, Jaari5i7. q^ verbrand te worden. Deze zon? op den wes:- tot 1552, ^ ^ ' - met eene wonderlijke kloekhartiiiheid , Pfalmen en Lofzangen. De Ambtman dier f>la:us belastte hem te zwijgen , maar de ander ging voort met zingen , en de vreugde zijner hope te belijden. Daar op deed de Schout in arren moede, zijne tong tot digt aan den wortel afToijden. De man ftierf in (lilie en vrede. Niet lang daar na werd den Ambtman een zoon geboren , wiens tong hem uit den mond hing tot op de kin , zoo dat hij die nooit binnen zijne lippen heeft kunnen ophalen. Een^e bijzonderheid , welke uit de getuigenis van eenen Roomschgezinden Gerigtfchrijver is aangeteekend (*). Oranje De Prins van Oranje berigt ontvangen hebbende, heiland ^^^ '*" ^P^^^j^ befioren was, den Hertog van Alha met een leger herwaarts te zenden , tóedoot , zijne ' ambten neder te leggen en naar Diiii'schland te ver- trekken; hij verliet den uden April 1567 Antwer' pen ^ na een teder affcheid van den Graaf van Eg' mond te Wittehroek genomen te hebben, en na een dag of twee te Breda vertoefd te hebben , zette hij de reis voort naar zijn Graaffchap Nasjau in Duitsch- land. Te gelijk met den Prins verlieten de Onroom- fche Leeraars Antwerpen , welke Had , zonder eenige voorwaarden te bedingen , thans bezetting innam. Terftond werden de Kerken der Onroomfchen om- vergehaald. BREDER o- Op het voorbeeld van den Pfins van Oranje^ wa- ren (*) BRANDT Bladz. 237. GESCHIEDENIS. 271 ren duizenden der ingezetenen insgelijks bedacht op tia C. G, hun behoud; cene menigte vlugrelJDgen kwam uit I^^^'SiZ» verfcheidene gewesten te /imfierdam , alwaar men hun de poort voor het hoofd floot , en belastte , de en de terllond te vertrekken. Een treurig fchouwfpel ver- y"''°oni- " ^ Ichenver- toonde zich hier. Zoo veel ellendige lieden metiatenAm* vrouwen en kinderen , zonder hope of uitzigt , uit Verdam. den eenen nood in den anderen omzwervende. De medelijdende burgers, zoo Roomfchen als Onroom- fchen , ontvingen hen , zoo goed zij konden , in de huizen en tuinen der voorllad, en verzamelden voor hen eenigen nooddruft van fpijze, kleederen en leer- geld. Men huurde en betaalde vele fchepen , die hen op Embden en elders vervoerden, Ondertus- fchen was de bekommering xtAmfterdam ook groot. De Gemagtigden der Hervormde Gemeenten in HoU land hadden, te Amfterdam vergaderd zijnde, on- langs nog befloten , met prediken voort te varen , ten minfte tot het bij Plakaat op nieuw zou verbo- den worden. Doch nu, den I7den April, vergden de Burgemeesters de Gereformeerden de preke te (la- ken , hetwelk men echter heufchelijk uitftelde , tot nader befcheid van hooger hand. Op den soflen dier maand hielden de Gereformeerden eenen plegti- gen Vast- en Bededag. Doch den asften boden de Gereformeerden, uit eigene beweging, aan, de preke te ftaken, mids men hun vrijheid en tijd gave, om hunne onroerende goederen te gelde te maken , en met de roerende het land te verlaten. Dit werd hun toegeftaan, en den J27fl:en, omtrent elf uren in den tfi K E R K E L rj K E na C. G den nacht, vertrok de Heer van brederode naar Ja!iri5i7. Ewbden. ' Hij overleefde zijn ongeluk niet lang. Sommigen Dood van fchriiven , dat iiii , zijne droefgeesusheid , alleen door van BRE^"^ ^^'^'^ drinken, zoekende te verdrijven, in eene heete DERODE. koorts viel, die hem den isden Februarij 1568, op het Slot Harnhof o{ Harenburg ^ in de Veste Rekc'^ linghuizen , uit het leven nikte. Hij werd te Genu men in het land van Kleef begraven. Kort voor zijn vertrek hadden eenige voorftanders van vrijheid, Onroomfchen en Roomfchen , plegtig gezworen , den honderdften penning hunner goederen te zulleQ opbrengen, ter vervulling van 11,000 Guldens , die aan verfcheidene kosten waren hefteed. Tot ont- . vangst van deze penningen (telde men eene kist met een gat in het dekfel en drie floten. Doch eenigeti hadden zich zelven zoo ver vergeten, dat er bij het openen niet boven de 750 Guldens in de kist ge- vonden werden , die der waardinne des Heeren vaa BREDERODE, in mindering zijner verteerde kosten , werden toegeteld. Eenig volk van brederode, begeleid door gys- BRECHT en DIEDERIK VAN BATENBURG eU auderCH kwam daags na zijn vertrek te Amfterdam , alwaar zij buiten gehouden zijnde, overfcheepten naar Wa^ terland. Te Hoorn werden zij j door de Heeren van BATENBURG eu anderen, omtrent 100 in getal, verlaten , die zich over de Zuiderzee naar Friesland meenden te begeven, doch bij Harlifigen door een fchip met krijgsvolk aangehouden en te Harlingen op- o E S C H I E D E N I S. 573 ópgebrngt werden. Vier en twintig werden er op in c. G. de galeijen gebannen, zeven gehangen en eenigen '-'■''■^'ï'/. kregen ontflag. Doch de gebroeders batenburg, 1* BEYMA en GALAMA , Frlcfche Edellieden , werden , tot de overkomst des fiertogs van alba gefpaard. Het overige volk van bpvEderode , te jMedevblik fcheep gegaan , landde aan den Muiderdyk en flreef- de de Veluwe en Betuwe door naar Heusfen^ alwaar zij , over den Rhyn getrokken , de vendels fcheur- den en verliepen. De mare, dat de Heer van noirkarmrs met zij- Vlngt èd ne benden naar Amfierdam kwam , deed de genen , ^'^'"'^''^f- •' * ' meerden die zich het meest uitgelaten hadJeii, naar een goed uicAm- lieenkomen zien. reinier kant vertrok den apften fterdam.- April, op den avond. Des anderen daags werd LAURENS REAAL wcgens Burgemeestcren verzocht, zich voor een' tijd aan een' kant te fchikken, tot men zag, waar het heen wilde. Hij ging daar op fcheep in eene boeijer, nevens vrank de waal , MATTHYS JANSZOON Bonnetvcrkooper , en adriaan KROMHOUT , met zijne huisvrouw en dochtertje van 14 jaren. Zij voeren op Medenhlik , alwaar zij ge- waarfchuwd werden , dat er eenige Ruiters van Alk- maar derwaarts kwamen ; waarom zij zich met eene haringfchuit uit de haven op de rede lieten roeijen^ alwaar zij een klein vaartuigje enkel met een' jongen in hetzelve vindende, terftond daar mede onder zeil gin- gen, en htton^&^lVieringen zetten, daar de fchipper, des anderen daags gevolgd zijnde , hun verhaalde, dat de Ruiters kort na hun vertrek gekomen waren en hen gezocht hadden. Deze fchipper bragt hen vervol- HE rv. HF. S gens 274 K E R K E L IJ K E tin C. G. gens op Pliclar,d; doch hier vonden zij zich in Jaari5i7. aroote verlegenheid ; daar was noch fchuif, noch tot 1552. ö » ' » - fchip, noch pink bij land, maar al wat zeilen kon, naar Emhden^ Breinen en elders heenen. Ook kwam er fchrijvens van Burgemeesteren van Amfterdam , aan den Schout van het Eiland, om reaal en zijn gezelfchap aan te houden. Doch de Schout weinige dagen te voren overleden zijnde , viel de Brief in handen van adriaan kouneliszoon , Goudfmit van Alkmaar^ doch thans op Vlieland wonende, die het fchoutsaiiibt tot nader orde bediende, en het gezelfchap trouwhartig waarfchuwde, radende hun, om ten fpoedigfte te vertrekken. Toen vonden zij eene oude krabbefchuit , omtrent drie lasten groot, die wel een half jaar in den grond had gelegen , bij nacht boven water, en ftaken daar mede, hoe lek dezelve ook was, in zee, en bragten het dus, met het uiterfte levensgevaar, eindelijk den asften Mei te Emhden, De drie De drie Predikanten jan arendszoon, peter. Predikan- GABRiEL , en nicolaus scheltius, begaven zich deBalün- ii"'-gs'iH^s naar Emhden^ daar de Amflerdamfche uir- genon- gewekencn hen nog onderhielden, mits verbonden blijvende aan de Gemeente te Amfterdam , om die in tijd en wijle ten dienst te ftaan. 5cheltius ftierf in het volgende jaar aan de pest , die daar zeer hevig ontftoken was. pieter gabriel raakte in het jaar 1572, toen Holland tegen den Spanjaard opflond , in de Kerkedienst te Delft , bij leening , daar hij 'sjaars daar aan overleed, jan arends- zoon kwam nog weder binnen Alkmaar^ zijne va- der- derhou den. GESCHIEDENIS. 275 derflad, daar hij in datzelfde jaar 1573, gedurende i?. c. G. de belefferinc; dier ftad , zijne dagen gerustelijk ten J-^^risi/. iü: 1552, einde bra^^t. Te Hoorn werd clement maartszoon, die den TcIIoom 27flen April op liet Keeren zijne laatfte Predikatie f" J'-"k- ' r r j huizen gedaan had, d^^n aóften iVJei nevens evert gor* houdt de TER, zijn' luededienaar, gelast, de ftad te ruimen. Preek op. Omtrent dezen tijd, in den voorzomer, lioorden de Enkhuizer Gereformeerden de laaifte Predikatie in het openbaar bewesten Broekerhaven , buiten dijks , bij de Watermolens. Men predikte daar iia nog eenige reizen bij nacht in fomniige burgerhuizen , doch dit duurde niet lang. Daur en elders werden de Predikanten verjaagd, en de Predikatien, op vele plaaifen, met geweld geftoord, velen van de Gere- formeerden werden gevangen, gehangen, onthoofd. Overal woedde de vervolging weder met vernieuwde hevigheid. Geen gewest van Nederland^ of het had of kreeg Wonder- een ander aanzien. Eene wonderlijke vvisfeling van lijl^'e ver- gemoederen , zoo het fcheen , vertoonde zich , in ' " "^"^ ^* verfcheidene gelegenheden. Met gelijke hevigheid , als men onlangs de Beelden en Altaren had afge- worpen, brak men nu de Kerken der Gereformeer» den en Luiherfchen. Derzelver bindten en balken werden aan ettelijke oorden , voornamelijk in Vlaati' deren , tot galgen gebezigd ; en de (lichters daar aan gehangen. Velen , dien het vertrekken ongelegen kwam, voegden zich naar den tijd; gingen dagelijks ter Misfe , daar zij in jaar en dag niet geweest wa- ren; kochten de Papen om, en valsch getuigenis, S 2 van 27Ö K E R K E L IJ K E na C. G. van nltijd Katholiik geleefd te hebben , te Biecht en' Jaarisi/. jg Sncramci t geweest te zijn. De rijke huizen flon-' . , ' den open , de disch gedekt voor de Geestelykheid ^ die nooit met grooter eerbiedenis en nederigheid werd gevleid. De anderen daarentegen , achterhaald op woorden, op werken, en dikwijls bedrogen van degenen , die met hen ter preke plagten te loepen , vonden zich nergens veilig: want ettelijken zochten zich zelven te bevrijden door hunne naasten te be- zwaren en in nood te brengen. Eenigen , onder fchijn van vrijheid des gewisfens te zoeken, maakten zich t'zoek voor hunne fehuldeifchers , dien zij niet zagen te voldoen. Komst Zoo groot was het getal der vlugtelingen, dat de vanden Hertogin zelve het in zekeren Brief, door haar aan ^3„^fi^^, den Koning gefchrevcn, op 100,000 perfonen be- EGMOND paalde , hetwelk vervolgens nog wel met 20,000 ver- en HOOR- jjjggj.^ei.^ is. Vergeefs poogde zij ook door Brieven NE enz. ° i. o j gevangen het vlugten tegen te houden, waar tegen de Gere- formeerden eene verantwoording van hun gedrag ia het Fransch gefchreven in druk lieten gaan. Ondertusfchen kwam de Hertog van alba met een Spaahsch leger in de Nederlanden , en werd den aSften Augustus 1567 te Brusfel ingehaald. Reeds op den pden September werden de Graven van eo- MOND en HOORNE gevaiigcn genomen, als ook an- TONi VAN STRALEN, Burgemeester van Antwerpen^ en JOAN CASEMBROOD, Hccrc van Bakkerzcel, eg- mond's Geheimfchrijver. De Graven zaten xq Brus- fel tot op den maften , wanneer zij naar Gend ge- voerd werden, daar zij , tot diep in het volgende jaar, GESCHIEDENIS. 277 jaar , bewaard werden. Men vindt , dat granvel- na. C. G. LE, die toen te Rome was, op het hooren der ge- J^^^'^S^?. . , * tot K52. vangenis van egmond en hoorne , gevraagd zou , hebben: of men den zwijger^ bedoelende den Prins van Oranje , ook had weten te hekomen ? verder , toen hier op neen geantwoord werd, zeggende: dat men aan den éénen zwijger meer gevangen zou heb- hen, dan aan al de overigen. Deze Vorst name- lijk was flilzwijgende van aard, en plag te zeggen, dat geene geveinsdheid den grond verbergen kan van eenen, die zich aan het praten laat krijgen. Het vangen van zoo aanzienelijke lieden verfpreid- Algemee- de alomme vrees en fchrik, en joeg M^ederom eene"^^"^""* geheele menigte ingezetenen ten lande uit. Onder anderen verliet de Abt van St, Bernards bij /^nt' iverpen, thomas tillius , of van thielt, zijne Abdij en 60,000 Guldens inkomens , trouwde in het land van Kleef, en werd daar na Leeraar der Her- vormde Kerk , eerst te Haarlem , en toen te Delft , daar hij geftorven is. Duitschland, Frankryk, En- geland, Embden, en Oostland, liep vol vlugtelin- gen , die medenamen , hetgeen zij konden , en de onroerende have achterlieten , om er het lijf ten min- fte af te brengen. Nog waren zij gelukkig , die bij tijds weken , ai- Raad van zoo ALBA, voor het einde van September, een ^^roer- nieuw Geregtshof inftelde, onder den naam van J^^^^ Raad der Troubelen of der Beroerten, voor welken alles , wat eenige betrekking had tot de voorgaande of tegenwoordige bewegingen , gcbragt en afgedaan ©ücst worden. Deze Regibank handelde fpoedig S 3 heel 278 K E R K £ L IJ K £ n» C. G. heel u iilekeurig , geweldig , ja met zoo groote ftreng- Jaarisi7. heid , dat zij eerlang bij de Nederlanders den naam van Bloedraad kreeg. Deze Raad zou beftaan uit twaair leden , blijvende alba zelve het Hoofd van dezen Raad , die alleen in zynen naam vonnis flreek. Doch velen der eerstbenoemde leden onttrokken zich binnen kort van denzelven, zoodat het werk einde- lijk op drie of vier ieden , ja genoegzaam op jan de VARGAS, een* Spanjaard^ alleen aankwam, wien de Hertog bet voornaamfte gezag in den Raad overliet. Een monfter van wreedheid was dtz& man, ook naar het getuigenis van Spaanscbgezinde Schrijvers , die hem de mateloozs ftrengheid aantijgen, welke de Nederlanders alba te last leggen, vargas werd wakker bijgeftaan door jakob hessels, die Raads- heer geweest was te Gend. Dezen geeft men na, dat hij , gewoon zijnde te llapen in den Raad , wan- neer zijne ftem gevraaj^d werd , half ontwaakt , al- leenlijk plag te zeggen : ad paütulum , ad patibu' lum , naar de galg , naar de galg, Gewekli- Naauwelijks had deze Raad ziuing genomen , of geit ong- gij, ^jg ^j^jj ^jj^ ^^ jj^ggj. ggujgjjgjj j^ajj jjj ^Q jon?- dezen fte beroerten, werd er voor gedagvaard. Die niet Raad. verfcheen, gelijk bijna niemand deed, werd met ver- beurdverklaring zijner goederen en met ballingfchap geftraft. Die men betrappen kon, werden meest al- len ter dood gebragt. Het branden, het vierendee- len , het hangen , het onthalzen , het bannen op de galeijen was dagelijksch werk; zijnde er fchier geene fchuld zoo gering, die men geene lijfftraire waardig keurde. De Raad der Beroerten hield de Onroom- fche GESCHIEDENIS. 279 fclie Leeraren en Kerkedienaren , en zulken , die de na C. G. wapenen tegen den Koning hadden aangenomen , niet Is''ri5i7» alleen voor doodfchiildig; maar rekende ook onder "^ ^^ de halsilrafbare misdaden , let inleveren en toeflaan van allerlei fmeekfchriften te^en de Inquifitie , Pla- katen en nieuvve Bisfchoppcn; het geheugen der Preke, het niet wederftaan der Kerkplunderaren, het zeggen of beweren, dat de Raad der Beroerten zich naar Handvesten of Vrijheden te fchikken had : voorts het huisvesten van Onroomfche Leeraren , het maken en zingen van Geuzen Liedjes, het bij- wonen van Kalvinifche begrafenisfen , het zeggen , dat de nieuwe Godsdienst ook binnen kort 'm Spanje opgang zou maken, en dat men God meer gehoor- zamen moest dan den menfchen , met andere dier- gtlijke uitdrukkingen (*). De galgen , verhaalt de Drosfaard hooft (f), hingen gerist, de raden, de ftaken, de boomen aan de wegen Honden verladen met lijken , gewurgd , onthalsd , verbrand : zoodat de menfchen nu in de lucht, tot ademfchepping ge- ichapen , als in een gemeen graf en woning der overledenen verkeerden. Elke dag had zijne deer- Itikheid, en het haffen der bloedklokke, dat met de dood van namaagden den éénen, of vriend den an- dere , in het hart klonk. De Wethouders der fte- den, die men hield te flap' tegen de Ketters geweest te zijn , zelfs die van Amfierdam , werden voor de- zen Raad befchuldigd. Toen (*) WAGENAAR VI Deel ^ Bladz, 254. (r) fi'fl' IV Boek, Bladz. ;_. S4 iSo K E R K E L IJ K E iiö G. G, Toen de Hertog van alba op het einde van het J?.:>ri5i7 jjjaf i^^j de Landvoogdij der Nederlanden aan- ^"^ vaardde, welke de Hertogin van pakma nedergelegd De IIf;T- hebbende , den 3onen December naar Italië vertrok- tog van jj£,j ^jjg vermeerderde deze ftrengheid nog merke- wordt lij'^ ■> welke men reeds moest achten , den hooglteii Land- top bereikt te hebben, Terltond in hot begin des ^ '"^" * jiars 1568 werden de Prins van Oranje en andere gevlngte Heeren openlijk ingedaagd ; ook werd 'sPrin- fen Zoon, filips willem, Graaf v.in Buren ^ dien de Vader, vertrouwende op des jongelings onfchuld en op de vrijheden der School, daar gelaten had, van daar opgeligt en naar Spanje gevoerd , daar hij £1?] jaren lang gevangen werd gehouden. Men ver- haalt, dat VARGAS, toen de Beftuurders der Hooge School hem vertoonden , hoe zulk een vervoeren iireed met de voorregten der School, hun in kwaad Latijn zou geantwoord hebben : non curamus ves- tros privilegios : wij kreunen ons niet aan uwe voor- regten. De Prins van Oranje^ kennis van zijne in- daging gekregen hebbende, verantwoordde zich def- tig in eenen Brief aan den Prokureur Generaal jan DU Bois, van welken Brief hij aan alba zelven een affchrift zond. peAd,'o- In Januarij of Februarij werd de Advokaat jakob knatvAN ^^^ j^gj^ ENDE, bij den Graaf van bossu, thans PEN l IV DE \vürG[ii,e in Oranjè's plaats Stadhouder van Holland^ te eten ypuL';.^!! genoodigd zijn, vastgehouden en naar Brusfel ver» ^eiioi n. ^,Qgj.^ ^ ^^^^ j^y Qp Treurenherg gevangen gezet v.rerd. Hij bleef gevangen tot den laden Maart des jaars 1569, wanneer hij op Treurenherg overleed. Twee o E 6 C H 1 E D E N I S. aSi T«'ee jaren later werd zijne gedachtenis echter vrij- aa C. O, eefproken van den eisch, tegen hem gedaan. Ook f^^^isij. , .. , j- j ^ot 1552. werden teen zijne goederen, die reeds waren aange- ______ flagen, wederom vrijgegeven. Op gelijke wijze werd Meester roeland de ry- Ook Mr. KE , Penfionaris der ilad Leuven , fchoon even als Rot-L/iNu VAN DEN ENDE , voor opregt Koomscfi Kathohjk ^^ ^ y^ gehouden , in hechtenis genomen , op onzekere ver- koorn- moedens, tot dat het iiem al zijn* welvaart kostte. Insgelijks dirk volkertszoon koornhert , Se- cretaris der Burgemeesteren van Haarlem^ die naar den Haag gevoerd, aldaar maanden lang gezeten heeft. Hij fchreef in zijne gevangenis , zonder het gebruik van eenig Boek te hebben , zeker Zinnefpet van Lief en Leed ^ van Hope en Freeze ^ en van een Christelijk gelaten Harte. Hier heeft hij ins- gelijks het Lof dtr Gevangenisfe ^ het Kompas der Ruste en andere Dichtftukjes opgefteld. Eindelijk wist hij zich zoo fchrander te verantwoorden , dat men hem den Haag tot eene gevangenis gaf. Dan tiaar na gewaarfchuwd , dat er fchrijven van Brusfel was, met last, om hem weder in hechtenis te (lel- len, nam hij in het heimelijk de wijk va2iX Haarlem ^ en vertrok voorts ten lande uit. Het vangen en vervolgen hield de ganfche Lente Zware van het jaar 1568 door (lerk aan. De Hertog had vervol zelf een' toeleg gefmeed , om de Onroomfchen , op Vasten - avond , aan vele oorden tevens, te verras- feri ; doch fommige Schouten , en onder anderen jan van beerendregt , Schout van Leyden , en (]e Schout van Monnikendam , waarfchuwden de S 5 lie- s82 K E R K E L IJ K E m C. G. lieden tegen deze Jage, waar door velen het gevaar Jaar 15 17. ontkwamen. ^^' Dien zelfden nacht, den sden Maart , kwam de Kastelein van Medenblik , Jonker kornelis van RYSVVYK , te Hoorn , om eenige Burgers dier ftad in hunne huizen te overvallen , maar hij vond niemand, alzoo ook dezen te voren gewaarfchuwd waren. De gevlugten werden toen ingedaagd, en hunne goede- ren geveild, doch niemand der Burgeren wilde op dezelve bieden of die koopen. Ook gedroegen zich de Wethouders van Hoorn met hunne vorige be- fclieidenheid tevens kloekziunig, om hunne Burgers van gevaar te bevrijden; zulks, dat er onder de Geestelijkheid fommigen zoo driftig waren, dat -zij hen voor Geestelijke en Wereldlijke Vierfcharen daag- den. Zekere Heer dirk., de Pastoor van de groote Kerk , een onverflandig ijveraar , befchuldigde hen voor het Geestelijk Hof van Uirecht , als Heden , die geen weer deden , om de Ketters uit te roeijen. Dan daar tegen wisten de Wethouders den Deken van West friesland aan hunne zijde te krijgen , die zelf naar Utrecht trok, en daar zoo goede verkla- ring gaf van den ftaat der Kerk te Hoorn , dat het Kapittel genoegen nam. Toen toog de befchuldiger naar den Haag en bragt zijpie klagte voor den Raad v,an Holland. Men zond daar op een' Gemagtig- den van het Hof, karel de smyïer, mzv Hoorn y om kennis van zaken te nemen: daar hem, geher- bergd in het St. Cecilie - Klooster , de Burgemees- ters en Vroedfchappen zoo wel onthaalden en bezig hielden, naclit en dag, dat er niets gedaan werd, dan GESCHIEDENIS. 283 dan van het bed aan tafel , en van de tafel naar na C. G, bed te gaan, zoodat niemand toegang bij den Ge- ï^^'^'Si?» magngden vcrkrijjien kon. Dus omtrent eene week onthaald zijnde, werd hij door den Diir^ïemeester GERBRAND VERDUIN, van fladswege, met negentien Angelütten befchouk;.'n. Hij vraagde , waarom geen twintig? daar verduin fnedig d«7.e woorden van viRGiLiüs op toevoegde: Numero D;u3 imparc güiidet. als wilde hl) zeggen: Iht oneven getal brengt ge- luk mede. De Gemagtigde wist dus, bij zijne te- rugkomst , niets kwaads , maar alles goeds , van Hoorn te berigten , en vooral te zeggen , dat hem geene klagten van Ketterij waren voorgekomen. Doch nu vervoegde zich Heer dirk aan de.iRaad der Beroerten. De Wethouders werden gedaagd , en eenigen, onder welken de voornoemde verduin, ter verantwoording naar Brahand gezonden. Der- zelver eerde werk was het aanregten van een' heer- lijken maaltijd en het noodigen van de Heeren , voor welken zij 's anderen daags gehoord zouien worden, zelfs werd hun befchuldiger , de Parochiaan , niet vergeten , veel min verbijgedrnnken. Dan toen men op het vrolijkst was , hief de Burgemeester ver- DüiN een beklag aan over den droeven tijd , de nieuwigheden, de fecten, het verbreken der Heilige Beelden, en Altaren, het fcbenden en ontheiligen der Kerken, niet op ééne plaats, maar heele landen door. Uit deze rede viel hij eindelijk op de fiad Hoorn ^ verhalende, roemenswijze , hoe het aldaar al- Gi84 K E R K E L IJ K E na C. G. alles ftil en gerust was: daar waren de Burgers de- Jaari5i7 yoot , en ijverig in het oude Katholijk Geloof; daar ^ had men nooit Beelden geftormd, noch Kerken be- roofd; daar werd van geene fecten of nieuwigheden gehoord. Dus fprekende, vraagde hij telkens bij ie- der punt: Heer dirk, is het zoo niet? Daar de ander, wiens bitterheid door den wijn wat vermild was, niet dan met ja zeggen op antwoordde; zoo- dat hij, dewijl de aanzittende Meeren zijne tegenge- tuigenisfe zelve gehoord hadden , daar nu tot geen befchuldigen komen konde. Dies vertrok hij, maar kwam van fchaamte en fpijc niet weder binnen Hoorn. Derhalve deed de Magiftraat hem door aan- geflagene fchriften indagen, op verbeurte van zijn ambt; en zelfs befchuldigen voor een' huurling, die den wolf ziende komen , zijne fchapen verliet , en zich op de vlugt begaf (*). Te Enkhuizen werden insgelijks verfcheidene Bur- gers befchuldigd, doch men vindt niet, welke von<- nisfen over hen door Schepenen geveld zijn , dan dat eenjge uit hunne goederen gezet en ten lande uitgebannen zijn; ook hadden velen reeds de ftad verlaten; nog een aanmerkelijk getal mannen en vrouwen verlieten 's winters de ftad, en vloden over de Zuiderzee^ die toen fterk was toegevrozen, naar Embden, Ettelijke anderen, die zich te Enkhuizen met woord of daad tegen de Roomfche Kerk had- den gekant , werden , mits betooning van leedwezen, in kleine boeten verwezen en voorts oniflagen. Doch (*) VELiüs Chyon. van Hoorn Bladz, 157. GESCHIEDENIS. s85 Doch niet zoo eematigd dacht men in Spanje , na C. G, hoe zeer vele Spaanschgezinden , met name vi- J^'arïSï?» , tot 1552. GLius, hun best deden, om den Koning tot mati- , ging te bewegen. De Spaanfche Inquifitie, wier ge* Alge- voelen de Koning had willen hooren , verklaarde, '^^^^^^ jjj den loden Februarij 1568, al de Nederlanders , eenV Spanje gen uitgezonderd, wier namen men van hier naar^^^^"°° Spanje gezonden had, voor Kettersch of Kettergun- landen ftig, en uit dien hoofde fchuldig aan Majelleits- geveld, fchennis, welk vonnis de Koning den aóften beves- tigd had. Zoodanig ongehoorde (Irafheid deed de Landzaten Wilde tot vertwijfeling overflaan. Een hoop volks , in ^^<^"2^°* fVestvlaanderen zamengefchoold , zich beroofd vin- dende van huis en have , viel in de Kloosters , plun- derde de Geestelijkheid, en fneed fommigen , uit dolle wraaklust , neus en ooren af. Men gaf dezen hoop, daar zich ook het fnoodfle geboefte onder mengde, den naam van Wilde Geuzen. Zij werden «chter welhaast door het krijgsvolk des Hertogs van Alha verftrooid. Doch van meer belang en gevolg was het , dat oranje de Prins van Oranje, voorziende, dat hij eerlang ^''^^*^^^^'' een nadeelig vonnis te wachten had , en aangezocht " ^^' door de ballingen , een befluit nam , om de wape- nen op te vatten ; hij gaf ook dadelijk eenen Last- brief aan zijnen Broeder Graaf lodewyk van Nas^ fau, om krijgsknechten aan te nemen tegen de Spanjaards, die 'sLands verbonden en voorregten dagelijks met voeten traden, pogende ook het zui- vere woord en den dienst van God uit te roeijen enz. tB6 KERKELIJKE na C. G. enz. Daar de Prins de Hervormde leer met deze Jaari5i7. benaming van het zuivere woord en dienst van God f bedoelt , moet men befluiten , dat hij thans den Hervormden Godsdienst openlijk beleden hebbe , welken hij in Duitschland moet hebben aangeno- men 5 alzoo geloofwaardige Schrijvers getuigen , dat hij , bij zijn vertrek uit de Nederlanden , van den- zelven nog weinig fmaak had (*). Veldflag Graaf LODEWYK, een klein leger op de been ge- bij Heili bragt hebbende, trok met hetzelve in Groninper- gerlee. land, alwaar het hem gelukte, op ó&n ssften Mei den Graaf van aremberg bij het Klooster Heiliger' lee te flaan , in welken flag deze Graaf zelf fneu- velde, waar na Graaf lodewyk het beleg voor Groningen floeg. Vonnis alba , vol fpijts over deze nederlaag , toefde nu tegen jj-,gf ^^^ vonnis uit te geven tegen den Prins van Dood van Or^/7;> , deszelfs Broeder lodewyk, de Graven verfchei- vAN hoogstraten, van kuilenburg, en van deneEde- i .. •• -. i i v jgjjgjj,^j^j^ DEN BERGE , waar bij ZIJ op oen hals gebannen, EGMOND en hunne goederen verbeurd verklaard werden. Het en HOOR i^yjg ^gj^ Kuilenburg te Brusfel werd ter aarde toe geflecht. Dit vonnis werd den 28n:en Mei uitge- fproken. Doch eenige Edelen en anderen, die ge- vangen zaten, werden veroordeeld, om onthalsd te worden, onder welken waren de Broeders gysbert en JAN VAN BATENBURG, eu anderen; en op den 5den Junij werden ook de Graven van egsjond en HOORNE op het Schavot te Br m fel onthoofd. De dood (*) wAGENAAR VI Bed ^ Bladz, 27 1« GESCHIEDEN IS. 187 dood dezer beide Graven vervulde het geheele land na C. G. met droefheid en tevens met haat teecn den Hertog faansij. van ALBA. Verfcneidene schrijvers verhalen , dat aan egmond zijn dood door den veruitzienden Wil- lem VAN ORANJE vrij duidelijk was voorfpeld, toen hij op zijn vertrek naar Duitschland aflcheid van hem nam, en egmond zeide: yaarwel , Prins zon* der goed ! waar op oranje hernam : Vaarwel , Graaf zonder hoofd ï Ook is bij velen geloofd, dat Doctor GEMMA FRisius , Profesfor der Medicijnen te Leuven , en vermaard Srarrenkijker , den Graaf van HOORNE , korts voor deszelfs laatfte reize naar Brusfel^ voor zijn ongeval had gewaarfchuwd ; doch hier tegen ftrijdt, dat gemma meer dan elf jaren te voren uit den tijd was geweest; of men moest ftel- len, zegt brandt (*), dat deze voorfpelling was gefchied door zijnen Zoon cornelius gemma , een' zeer groot kenner van de verborgenheden der natuur, die in dezen tijd te Leuven leefde. Dan, voegt dezelve brandt hier bij: of de Starren iets tot het beloop des menfchelijken levens doen; en indien ja, of zulks door eenige wetenfchap daar uit te halen zij ; wordt bij de fterke verftanden onzer eeuw, meer dan ruimelijk getwijfeld; niet hier aan, dat verfcheidene toekomende dingen, met min of meer bewimpelings, het zij uit openbaringe van geesten , of anderzins , verkondigd zijn. Na deze ftrafgerigten trok de Hertog van alba met Neder-» zijne geheele magt tegen Graaf l ode wyk op, dien hij 'aagvin bij (♦) Il Deel, Bladz. 298. 588 K E R K E L IJ K É na C. G4 bij Remmingen ^ een Dorp aan óeEems, geheel Ver* Jaarisi/. floea zoodat de Graaf zelf het ter naauvvernood ont«> tot 1552, . kwam. Sedert toog alba naar Groningen , daar men Graaf Lo- nu den nieuwen BisfchopjAN knyf moest aannemen. * V^an hier begaf zich de Hertog in perfoon over Am- fterdam op Utrecht ^ en van daar op ^s Hertogen- bosch , daar hij meer dan 60 vlugteHngen , meest Burgers en Inwoners van Utrecht^ ter dood deed brengen. Onder de gevonnisden was ook de we- duwe VAN DiEMEN , wel 84 jareu oud , die op een' ftoel gebonden en zoo onthalsd werd , omdat zij te voren den Predikant jan arendszoon had geher- bergd , doch waarfchijnlijk beftond hare grootfte misdaad in haren rijkdom , dewijl zij , gelijk eenigen zeggen , zelve Roomschgezind was* Zware In alle Heden bijna werden doodvonnisfen iiitge** y^^ï^^' voerd. Te Haarlem werden den apften Junij drie mannen met de koorde gedood; een van dezen,' HEYNS adriaanszoon , had eenige Refereinen en Liederen , ook eene Echo of Weergalm tegen het Pausdom gedicht. Hij werd, nadat de twee ande- ren den geest hadden gegeven , wegens eenig fchie- lijk gerucht en daar op volgende beroerte, op Bur- gemeesterskamer gerukt, aldaar aan een' ladder ver- worgd, en toen bij de anderen gehangen, ^t Delft had men Meester herman schinkel , een' man van geleerdheid, die zich met Boekdrukken geneer- de , den Sfien April in hechtenis genomen. Eeni- gen noemen hem Leermeester in de ftads groote Schole. Hem werd het drukken van ettelijke Boe- ken tegen 'sKonings Plakaat te laste geleid. Na ging. GESCHIEDENIS. ag^ Vijftien weken zittens werd hij revonnisd , en hoe- na C. G. wel zes Schepenen den gevangenen vrijfpraken , J^ari Si7« bragt de zevende , die zich daar tegen kantte , met '^^J£^* het bijbrengen van hetgeen hun, zoo zij schinkel loslieten , door 's Konings toorn en ongenade te wachten ftond, zoo veel te wege, dat de zes hun- ne ftemmen introkken en veranderden. Men ver- Virees hem dan ten zvvaarde. Van dien zevenden verhaalt men , dat hij , vier jaren daar na , in de gevolgde verandering, den rok met het omkeeren der zaken fchielijk omkeerde, en federt in den Haag in zeer groote ambten gebruikt is geworden. Merk- waardig was de kloekhartigheid van dezen schin- kel; in de gevangenis dichtte hij nog een goed ge- tal Latijnfche Dichtftukken. Toen hij naar de ge« regtsplaats werd geleid, fprak hij met i-iadrianus juNius van Hoorn over eene plaats in seneca's ■Oetavia, vers 42, waar hij meende, dat men voor Tamais belioorde te lezen TJiameJïs. Zoo zeer ver- achtte hij den dood. Daags voor zijn* fterfdag den 23fl:en Julij, fchreef hij eenen Brief van affcheid aan -Zijne huisvrouw, als ook drie Brieven aan zijne twee doclitertjes , naauwelijks zes , en aan zijn zoontje , bruin , naauw anderhalf jaar oud , ten einde hem daar bij eenmaal .te gedenken , met de krachtigde betuiginge van vaderliefde en zorge. .Hij was naauwelijks 32 jaren oud, toen hem dit lijden overkwam. In Herfstmaand daar aan waren eenige inwoners van Delft op een' Zondag, den lizden September , buiten de ftad bijeen ; in deze bijeen- komst werd door een' hunner, pieter florisz. , Herv. IIL T eert fipo K E R K E L IJ K E fia C G. een Kapittel of twee uit het Nieuwe Testarrcnt Jaari5i7, voorgelezen, en men zong een of twee Pfalmen. tot 1552. j^.^ ^^^^ j^jj jg Wethouderfchap geoordeeld te fma- ken naar het beginfel van Conventiculen of verbo- dene Vergaderingen; één dezer Burgeren, adriaan ADRiAANSZOON , dcswegcns gevangen , moest bloots- hoofds , barvoets , in linnen kleederen , met eere brandende waskaars in de hand , in de Vierfchaar , God en het geregt om vergiffenis bidden , en de kaars brengen in de Nieuwe Kerk, voor het Sacra- ment, en voorts tot Kersmis alle Zon- en Heilige- dagen in de genoemde Kerk de Mis en Predikatie hooren ; ook zich tegen dien hoogtijd met de Kerk verzoenen. Met eenen verwees men hem in de kos- ten. De overigen waren gevlngt, en werden geban- nen, fommigen met verbeurdverklaring van hunne goederen, anderen met eene geldboete. Vervol- Te Jmfierdam werden den laatften Junij wel 140 gingm vingtelingen openlijk ingeroepen, en daar op geban- dam. nen. jakob simonszoon de ryk. Koopman in granen, was van den Schout beticht, dat hij aaa zekere Korendragers eene ton Engelsch bier ten bes- te beloofd had , zoo zij de Minderbroederskerk wil- den breken, hetwelk bleek valsch te zijn. Maar federt werd getuigd, hoe zij het bier op die voor- waarden van hem geëischt, en hij geantwoord had: dat de Minderbroederskerk hem niet in den weg ftond; zijnde daar op in zijn huis gegaan. Om het verzwijgen van dit zijn wedervaren voor de Over- heid, werd hij gebannen, en al zijne have aangefla- gen. Ook moest Meester iniaarten koster , ter za- GESCHIEDENIS. 291 zake van zijne dienflen , aan Burgemeesteren in het na C. O* jaar 1566 op hun verzoek gedaan, doch welige zij JaJiriSir» hem nii als eene doodfchuld toerekenden , de ftad .^^-IIL^* ruimen. AI wat de Wethouders te voren den Ge- reformeerden, om betersvvil, en den volke uit nood, hadden ingewilligd of ingeruimd , en , zoo als de tijd thans liep, zwaarlijk verantwoord kon worden, zochten zij nu op den hals van anderen te fchuiven. Hun te wil geweest te zijn , kon eene zware mis- daad worden; inzonderheid als men niet bewijzen kon, last gehad te hebben. ADRIAAN PAAUW werd in October voor den Bloed- raad gedaagd , doch hij , wetende , wien hij voor- had, week het land uit; fchoon men hem te voren, om hetgeen hij gedaan had , van ftadswege bedankt en beloofd had, te zullen vrijwaren. Om de Wethouders , wegens het voorgevallene bij het plunderen van het Minderbroeders Klooster, buiten last te houden , moest pieter kaars , de Hopman der Nachtwacht, die het goedvinden der Burgemeesteren te dien tijde had uitgevoerd, nu het flagtoffer worden. Men verwees hem, die den ou- derdom had van 70 jaren, voor 50 jaren op ééne der Spaanfche Galeijen, en maakte , volgens reaal, met den Roeimeester koop, om den ouden man in de Spaanfche Zee over boord te werpen ; dit al- toos is zeker, dat hij Spanje^ daar de galei naar toe voer, nooit gezien heeft. WILLEM MAARTENSZOON KALF, BaljUW vaU Am* flelland^ lag ook lang gevangen over het ontflaan der vier gevangenen , die bij de Beeklflorming in T a het apa K E R K E L IJ K E na C. G het Karthuizer Klooster geweest waren , en zou er Jaari5i7 |-,gj. jg^gjj jjje|- afgebragt hebben , indien laurens , REAAL geen fchriftelijk blijk van den last der Wet- houderen onder zich gehad , en hem deszelfs af- fchrift van Emhden toegezonden had. EGBERT MEINAARTSZOON , een Huidekooper , Vader van sebastiaan egberts , naderhand Bur- gemeester , werd , niettegenftaande men hem den pden Mei 1567 een getuigfchrift onder üads zegel gegeven had, dat hij ter goeder naam en in geene opfpraak van Ketterij of mishandeling flond , nog- tans door den Onderfchout den eden Maart dezes jaars 1568 aangetast , en drie maanden onverhoord gelaten, daar na fcherp verhoord en zelfs op de pijnbank gebragt. Deze Hond hij niet alleen door , maar het bewijs van ^^^w Schout bijgebragt, werd ook valseh bevonden. Evenwel liet men hem zit- ten en den Schout pieter pieterszoon lijd, om de zaak voor den Raad der Beroerten te brengen , op welks aanfchrijven hij veroordeeld werd, om op den pden van October onthoofd te worden. Doch, in de gevangenis had hij het water gekregen , het- welk hem des avonds voor dien dag wegnam. De Schout hield ettelijke uren voor zijn overlijden bij den Geneesheer, die over hem ging, aan, dat deze hem met eenige dranken of andere artzenijen het Ie» ven zoo lang zou rekken , dat men hem op een' (toel te beftemden tijde zou mogen onthalzen. De Ge- neesheer antwoordde: dat hij geen God was, die 'smenfchen leven in de hand had ; en dat de kran- ke, naar zijn gevoelen , middernacht niet halen zou. Waar GESCHIEDENIS. 293 Waar mede de Schout kwalijk te vrede van hem na C. G. fcheidde. Hij koelde echter zijnen moed aan het J'''ari5i7« doode ligchaam; hetwelk hij in den Kerker, opeen' '. ' ftoel gebonden, deed onthalzen , door eeiiige Mon- niken van der Cellebroederen Orde kisten , en des nachts in de aarde zetten, digt bij de Boekerij , aan ('c nieuwe zijde, oostwaarts van de zuider gevei der r-sieuwe Kerk , op het ellendige Kerkhof, alzoo ge- noemd , omdat het ongewijd was , en afgezonderd ter begrafenis der omgebragten van bculs hand , en dor genen, die gcftorven waren, zonder de Sacra- menten te genieten. | Op denzelfJen pden October werden nog twee Burgers, albert iienrikszoon , en pieter. de v;iT, met het zwaard ter dood gebragt; van dezen PIETER DE WIT Verhaalt de Gefchiedfchrijver hooft, dat hij van verfcheidene oude lieden heeft hooren vertellen, dat dezelve bij gelegenheid eener beroerte het leven van den Burgemeester joost buik hebbe behouden , door te verbieden , dat men een roer los- te , hetwelk op denzelven gerigt was , welke wel- daad men hem nu tot eene misdaad aantiigde , als had hij zich een onbehoorlijk gezag aangematigd, WYN OKKERS , die haren tolFel naar een Maria- beeld geworpen had , werd , benevens hare dienst- maagd, die dit had aangezien, in een wijnpijp met water op het fchavot verdronken, en haar man ju- RiAAN ter meulen gebannen, pieter janszoon KiRS wist zich bij den Onderfchout en Cipier dirk VAN BREMEN los te koopen , en dus den dood te ontkomen. X 3 Xe 5P4 K E R K E L IJ K E na C. G. Te Schoonhoven werd de Pastoor pieter jans- ]aari 517- ZOON UlTENIiOGAARD , Nccf Vail JOANNES UITEN- " BOGAARD, naderhand vermaard Predikant te Utrecht Te en in éQi\ Haag, ijverig gezocht, omdat hij open- Schoon- J..J, jg ^j^ j^gj. pausciQj^ gepredikt had: hij ontkwam hoven c\\ ■* ° ^ ^ ■> j Utrecht, met de vlugt , en onthield zich eenige jaren te Dantzïg, tot dat hij in de gevolgde omwenteling 1572 naar Schoonhoven keerde , en daar zijn ambt weder bekleedde. In V Gravenhage werd den aiflen December een Landman, kors stevenszoon. Diaken der hei- melijke GemcL-iite te Naaichyyk , met liet zvvaaid geregr. Dus zijn ook te Utrecht, den aaden dier maand, twee Durgers, jakob cosyns en jan de ridder, met de koorde gedood, omdat zij de nieuvv-e Predi- kaïien gehoord hadden ; wordende bij vonnis al hunne goederen verbeurd verklaard, jan van ame- RONGEN werd daar te zelfden dage , wegens het Beeldbreken , omgebragt. Jn Vlarn- In Vlaanderen en Brahand werd echter ongelijk deren en ^^^^ bloeds vergoten ; wij kunnen onmogelijk in alle bijzonderheden treden , en zeggen alleen , dat in "'s Hertogenhosch , behalve verfcheidenen , die ont- hoofd 5 gehangen en verbrand zijn geworden , den 24n:en Maart 55 Burgers, met verbeurdmaking hun- ner goederen , gebannen , en nog 40 anderen inge- daagd werden, Getrou^v- PIETER VAN KEULEN, Goudfmit van zijn hand- held v;m werk. Ouderling der heimelijke Gemeente te Breda, ^'""" ever ecnigen tijd in hechtenis genomen, werd van zij- GESCHIEDENIS. 295 zijne dienstmaagd, negen maanden lang, zoo open- na C G. lijk in het geloof verflerkt, en in zijne banden ver- J^^^^SiZ» troost, terwijl zij hem dagelijks zijne fpijze bragt, 1^ ' dat het den vervolgeren ten laatfte verdroot. Men dienst- Jiet haar derhalve ook vastzetten , en na omtrent *°^^S* twee maanden zittens met hem ten vure voeren. Hem deed men eerst worgen , haar levende verbran- den. In dit einde fprak zij haren meester moed in , zoo lang als hij verftaan kon : maar daar na hoorde het volk, met verwondering over zulk eene kloek- moedigheid , haar , in het midden der vlammen , God groot maken. Alzoo op deze wijze velen , tot dQn uiterften Onmen- adem toe , hun geloof beleden , dewijl ook de hou- ^'^^^^'j'^® ° ' •* wreed- ten ballen , die men anders in den mond plag te heid. (leken, dikwijls losraakten en uitvielen, bedacht de wreedheid daar tegen een ijsfelijk gereedfchap. Dit waren twee ijzertjes , waar de tong tusfchen ge* fchroefd werd, en vooraan zoodanig gefchrookt met een gloeijend ijzer, dat zij, zwellende, pal te (laan had, zonder flibbercn, of inwaarts te kunnen. Zoo wrongen zich de geketenden in de pijne van den brand, en floegen een hol geluid, gelijk het loeren der genen, die onder dien tijran van Sicilië^ in den gloeijenden koperen os, dat meesterfliuk van peril- Lus , geworpen waren, arnout van erp, een man van onbefprokene opregtheid , plag te verha- len, hoe hij, aanfchou wende het martelen van eeni- gen , alzoo gemuilband , hoorde , dat twee Monni- ken , onder het volk (taande, de één tegen den an- deren zeiden: Hoor hoe zingen ze, zouden ze ook T 4 ^^H' 296 K E R K E L IJ K E na C. G. chnfen? Welke onmenfchelijkheid hem, hoewel dat ]anrisi7 pas maar effen ten emde zijner kindsheid zijnde , tot 1532. ^ , . n . J ,.-. • U - met zoo hevig een toorn oniltak, dat hij zich ter iiaauvvernood bedwong , van eenige handdadigheid aan den Monnik te plegen, en zich zelven , met al de zijnen, ten gereeden verderve brengen (*}. Vruchte- In de maand Augustus kwam de Prins van Oran-^ looze :q jg ygij i^ej geij sanzienliik leger , doch alba , togt van -^ . ... .1 , den Prins die een ervaren krijgsman was, wist hem zoo lang yanOran-op te houden, tot de Prins, uit gebrek aan geld , ^ '' genoodzaakt was , zijn leger af te danken , zooda£ deze togt geheel vruchteloos afliep. Door zijne overwinning trotsch geworden , liet alba zich in het Kasteel van Antwerpen een metalen Standbeeld oprigten, hetwelk onder zijnen opvolger Don louis DE REQUESENS vvcdcr is omgcworpen. De Paus pius V was met het verijdelen van 's Priiifen oog- merken zoo Vx?el in zijnen fchik , dat hij in Maart 1569 aan alba een' gewljden hoed en zwaard ten gefchenk zond , ais aan eenen treffelijken voorvech- ter van het Roowfche Geloof. Zware Na het verdrijven van den Piins van Orar,je , vervol- vvakkerda het vervolgen , veroordeelen en (Iraffen wederom aan; doch te gelijk ook het vlugten van vele ingezetenen. I^Ieer dan loojooo huizen acht men hier door geruimd te wezen van degenen , die hunne middelen , neering en handteering in vreemde landen bragten. Bijzonder wil men , dat , omtrent dezen tijd, eene groote menigte van Wollenwevers uk (*) HOOFT Blad^% 173. £int GESCHIEDENIS. 297 uit FlaamUren geweken is, die 's Lands bloeijende na C. G, handwerken naar Duitschland ^ en vooral ook naar J'^^risi/. Engeland y hebben overgebragt. Men kan van het f .' getal der gewekenen eenigzins oordeclen uit het getal der zulken , die door den Raad der Beroerten ge- regtelijk ingedaagd zijnde , gebannen werden , het- welk in November dezes jaars, al meer dan 85O00 beliep. Ook gaf men weder een Plakaat uit, op het flnk der Bueken, welke van nieuws verboden werden. Te Groningen kwam karel quarre. Raad vanTeGro- Brahand ^ kennis nemen omtrent het fluk der Kerk- ^'^^^S^'^' plondering en andere misdaden van dezen tijd. De ftads Bouwmeester, jan barnende , werd met de ftads Metfelaars en Timmerlieden in hechtenis geno- men, die in het jaar 1566 de Minderbroederskerk hadden opgeruimd en voor de Hervormden gereed gemaakt, op last van Burgemeesteren , doch die thans ontkenden , daar toe last gegeven te hebben. De Bouwmeester brak met twee arbeidslieden uic den Kerker , maar de anderen , drie pf vier in getal, werden tot het zwaard gedoemd. Te Falenchyn werden in Jantiarij 1559, binnen drie dagen tijds, 57 mannen, meest Burgers, ont- halsd. Die van Limburg moesten thans hunne be- fcheidenheid in geloofszaken en het dulden der Her- vormden ontgelden ; ook werden in Vlaanderen en zelfs te Brusfel velen ter dood gebragt. Terwijl alba in dit Jaar den tienden Penning fjen^g eischte van den verkoop van alle roerende goederen. Penning welke eisch noode werd ingewilligd en een algemeen ^" ^^^' ° ° • ° tergeuzen T 5 mis. 298 K E R K E L IJ K E BS C. G. misnoegen veroorzaakte , rustte Prins willem van Jaarisr?. Q^anh zich ter Zee toe , op raad van den Admi- tot 1552. ' ,_ raal de colïgny, en gaf beftellingen uit , om de Spanjaarden te water te befchadigen, In het eerst echter verrigtte dit zeevolk , hetwelk men de Wa- tergeuzen noemde , weinig van belang , dan dat zij verfcheidene fchepen namen , en hier en daar op de eilanden en eenige plaatfen in Friesland en Noord" holland eene landing deden en plunderden. Streng Middelerwijl liet de Hertog van alba den Stad- Phkaat hQucJej-en der bijzondere landfchappen last geven , êvnGods- om, als het misbrood, of de heilige olie tot berig- *^®Qs^ ting der kranken , over ftraat gedragen werd , op ieders aanftellen , woorden en gelaat te doen letten , en degenen, daar men eenige oneerbiedigheid aan befpeurde , te firaffen : de dooden , dien de Geeste- lijkheid de gewijde aarde weigerde, op het galge- vekl te voeren , aan alba bekend te maken , en hunne goederen op te fchrijven : de vroedvrouwen blj eede te verbinden , dat zij de ontvangene kinde- ren, binnen vierentwintig uren, den Priester van haar Kerspel zouden aangeven , opdat men wiste , of zij op de Roomfche wijze gedoopt waren. Deze crde werd den eerden Junij in Holland bekend ge- maakt. Ook werd het Plakaat van Keizer karel V, omtrent het uitroeijen der Ketterijen, in het jaar 1550 te Augshtirg uitgegeven, op nieuw bekrach- tigd; en ten einde de vermeende Ketters te ontdek-. ]ken, hield de Landvoogd aan alle hoeken zijne ver- fpieders, die bij het volk zeven ftuivers lieden ge- noemd werden, omdat zij hunne betaling ontvingen in GESCHIEDENIS. 299 in penningen, op die waarde geflagen (*). Dus na C. G. ging dan de wreedheid haren ouden gang; onder I^""^' 5' 7- anderen werd te Antwerpen zekere willeri ta- ^* VART 5 een oud man van omtrent 80 jaren , ten vure gedoemd ; maar , toen men hem de handen bond, en de tong vp.simaakte, in flaauwte gevallen zijnde, deed men hem weder in den Kerker voeren, €11 daar verdrenken. Te Brugge bevond zich thans zekere Franchka- Broer ner Monnik , Broer cornelis adriaanszoon van cor-inel'* Dordrecht^ die, dus wordt hij bsfchreven (f), overloopende van gal, glad van tong, flijf van ka- ken , ten rijkfte begaafd met den geest van on- befchaamdheid , den Predikftoel betrad, en met on- gefnoerden monde, en woorden van walgende vui- ligheid , niet alleen tegen de Onroomfchen , maar zelfs tegen de Ov^erheden , bulderde. Boven deze openbare ergernis, was eene verborgene in het licht gebragt, hoe hij zich kittelde, met het geheim des harten van verfcheidene vrouwen en maagden te doorritfelen ; en haar zoo dwaas wist te broeden , dat zij hem de inwendigfte gedachten van vleefche- lijke bekoringe, en alles wat nacht en flaapkamer bedekt houden, in biecht meldden; ja, zich moeder- naakt voor hem uitkleedende, die onkuisheid kwans- wijs met roeden lieten uit'tuchtigen ; waar over hij eindelijk, ten aanftaan van denMagiltraat, inhet jaar 1563, (*) BOR NederL Hifi. V Boek. fol. 2-4. hooft V Boek. pag. ip5. (t) HOOFT Xlir. p. 558, 5dp. 300 KERKEL^KE na C. G. 15Ö3 , Klooster en ftad moest ruimen , en door zij- Jaari5i7. jjen Ov^erlle naar Tperen verzonden werd. Na drie ^, ■ Jaren, in het jaar 1566, zonder verlof wedergekeerd, haalde hij de Wethouders, die het hem gedaan had- den, fchandelijk over, en ging met fchelden en tie- ren den ouden gang, onverlet; eerst mits de bijs- terheid, thans mits de bitterheid des tijds, als nie- mand aan den Staf der Geestelijkheid haffen darde. En, dus doende, bragt hij de landvoogdij van alba door, tot dat de dingen een zwaai namen. Als toen beftond hij tegen het bedrijf des Hertogen , met gelijke losfigheid, uit te varen. Sedert, hoe de wind van 's lands verlichting bet opftak , hoe hij bet de kap daar naar keerde : weshalve men hem duldde: mogende zelfs de andere gezindheden wel veelen, dat zich de Roomfche, door al zulke ont- eerfels eener Kerke, afzigtig maakte. Men heeft twee Deelen in Octavo van zijne Ser- moenen uitgegeven. Wij willen een enkel Haaltje van zijne wijze van fchelden en tieren op den Pre- dikfloel opgeven , doch zoo echter , dat wij onze Gefchiedenis niet willen bezoedelen met zijne vuilig- heden. Op den i5den December 1566, als de Z«- therfche Leeraars te ontwerpen gekomen waren (*_), voer hij met deze woorden tegen de Augsburgfchs Confe'fie uit: „ Ba ziet toch eens, hoe zij ter- ftond, als zij gehoord hebben, dat deze vermaledijde Geuzen willen veranderen van Religie , komen .ge- ïoopen met hunlieder Diüvelfche Cmfesfte van Augs* burg^ (*) Boven Bladz. z6m^ GESCHIEDENIS. 301 hurg^ bij ja juist, hoe wij zitten er al naar en tia C. G. wachten, tegen dat gijlieden komt, ba al szerecd , J''^^f^5ï7'f , , .. , , , tot 1553. OU ba, het is wonder, hoe gij zoo lang gebleven ___ 2ijt met ulieder jente Confesfie van Augsburg , die eerst zoo liefelijk , loofehjk en bedriegelijk van dien valfchen, verdoemden, helfchen Ketter, dien groo- ten wi-ffllaar, dien ongeftadigen dobbelen philip- pus MELANCHTHON gcfteld vvas , cn die hij namaals voort met zijn duivelsch , helsch fenijn zoo ganscli verdorven, en naar zijnen Ketterfchen zin vervalscht heeft , dat zich de ZwiJigllanen , Kalvinhten , of Sacrament ar isfen raet de Confesfie van Augshurg willen en kunnen behelpen en befchermen: Daarom ik" . . . doch wij willen de waardigheid der Ge- fchiedenis met zijne vuiligheden niet onteercn. Lie- ver willen wij, om zijne oiigefiadigheid te bewij- zen , nog een ftuk van een fermoen plaatfen , van het jaar 1572, nadat de Watergeuzen den Brkl hadden ingenomen. Hij zeide: „Hou goê liên, heb ik het u niet wel gezeid , dat de tiende penning de Geuzen al in het land zal brengen, wat zullen wij zijn? Ja goé liên! al Geus ^ het is beter, dan zij zijn in een misverfland, maar wij zullen wel accor- deren: want zij houden den Koning voor hunnen Prins en Heer. Ja het zal wel zijn , hebt gij het DU niet wel gerokt, ei, %i] Spanj aards, Spanjaards, gij maakt ons al Geus, ja wie zou dit al geloofd hebben , dat men zoo haast zou veranderen ? Ik wilde wel om velen , dat ik nooit zulke formoenen gedaan had, daar af dat de Geuzen een boeksken gemaakt hebben van mijn fermoenen. Wat wil het wor- 302 K E R K E L IJ K E m C, G, worden toch ? ei booze generatie van Spanjaards , Jaari5i7. ^ijn wij niet wel betooverd geweest ? Heeren van tot is<2. „ . , , , , .^ . . Brugge, ziet nu wel toe, het kost al ons lijf, in- dien wij niet en fpelen: Spanjaards uit! onze kin* ders gekken met ons, de Geuzen hebben het ons wel gezeid , wat er van komen zou." Deze was zijne dagelijkfche wijze van prediken , vele jaren, tot het jaar 1576, wanneer hem het pre- diken verboden werd; ook was toen zijn Klooster verfiioord , omdat men eenige Monniken fchuldig bevonden had aan onnatuurlijke misdaden, waarom ook drie van deze Monniken verbrand en twee ge- geesfeld werden. Broer cornelis leefde nog eeni- gen tijd, doch ellendig gekweld met verfcheidene ziekten; hij is gellorven te Brugge inliet jaar 1581 of 1582 (♦). Vier ge- De vervolging hield ondertusfchen den ouden voer, wezen j^ Februarij des jaars 1570 werd cunerus petri, inden ^^^ wreed mensch , als Bisfchop te Leeuwaarden 'm' Haag ter gevoerd, wien alba uitdrukkelijk belastte, het Con- brast ^^* ^^*^'' ^^" Trente af te kondigen , en toe te zien , dat zijne Geestelijkheid de Plakaten op het fiuk der Ket- terij onderhield. Kort daar na, den uden April, deed men te Pamelê 'm Finanderen twee mannen om het geloof verbannen. In den Haag werden vier Pastoors , met name arend dirkszoon vos , die in de Liere bij Delft ; sybrand janszoon , die te Schagen; adriaan janszoon, die te Tsfel- moH' (*) EM. Vi\N METEREN NcclcvL Bifl. VIII Boek. f oh 149, 150. GESCHIEDENIS. 303 monde, en wouter sfmonszoon, die te Miwfler mC, G. hï] ^sGravenzande ge^2iZn had, na drie jaren zit- J^"^5i7» tot I^'^Z tens, den icden Mei bij het Geestelijk geregt als Ketters verwezen, en op den atrften ontwijd. Dit ontwijden gefchicdde in dezer voege: Nadat zij uit den Kerl^er geleid waren in zeker vertrek, hing men hun de fieraden om , tot de bediening des Altaars gevorderd. Toen bragt men hen in eene andere ka- mer, voor den Bisfchop van ^s Hertogenbosch, tlaan- de tusfchen twee Abten. Deze fchoor ieder wat haars van het hoofd , fchrapte hun met een zilve- ren mes zachielijk de kruin , en tippen der vinge- ren, waar mede zij het geheiligde brood plagten op te hefièn. Voorts deed hij hun het misgewaad af ,> zeggende in het Latijn: Ik trek u het kleed der geregn'gheid uit , hetwelk gij willens verworpen hehu Waar op de Pastoor van Lier in dezelfde taal voeg- de : neen , maar het kleed der ongeregtigheid. Met eene zeiden de Pastoren hun aan, dat zij allen wel beter wisten , dan zij deden. Doch , als toen de Bisfchop met een verzekerd gelaat zijne hand op de borst leggende, en met duren eede God aanroepen- de , betuigde : Niet heter te weten ; en in zijn hart te gevoelen , dat de Roomfche Godsdienst de zeker-^ fle was , om zalig te worden , gaf hem arend DIRKSZOON , een man van '70 Jaren , die hem best gekend had, dit antwoord: Gij hebt ook de waar- heid voor dezen wel geweten: maar die door uwe kwaadwilligheid verworpen : daar gij rekenfchap van geven zult , ten dage des oordeels. . Op diC zeggen zag men den Bisfchop ftaan beven, en het ont- S©4 K E R K E L IJ K E naC. G. ontftelde al de omdanders; want velen kenden de* Jnarisr^. 2en Pastoor voor een' geleerd, verrtandig, en God- 'zalig man. De Bisfchop daar na leverde hen aan de Heeren van den Raad over met de gewone bede, dat men hen genadiglijk wilde handelen : daar de grijze Pastoor op uitborst : Ouam Phnrifaice ! dat is : hoe Farizeesachtig gaat men te werk 1 Dus keerden zij weder in de gevangenis. Den spflen , op een' maandag tegen den avond , werd hun aan- gezegd , dat zij 's anderen daags zouden fcerven. Op deze tijding hieven zij hunne handen met vreugde ten hemel , God dankende , dat de dag hunner ont- binding voor handen was, en zingende met luider rtemme den i6den Pfalm. Dien zelven avend hiel- den zij, tot ouderlingen troost, des Heeren Avond- maal in den Kerker. Ook verzochten zij aan hunne Geloofsgeno'oten , dat men hen dien overigen tijd met geene annfprake meer zou moeijelijk vallen , maar God voor hen bidden. De ganfche nacht werd by hen doorgebragt met bidden , zingen van Pfal- raen , en het lezen der IJeilige Schriften. Op den Soüen zag men hen, na het hooren van hun von- nis , te Hove , ter dood treden , de Gemeente met wonderlijke vrijmoedigheid vermanende , en hunne zielen aan God aanbevelende. De vader van adri- AAN JANSZOON nam zijnen zoon v.'aar , in het af- komen van de Hofpoort, en ontzag zich niet, zijne ilandvastigheid met woorden te ftijven , zeggende : JMijn lieve zoon , fir'rjd nu vrotnelijk : want de krooif des eeimigen levens is voor u bereid, liet verder fpreken werd dea vader van de dienaars bekt, maar GESCHIEDENIS. 305 de zuster vervolgde de redenen des vaders : JMijn na C. G. broeder^ zeide zij, blijf volftand'ip ^ het zal «;V; I'^^^^Si?» , J 1 • 7 n 'Ö^ Ï5S2. lang duren; het eeuwige leven jtaat voor u open, _ Ondertusfchen fchijiit noch den eenen noch de an- dere deswegens iets kwaads wedervaren te zijn , waar uit genoeg fcheen te blijken, dat het Hof inet dan uit drang tot zoodanige daden van wre dheid gekomen is. Ook wurgde men deze vier Pastoren, eer men hen verbrandde (*), Den ipden Mei kwam een nieuw Plakaat in het Kcht, omtrent het drukken van Boeken , hetwelk het geheele bewind van drukken onder het opzigt van eenen Gemagtigde of Hoofddrukker ftelde. Te Mechelen werd de Geestelijkheid van dat Aartsbisdom bijeengeroepen , om fcliikkingcn te ma- ken ter invoering van het Concilie van Trenten. Alle ambtenaars moesten eenen eed afleggen ; dat zij waren in de gemeenfchap der Roomfciie Kerk, en geen deel hadden met eenige fecten of ketterijen , maar die, zoo veel in hen was, wederllaan zou- den. De Staten 'sLands van Utrecht waren middeler- Vonnis wijl voor den Raad der Beroerten gedaagd, om zich^^S^^'^^Q wegens het voorgevallene in het jaar i5ó<5 te ver- Utrecht. antwoorden; men befchuldigde hen, dat zij te Hap geweest waren tegen de Onroomfchen. In Julij werd een vonnis tegen hen uitgefproken , waar bij de vijf Kerken van Utrecht , de Edelen , die het verdrag met de Onroomfchen gemaakt hadden , en de ftedeii Utrecht^ (*) BRANDT Bladz. 3.'-i. Heilv. ll[. V 3o5 K E R K E L IJ K E M C. G Utrecht, Amersfoort, Wyk te Duur fl ede en Rhee* Jaarisr^ ^^^ vervallen werden verklaard van het voorreet , tot 1552 -, , . ^ ^ , om ter btaatsvergadenng te mogen verfchijnen, met verbeurtenis van alle andere vrijheden , tot dat de Koning ander bevel geven zou. Die van Utrecht beriepen zich wel op den Koning, doch met wei- nig vrucht. Algemee- Twee dagen na het uitfpreken van het vonnis te* ne verffif- fenisaf'^e S^" Utrecht, op den i6den van JiiUj, deed de Her- kondigd. tog te Antwerpen eene algemeene vergiffenis afkon- digen voor alle berouwhebbende Ketters, Doch al* zoo de Leeraars, Ouderlingen en Diakenen der On- roomfchen ; zulken, die Leeraars hadden geher- bergd; die de wapenen hadden opgevat tegen het vaderland; die daar toe penningen hadden verza- meld of bijgebragt ; die eenig geweld aan Geestelijke goederen en perfonen hadden gepleegd; de verbond- teekenaars en inleveraars van het verzoekfchrift aan de Hertogin; alle Regenten, Overften van plaatfen én Ambtenaars, die zich in den oproer gemengd hadden , en verfcheidene anderen van de vergiffenis waren uitgefloten, ten ware zij binnen zes maanden, welke tijd naderhand verlengd werd, in perfoon of door Gemagtigden , voor den Hertog verfchenen , vond men naauwelijks iemand , die zich op deze vergiffenis verlaten durfde. Ook zag men geen ein- de van de vervolging , en werden alom vele men- fchen ter zake van het geloof ter dood gebragt (*). Schik- De oorlog ter zee werd intusfchen met kracht voort» (*) BRANDT Bladz, 390. GESCHIEDENIS. 307 voortgezet , waaromtrent de Prins van Oranje eeni- na C. G, ge betere orde beraamde, gevende in eenen beitel- J'''^'*'5ï7» lingsbrief, gedagteekend den loden Augustus, aan Eijnen nieuwen Admiraal , den Heer van lumbres , kingen op te kennen : dat hij ten allen tijde de eer , den dienst , " ^^'^' •' •* ' log ter en glorie van God , en de vrijheid en verpligting Zee. van zoo menige arme, benaauwde en verdrukte Christenen boven alle dingen der wereld had ge* zocht. Onder anderen gebood hij, dat elk fchip een* Kerkendienaar zou hebben , om Gods woord te verkondigen , gebeden te doen, en de foldaten met de fchippers in Christelijke zedigheid te hou- den. Deze Watergeuzen maakten federt den mees- ter in zee. In maart 1561 namen zij onder anderen €ene vloot van 30 groote fchepen. Middelerwijl was alba wederom te rade gewor- alba den, om den tienden Penning door te drijven. Dit "|^^^" bleef echter overal tegenftand vinden, en de bijzon- tienden dere Staten maakten geen' haast met het afkondigen Penning- van des Hertogs Plakaat deswegens. De Hertog gaf wel eenigzins toe, door eenige matiging in dit Pla- kaat te brengen, maar eindelijk dit tegenflribbelen moede, befloot hij den tienden Penning met geWeld in te voeren , en eerst we! te Brusfeï^ alwaar hij zijn verblijf hield. Hij gebood dan in de Lente des jaars 1$"/% der Wethouderfchap dier ftad denzelven te doen heffen, en zij begon dadelijk hand aan het werk te flaan. Maar nu floten vleeschhouwers , bakkers en brouwers hunne winkels , zeggende , niets te koop ie hebben. Elk raakte op de been. ALBA nog niet gezind , om het ftuk op te geven , V a bc- 5o8 K E R K E L IJ K E na C. G. befluit , eenige winkeliers te doen vatten , en in hun* JaariSiZ' ne eigene deuren te doen ophangen , om dus den _ overigen fchrik aan te jagen. En wil men, dat de beul reeds last had, om zeventien ftroppen en lad- ders van tien of twaalf voeten gereed te maken, ja , dat de bezetting in de wapenen , en Don frede- RiK, Zoon van den Hertog, ten huize van viglius, bezig was, om de vonnisfen te flellen, toen de tij- ding, dat de Watergeuzen den Briel hadden inge- nomen , den Hertog van befluit deed veranderen en het heffen van den tienden Penning ftaken. Nieuwe Voordat wij deze merkwaardige gebeurtenis en ds enflrikte groote omwenteling , daar op gevolgd, verhalen, orde om- ^ ., , , - trenthec moeten wij echter gewag maken van nog eene of drukken ; tvvee bijzonderheden, behoorende tot de gebeurte- Jgjj^ "nisfen van het jaar 1571. Het eerrte is eene nieuwe en ftrikte orde op het drukken en verkoopen van Boeken. Daar was al federt eenige jaren door de Inquifitie eene lijst van verbodene Boeken opgefteld en uitgegeven, maar op last van den Paus paulus IV ging men verder. Daar werd eene lijst opge- maakt, die in drie deelen verdeeld was. Het eerfte deel begreep de namen der genen , wier geheele werken, van welke ftoffe die ook handelden , ook van zaken , die geen Godsdienst raakten , te eene- maal verboden werden. En onder dezen werden niet alleen gefteld degenen , die eene leere , ftrijdig met de Roomfche, beleden hadden , maar ook ve- len , die in de gemeenfchap met die Kerk geleefd hadden , en geftorven waren. Het tweede deel ver- vatte de namen der Boeken ,. die in het bijzonder ver- GESCHIEDENIS. 309 veroor leeld waren , zonder dat men de andere Boe- nn C. G, ken verbood, welke die Schrijvers gefchreven had- J'''^"5i7» den. Het derde behelsde eenige Ichrifien van onge- * noemde Schrijvers. Ook maakten de Inqiiifiteurs eene lijst van 62 Boekdrukkers , verbiedende al de Boeken , die zij gedrukt hadden , het zij van welk Auteur, van wat ftof, of in welke taal dezelve ge- fchreven waren. IJec Concilie van Trenten befloot weder eene lijst te maken van de verbodene Boeken, maar ook , dat men daarenboven de andere Boeken , van welke ftoffe die ook handelden , door Theolo- ganten, die men betrouwde, op den toets zou ftcl- len ; en dezelve met raad en goedvinden der Bis- fchoppen , of hoofden der Inquifitie , zuiveren van hetgeen bevonden zou worden , der Roomfche Kerk nadeelig te wezen. Dit befluit werd thans in de Nederlanden, op last van alba, te werk gefield, onder het toezigt van den geleerden benedictus ARiAS MONTANUS. Vctvolgens werd er een Index expitrgatorius vervaardigd , een Register van zui- vering van hetgeen men in de Boeken wilde uitge- monfterd of uitgefchrapt hebben , welk Register op 's Konings kosten bij christoffel plantyn ge- drukt , maar geheim gehouden en alleen aan de Be- oordeelaars , (Vifitateurs ,) van Boeken in het geheim medegedeeld werd, om zich daar naar te gedragen. Volgens den inhoud van dit heimelijk Register heeft men , in korten tijd , vele treffelijke Boeken , met uitfchrapping van zeer aanmerkelijke zaken , ver- minkt, en ten deele bedorven. Ook bleef dit Re- gister eenige jaren verborgen , en werd eerst in het V 3 jaar 310 K E R K E L IJ K E na C. G. jaar 1586 door franciscus junius , van Limburg Jaar 1 517. jj^^r Duitschland geweken, en toen ter tijd Profes- ^ ' for der Theologie te Heidelherg , die het van goe- der hand had ontvangen , in het licht gegeven , en de druk van plantyn , ter eeuwiger gedachtenis van zulk een fiout beftaan, in de Païtzifche Boeke- kamer ten toon gefield (*}. Sijnode Ondertusfchen hielden de Nederlandfche Kerken, van Ne- ^\q onder het Kruis zaten , en in Duitschland en derland- _ . , , , , , , . fche Ker- Oostvrieslam verllrooid waren , zekere vergadering ken te te Emhden^ daar kaspar van der heiden, toen Embden. pj-ej^jj^jj^ ^^^^ Frnnkendaal , voorzat. Men ftelde hier orde op het houden van Confiftorien , Klasfen , Sijnoden, en verdere verzorginge der Gemeenten. Het eerfte artikel, hetwelk men hier maakte , was van dezen inhoud: „ Geene Kerke zal over eene „ andere Kerke, geen Dienaar des woords, geen 5, Ouderling, noch Diaken, zal de één over den 5, anderen heerfchappij voeren , maar een iegelijk „ zal zich voor alle vermoeden en aanlokkingen , „ om te heerfchappen , wachten." Dit fcheen ge- kant tegen de Bisfchoppelijkheid , die onder de Roomschgezinden , en ook, doch op eene andere wijze , in de Reformatie van Engeland , Zweden , Denemarken en Duitschland ^ plaats had gehouden. Ook „ werd er bij de Broederen goedgevonden , „ de Belijdenis des Geloofs der Nederlandfche Ker- ^, ken, tot bewijs der eendragtigheid in de leere , „ te ondertcekenen ; insgelijks ook de Belijdenis étt „ Ker. (*) BRANDT Bladz, 394-40:. GESCHIEDENIS. 311 ,^ Kerken in Frankryk ; om daar mede hunne ver- na C. G. „ bindtenisfe en eenigheid met dezelve te betuigen. h^^^S^/* „ Tot deze onderfchrijving zou men ook de Leer- '.Hj^l^' „ aars, die toen buiten de vergadering waren, en 5, ook die voortaan tot den dienst zouden beroepen 5, worden, vermanen." In een van de beraamde artikelen, (^arf. V.) flond, „ dat men in de Ge- 5, meenten der Franfche fpraak den vorm van den 5, Geneeffchen Katechismus , en in de Gemeenten „ der Nederduitfche taal den vorm van den Hei- 5, delbergfchen behoorde te gebruiken , doch of daar „ eenige Keiken een' anderen vorm van Katechis- 5, mus , den woorde Gods gelijkvormig , gebruik- „ ten , die zouden niet gedwongen worden te ver- „ anderen." In het begin van het Jaar 157a woedde de Ge- Groote loofsdwang nog hevig voort. Te Dordrecht werd ^"l^ven- tehn"" in nog den aSften Maart jan van kuik, kundig Glas- hec jaar fchrijver en Schilder, een man van onbefproken Ie- ^572. vensgedrag , maar Doopsgezind , met nog eene vrouw van Molenaarsgraaf, ten vure gedoemd , gelijk te Delft den 5den Februarij twee Doopsge- zinden verbrand waren, doch op den ecrftcn April daaraan volgende werd de ftad den Briel, die men voor den fleurel van Holland hield, door de iVa^ tergeuzen bemagtigd. Vérfcheidene merkwaardige bijzonderheden liepen hier zamen. alba had kort te voren de flad van bezetting ontledigd,om t//r7» Onder meer andere zonderlingbeden , bij het om- ,* flaan dezer ileden gebeurd, verdient aanmerking het Opmer- volgendc , te Gouda voorgevallen. Hier Hep éiin ,."j''^ ^^* der Burgemeesteren uit verbaasdheid , terwijl de (lad Gouda. op den ipden Junij door Ichaars 60 mannen bemag- tigd werd, ten huize eener weduwe, om liet liif te bergen. Hij van haar in eene fpinde gefloten , vraag- de, of hij daar al veiHg.was? Zij antwoordde: „Och ja, Hjer Burgemeester! mijn man is daar „ menigmalen in verborgen geweest, als hij van il „ en anderen gezocht werd, en de Kastelein er „ voor ftond." Dit koelzinnig verwijt was het zwaarrte , dat hem wedervoer in vvederwraak der gepleegde vervolging. Maar te Gorkum werd de omwenteling door we- Wrccdf- derwraak vuil bezoedeld. Deze ftad ging den aóflen 5!f '^, ^® Juni) over. De Priesters , Geestelijken , en vele ^r.^pieegd, Roomschgezuide Burgers op het Slot gevlugr, moes- ten dit d^Q^ anderen daags overgeven, mits behou- dende het leven , anderen zeggen , op genade of on- genade. Nu nam de ongeregeldheid, moedwil en wreedheid haren gang. Negentien Geestelijke per- fonen werden naar den Briel gevoerd, en tusfchen den 8 en pdon Julij , behalve drie , die het Pausfe- lijk Geloof verzaakten , nevens de Pastoors van Beymord en Munfier , en nog een Monnik , door Sast van lumki, met veel fmaads en pljns , ter dood gebragt, zonder op de Brieven des Prinfen van Oranje te pasfen, daar wel ernltelijk 'va. belast werd, V 5 zoo 3H K E R K E L IJ K E na C. G. zoo wel Geestelijken als Wereldlijken in hunne vrij- Jaansiy. heden te handhaven (*> ■ ■ Dordrecht , Haarlem en andere plaatfen hadden , eer zij van partij wisfelden, bedongen, dat ten aan- zien van den Godsdienst en Geestelijkheid alles in ftaat zou blijven 5 doch het duurde niet lang, of de Beelden werden uit de Kerken gehaald, en de Ge- reformeerde eerdienst ingevoerd. Dus maakten zich de Hervormden te Hoorn meester van de Groote Kerk, in welke den 5den Julij de Predikant leo- NARDUS , anders de Roogans genaamd , de eerfte Predikatie deed. Daar na werd clement maar» TENSZOON, die zich te Emhden onthield , weder in- geroepen , en op St. Jakobsdag tot Leernar aan- genomen , op eene wedde van 250 Guldens jaarlijks. Berigt- De Prins van Oranje gaf ondertusfchen zijne in- fchnftvan 2igten omtrent het (luk van den Godsdienst , daar aan soNoi heen (trekkende , dat ieder zijn geloof ongehinderd omtrent 20U mogen beleven en uitoefenen, te kennen in zijn dienst. ' Berigt fchrift aan Jonkheer diederik sonoy, dien hij tot zijnen Stadhouder in Noordholland aanflelde : , dat hij de hand daar aan zou houden, opdat het , woord Gods aldaar werd verkondigd en gepre- , dikt: mits ook toelatende de oefening van Gods- , dienst denzelven woorde conform , indien de in- , gezetenen , of eenigen van die dezelve begeer- , den , zonder nogtsns te gedoogen , dat die van , de Roomfche Kerk eenige overlast gedaan werd , , of dat hun belet gefchiedde in de oefening van „ hun- (*} BRANDT Bladz, 413. GESCHIEDENIS. 315 „ hunnen Godsdienst , ter tijd en wijle hij daar anders na C. G. „ op zou geordineerd hebben." — Verders, dat hij ï^ariS'Z» ' . , , tot 155a. de Wethouders en mvvoneren onder anderen zou ___ doen zweeren: „ in geener manieren te gedoogen, 5, dat iemand in het prediken of de oefeninge van „ het waarachtig woord Gods , navolgende het Eu- 5, angelium, hinder, letfel, of ftooring gedaan zou „ worden, of in zijn geweten onderzocht, of ter 5, zake van dien , bij Inquifitie of Plakaten , ver- 5, volgd zou worden. En zij zouden desgelijks „ dien van den Godsdienst der Roomfche Keik geen „ hinder of letfel doen.'* Op gefiike wijze deed de Prins , op de eerfte ver- Vergade- saderine der Staten van Holland, welke den i-^den^^ëder T ... U-. . u- j j o Staten Juhj bijeenkwam, bij monde van den Heer van AL-y^^npjoI^ DEGONDE , aangaande den Godsdienst voorftellen : l^ïid te „ dat er vrijheid van Godsdienst zou gehouden recht'en 5, worden, zoo Vi/'el van den Gereformeerden als befluit „ van den Roomfchen: dat een iegelijk in het zij- '^-''^'-''^'ö " ° •' ■' omtrent „ ne , in het openbaar , in Kerken of Kapellen , zoo deiiGods- „ het gevoegelijkst bij de Overheid zou gefchikt wor- dienst. „ den , vrije oefening van denzelven zou gebruiken , ,, zonder dat aan iemand belet, hinder of moeije- j, nisfe gedaan zou worden, en dat de Geestelijke 5, perfonen in hunne (laten vrijelijk en onbekom- j, merd zouden bhjven ; zoo' zij zich maar in geene „ vijandfchap of ongehoorzaamheid verliepen." Welk voordel van den Prins door de Staten overgenomen en in een befluit veranderd werd. De omwenteling in Holland en Zeeland werd zeer Bergen begunftigd en alba verhinderd, om derzelver voort- '" ^'■'^^' gouwen gang 3IÖ K E R K E L IJ K E aa C. G. gang met nadruk te weeren , door het verrasfen der. Jaarisi/. fiad Bergen in Henegouwen^ den 24ften Mei, doöc , ' Graaf LODEVVYK van nassau; dit deed den Hertog veroverd, van alba zijne voornaamfte magt derwaarts trek- veTdT t ''^"' ^^ ^^^ ^^^ ^^ heroveren; terwijl ook Celder' vanoRAN- /<3'»i , een gedeelte van het Sticht van Utrecht, en ^^' Friesland tot des Prinfen zijde overfloegen. Ook kwam de Prins van Oranje wederom te veld , met oogmerk, om den Hertog van alra te noodzaken, de belegering van Bergen op te breken. Oranje. maakte zich in zijnen optogt meester van verfchei-- dene fieden , doch was niet in ftaat , om zijn krijgs- volk te beteugelen , dat het in dezelve geêhe gewel- denarijen bijzonder omtrent de Geestelijken pleegde. Te Roermonds, hetwelk den i4den Augustus flor- menderhand werd ingenomen , werden twee Kar- thuizers, twee oude Priesters, paulus van waal* WYK, des Bisfchops Kapellaan, in het Klooster ver- moord; een Diaken in de Keik; en reinier lin- TER , een Minderbroeder , voor de Misbroodskas. Hier tegen gaf de Prins wel een fcherp Plakaat uit, waar bij onder lijflrrafFe verboden werd, iem.and, het zij Geestelijk of Wereldlijk, te misdoen, be- fchadigen of verkorten , in goed of in bloed. Doch het mogt weinig baten. Te Oudenaarden , hetwelk met geweld bemagtigd werd, werd veel moedwils gepleegd aan de Geestelijken , en zestien derzelven , toen men naderhand de frad verlaten moest , aan handen en voeten gebonden , in het water gefmeten , daar zij allen op één' na verdronken; ook werd de lialjuw der ftad doorltoken. Hec leger verder naar den GESCHIEDENIS. 317 den kant van Bergen voortgetrokken zijnde , kreeg na C. G. men onder vvcj? tijding van den moord der Huge- {a^riS^r* ^ ,...,• 1 • 1 . , tot 1552» 7iooten te Parys ; welke tijding en de vastigheid van alba's leger, die zich in zijn voordeel hield, het ontzet der ftad verhinderde , welke zich den i9den September op eerlijke voorwaarden overgaf, waarna de Prins met zijn leger terug trok en hetzelve af* dankte, begevende zich in perfoon naar Hol/and, De gewonnen* fteden werden verlaten , en Mecke" / ï => f o 7 tot 1551. dood des Konings van Portugal in vrijheid gefteld, , kre.'g hij zelfs het bewind over het leger, gefchikt, om Portugal te bemagtigen; en is in het jaar 1582 den liden December in hoogen ouderdom te Lisfa* bon overleden. Zijne vrienden en vijanden zijn het eens, dat hij een doordepen en geoefend krijgsman is geweest, doch dat zijne irotschheid en kleinach- ting voor anderen , en zijne matclooze ilrengheid , die tot wreedheid ontaarde , den Koning zelven , wiens gezag hij hier in top zocht te vijzelen, meer fchade dan voordeel heeft gedaan. Men geeft hem na, dat hij zich, op zijne reize uit Nederland, bij Graaf lodewyk van Konhigflein , Oranje'' s Oom van Moeders zijde , beroemd zou hebben , geduren- de zijn bewind over deze landen , hetwelk maar zes jaren geduurd had, 18^600 menfchen, om het ge- loof en wederfpannigheid , te hebben doen ombren- gen, en nog durfde vargas wel zeggen : ,, dat 5, Nederland door malle barmhartigheid veiloren « ging (*)• Onder de genen, die dit Jaar 1573, ter zake van Vervol- den Godsdienst, op fchavotten ftierven , wordt ge- ^'"^'^'^" wag gemaakt van eenen Edelman van Qend , met hetjanr name antonis uitenhové , dien alba levende ^573. liet braden ; doende hem , tot kortswijl der Span- jaarden , gefloten aan een' langen keten , in een' ring van vuur rondloopen, tot dat zulk een woeste en C*) WACENAAR VI Bcel , Blauz. 455. X 3 325 K E R K E L IJ K E na C. G. en vvrcedaardige dood den trawanten zei ven jam^ }anri5i7. jjjei-tjej en met hunne heibaarden, tegen 'sHertogs tot I'>^2» r , dank, verkort werd. Te Oudenaarden en te Brus- fel en elders werden ook anderen op den vuurflapcl gebragr. Gods- Maar in al de fleden en plaatfen, die thans tegen dienst- de Spaujaarden in oorlog waren, hield het Ketter- vriihcidin , , , , i-^ i-, ilolland Gooden en de gewetensawang teveüs op. De Room- énz. fche Geesteiijkcn hadden wel in do eerite verwarrin- gen der omwentehngen hier en ginds veel moeten lijden , gelijk wij daar van voorbeelden gezien heb- ben, waar van de R.oomscbgezinden veel ophefs gemaakt en Martelaarsboeken gefchreven hebben ; maar alles was gefchied door ongebonden krijgs- volk, of door een' woesten lumei, tegen de wetien en het oogmerk der Regering. Ook waren verfchei«? dene handdadigen aan znlken moedwil geflrafc, zoo- dra de verwarde zaken flechts eenigzins de handha- ving der. wetten gedoogden. Het is ook waar, dat ^e beloften, bij het omlhan van fominige fteden, ten aanzien van hen gebruik der Kerken enz., ge- daan , niet flrikt geliouden zijn geworden , doch ook dit was veelal de fchuld der lijden.' Etrlang werd ook bij de Staten van Holland^ op zekere dagvaart te Leyden , ftaatsgewijze bed' iten , dat men de oefe- ning van den R')omiclien Godsdienst zon fchorfen en verbieden. Dan dit was niec naar den zin en het gevoelen des Prinfen van Oranje , hoewel hij het in vervolg van tijd verdedigde in zijne verantwoor- ding in het jaar 1580, zeggende: ,, dat zij, die 3, in den beü,inne tot 'sLands behoudenisfe hadden 3 5 öt»w^ GESCHIEDENIS. 327 „ goed en uitgevonden , dat de eene en andere Re- m C. G. ,, ligie zou aangehouden worden, daar na door de J-i'irï?'?* ,, ftjute aanflagen, flimme trekken, en verralerijcn _____«' 5, van de vijanden , die onder de ingezetenen ver- „ mengd waren , ondervonden hebben , dat hun „ Staat in gevaar (lond van een onvermijdelijk ver- „ derf, ten ware dat zij de oefening van denRoom- 5, fchen Godsdienst deden ophouden; omdat dege- ,, nen , die daar belijdenis van deden , ten minfte 5, de Priesters , den Paus bij eede , ( gelijk zij ook „ overal deden,) hadden hulde gezworen, van wel- 5, ken eed zij meer werks maakten , dan van de» ,, anderen, dien zij het land hadden gedaan." En wat verder: „ Het is niat redelijk, dat zulke lic „ den een privilegie zouden genieten , door welks „ middel zij het land in 'svijands handen zochten 5, te leveren. Zij zochten onder anderen lijf en „ goed te verraden ; geen één , of twee , of drie 5, privilegiën; maar al de vrijheden, die van ouden 5, tijde buiten aller menfchen gedachtenisfe , en van 3, gedachte tot geflachte, bij de voorzaten en voor- 5, ouders waren bewaard en onderhouden." De Pausgezinden, dus uit de Kerken verbannen, behielden niettemin hunne Godsdienftige Vergaderin- gen in bijzondere huizen, daar men hen met hun- ren eeredienst en plegtigheden nog langen tijd liet begaan. De lieden van deze gezindheid werden toen ook niet ligtelijk tot hooge ambten gevorderd of toegelaten; niet uit kracht van ecnige wet, hoeda- nige er toen niet bellond, maar uit voorzigtigheid ea misvertrouvven. Doch ook me«st al de oude X 4 Wet^ 328 K E R K E L IJ K E tia C. G. Wethouders, fchoon zij ook Roomsch waren, bad Jaarisi?' nien in Raat gehouden: maar ettelijke verlieten het . land ; fommigen werden met den tijd , door het aon- wasfen der andere partij , in de gcwonelijke verkie- zingen, verbiigegaan , en eenigen aangehouden tot hunnen flcrfdng toe. Men ontving nu den Gods- dienst , die te Geneyc , in den Paltz , en elders meer geleerd werd , in de openbare Kerken ; doch zoo dat tevens alle wetten of dwang ter zake van den Godsdienst verfoeid werd , als fmnkende naar ïnquifuie. De andere gezindheden , de navolgers van de Augshurgfche Geloofsbelijdenis, of de Lu^- therfchen , en al de Doopsgezinden , genoten ook vrijheid van Godsdienst in bijzondere vergadcrplaat- fen. Te Woerden was den Lutherfchen de openbare Kerk ten gebruike vergund , omdat de Hertog van Bnwswyk, die Luthersch was, deze ftad in pand- fchap bezat C^). Algemeen Van de Spaanfche zijde , maakte de nieuwe Land* Tardon. yQogd insgelijks den ichijn, als wilde hij eenen zach- teren weg inflaan dan zijn voorzaat. Trouwens , alhoewel de vervolging bleef aanhouden , werd er den 6den Junij 1574' uit naam des Konings eene al- gemeene vergiffenis afgekondigd te Brusfel, voor al de Nederlanden , onder voorwaarde , van binnen twee maanden te biechten en zich door een' Pries- ter te doen ontllaan van de zonden; doch met uit- fiuiting van verfclicidene perfonen, omtrent 54, al- leen in Holland. Paus gregorius XUI bevestigde (_*^ BRANDT ^/^i«. 45Ö-471, GESCHIEDENIS. 329 deze vergiffenis ;net eene bulie ten behoeve van de na C. G, boetvaardiffen. Maar deze vereiffenis vond geen ge- [•''^nsi/» ... DO j.^^^ ÏSS2, loof en deed dus geene uitvverkinii. . De ftad Leyden , die reeds federt November des Leyden vorigen jaars 1573 belegerd was geweest, werd door Jj^^^*^2ei; de Spanjaarden in liet voorjaar 1574 verlaten , op de aannadering van Graaf lodewyk van Ncufati , doch deze werd met zijn leger op de Blokerheide geflagen , en verloor in den ilag het leven , op den I4den April 1574. Hier op hervatten de Spanjaards onder baldes de belegering van Le'^den den aóllcn Mei. De flad verduurde het geweld der Spanjaar- den moediglijk , niettegendaande zij door feilen hon- gersnood en pest tot het uiterfle gebrngt was , tot den 3den October, wanneer zij ontzet werd; in het volgende jaar 1575 werd de Hooge, School te Ley den gedicht. Gedurende deze belegering van Ledden , werd Eerfle van den löden tot den aSften Julij de eerrte Provin- ("jl" J ciale Sijnode of Kerkvergadering der Predikanten recht, van Holland te Dordrecht gehouden , met voorwe» ten en believen van den Prins van Oranje en 'sLands Staten. Hier werd eene foort van Kerkenorde , be- ftaande uit 91 punten, opgefield en geregeld, en onder anderen befloten : „ Dat de Heidelbergfche „ Katechismus in alle Kerken zou worden geleerd. „ Dat men de Predikanten de Nederduitfche Ge- „ loofsbelijdenis zou doen onderfchrijven , en in de „ gehoorzaamheid der Klasfen verbinden. Dat de „ Schoolmeesters de gemelde Belijdenis insgelijks ^, zouden onderfchrijven , zich aan de Kerketucht X 5 j» oi> S30 KERKELIJKE na C. G. „ onderwerpen , en der jonkheid den Katechismus Jaairsi/, leeren. De Ouderlingen en Diakenen zouden be- tot 1552. ^, 5, nevens de Belijdenis ook de Artikelen der Kerke- „ lijke tucht onderteekenen. Tot iiitroeijing der 5, valfche leeringen zouden de Kerkedienaren het 3, volk van den Predikfloel vermanen, de Bijbelfche 3, Schrifien naarftiglijk te lezen, de ongezonde Ket- „ terfche Boeken te mijden, doch de namen dier „ Boeken zouden zij in hunne afmaning fpaarlijk 5, noemen. De Boekvcrkoopers van hunne gezind- 5, held zouden zij vermanen , zulke Boeken te druk^ 3, ken noch te veikoopen : ook in de huisbezoeking „ zouden de Predikanten toezien , of er bij de Le- „ dematen in hunne huizen ook fchadelyke Boeken „ waren , om hen te vermanen , die weg re doen. 55 De Monniken of Papen, zich tot den Kerken- „ dienst begeerende te begeven, zouden niet alleen ,, de leere des Pausdoms , maar ook hunne beroe- 3, pinge verzaken; en die eerst in den dienst opge- „ nomen werden , zou men ook vragen , of zij de „ Heilige Bijbellche Schriften niet hielden het woord 5, Gods en de eenige volmaakte leere der Godzalig- ,, heid te wezen, die fommierlijk in den Katechis- ,, raus was begrepen, en in deze gemeente opreg» 3, telijk werd geleerd. De Pfalmen, door petrus „ DATHENUS in dicht overgezet , met de andere 3, Gezangen, daar bij gefteld, zou men alleen in 5, de Kerken gebruiken , tot dat in de algemeene „ Snnode anders zou bedoten worden. Aangaande „ de Feestdagen is beHoten , die af re zetten , en 5, alleen mst den Zond.ig te vrede te zijn. Doch ,fc des GESCHIEDENIS. 331 „ des Zondags voor Christ- ( Kers- ) dag , zou an C. G. „ men de gevvondijke ftolTe van Christus gebour- Ï^^'"^5i7« „ te in de Kerk mogen behandelen , en het vulk •*" 5, van de affchaffing van dezen Feestdag vermanen, j, Op Paasch- en Pinkflerdag zou het in der Leer- „ aren vrijheid (laan, van de Verrijzenis en de Zen- 5, ding des Heiligen Geestes te prediken. In liet ,, Doopcn werd raadzaamst geoordeeld , écrie be- 5, fprenging te gebruiken, x\angaande de Doopsge- ), zinden, zou men de Overheden vermanen en bid- 5, den, dat zij niemand ontvangen noch lijden zou- „ den , dan die wettelijk zou zvvceren , haar ge- „ hoorzaam te zijn. Dat men degenen, die hier „ alreeds woonden, zou vermanen tot het gehoor „ van Gods woord te komen , hunne kinderen te 5, laten doopen, en zulks weigerende, in de tegen- „ woordigheid der Predikanten ontbieden, en be- „ velen, hun gevoelen te verklaren en te verant- „ woorden. Ook zouden de Predikanten in hunne 5, heimelijke verzamelingen zoeken te komen, en te ,, bewijzen, dat hun handel onregt Vv'are. Tegen ,, degenen, die tot de Mennonieten waren geval- „ len , zou men voortvaren tot afinijdi;)ge. En wat „ aanging de Papen , die heimelijk doopten en „ trouwden, dat men zijn best zou doen bij de j. Overheden der plaatfen', om die te weren, en ,, zoo die daar niet toe deden , bij de hooge Ovcr- 5, heid.'* Onder meer bijzonderheden, welke door de Predikanten op deze Sijnode befloten werden , was ook het weren der orgelen en van het orgcl- fpel uit de Kerken, In het antwoord, hetwelk de- zel- 33i K E R K E L IJ K E na c. G. zelve gegeven heeft op eenige gewetensgevallen , ver- }nari5i7. |^j^gj.j 2ij het Huwelijk voor Durgerlijk, en houdt tot 1552. ■ ■' & -- » ,. eenen Lombaardhouder onbevoegd, om ttn Avond- Inkometi maal te gaan. DezQ Kerkenorde is echter door de kanten Staten niet met derzelver gezag bekrachtigd 5 maar doord^ deze beOoten omtrent dezen tijd , de Predikanten Staten jaarlijks voor anderen uit de gereedfle middelen van vflstge- ■» -" ^ field, ^^" lande te voldoen , zullende de Magiftraten des- wege , ten beste mogelijk , overeenkomen ; doch bun in de fteden niet boven 300, en op de dorpen niet boven 200 Guldens mogen toeleggen. Predikan- Gedurende de belegering van Leyden veroverde» *^" ^^, de Spaan Cchen IVorkum , Asperen en Leerdam ; 'm Leerdsm ^ •' j j n j-i gehangen deze plaats werd de Predikant joosT de jonge en de Schoolmeester rogier joostkn, benevens eenen Leeraar van buiten, quiryn de palme , met de koorde gedood; welke wreedheid alleen diende, om ook ter andere zijde de bitterheid grooter te maken. Te Antwerpen en elders werd in dit jaar een aantal Hervormden ter dood gebragt. Opdrngc In het volgende jaar 1575 werd de hooge Over- dernooge j^^j^ ^^ ^^^ Bewind van Zaken, aedurende den oor- Overheid , , ., rr ,, . t> . san den ^og » <^oor de Staten van Holland aan Pnns wil» Prins. LEM VAN oeianje opgedragen, met bijzonderen last op het fl.uk van den Godsdienst : „ Dat hij de 5, oefening van den Gereformeerden Euangelifchen 3, Godsdienst zou handhaven, doende den Room* 5, fchen ophouden , en ftellende , tot vordering van „ voorzeiden Gereformeerden Godsdienst, drie of „ vier bekwame perfonen, als algemeene Commis- „ farisftn ia het lluk van den Godsdienst , om te „ Iet- GESCHIEDENIS. 333 f, letten op de bekwaamheid van de Predikanten en .in C. G* „ te voorzien op hun onderhoud , zonder toe te ,a;»r'5^7. ,, laten , dat men op iemands geloof of confcientie „ zoude onderzoeken , of dat iemand , ter zake vaii „ dien , eenige moeijenis , ongelijk of letfel aange- „ daan werd. Doende voorts bij rade van dezelve ,, Gecommitteerden aangaande de oefening van den» „ aelven Godsdienst fiiellen z* odanige goede orde, „ als naar gelegenheid van zaken, tot de meeste „ gerustheid , en zonder vermindering van Gods ,, eere, bevonden zou worden te behooren, ook, „ ware het nood , met advijs der Staten." In d' zen (land van zaken , wonnen de Spanjaar- Moord re den Buren ^ Oudawater ^ Schoonhoven en Krimpen. <>Lidewa- Te Oudewater , hetwelk ftormenderhand overwel- digd werd , werd gruwelijk gemoord en geblaakt. Onder anderen lieten hier het leven de moeder , de zuster, twee broeders en andere bloedverwanten van jAKOB HERRiANSzooN, naderhand bekend door den naam van arminius, die toen ter tijd te Mar- hitrg ^ bij RUDOLPHUS snellius , zijnen landsman van Oudewater , ter Sciiole was. De Nederduits fche Predikant jan janszoon, of joannes gela- Sïus, werd, nadat hij zijn' zoon voor zijne oogeii had zien dooden, en zijne huisvrouw eenige won- den toebrengen, onbekend in het leger gebragt, en voor 500 Guldens gerantzoeneerd ; maar door eene Bagijn ontdekt zijnde, hong men hem aan de galge. Als iets opmerkelijks werd ter d;igvaart van Holland i^rhr.ald, en in het Re,;jister der Staatsbeflniten san- geteekcnd , dat zijn ligchaam , na zestien maanden oe- 334 K E R K E L IJ K E na C. G. gehangen te hebben , nog zoo vol en blank geVon* pnnsij ^gj3 wird, en het aangezigt zoo weinig ingevallen, ^ ' als of hij flechts vier dagen dood gexveest was (*)* De Franfche Predikant christiaan de la cueil» LERIE gaf zich , onder den naam van antonie , voor een foldaat uit, waar door hij voor loo Kro- nen losraakte. Te Schoonhoven ontkwam de Pastoor piETER JANSZOON L'iTENBOGAARD de handen der Spanjaarden wonderlijker wijze , en werd federt te Delfi beroepen, daar hij de Kerk eenige jaren, tot zijnen dood toe, bediend heeft. Schrikke- Was de bitterheid van deze zijde zoo groot tegen hjkehan- ^^ Onroomfc'ien, in Noordholland werd , aan de soNoi andere zijde, een fchouwfpel van niet minder wreed- oratreiit \^q[^ en onregtvaardigheid , tot fchande van de men- Room- fchelijkheid , aangerigt tegen eenige gegoede Room- fche huis- fche huisiniden In Noordholland, Op eene befchul- I^Toord" '^'S^'^Si f^oor eenige landloopers, die men gevat had, ïjolland. ingebragt van eene voorgenomene brandftichtlng , fchoon zij naderhand die befchuldiging herriepen , en daar op ftierven , werden eenige huislieden ge- vangen genomen. De voornöamfle waren jakob of KorPE KORNELiszooN en Z'in zoon nanning van Wogfium ^ en fieter nanningszoon vvlw Benning" broek ^ alle d;ie Roomschgezind. Deze gevangenen werden met dt uirgezochtfte wreedheden gepijnigd, zoodat KOPPE KORNELiszooN onder het pijnigen voor de voeten zijner Regieren den geest gaf. nan- king KOPPESzooN, door de pijn overmand, en door be- (*) WA OENAAR VII Deel, Bladz. 6;. GESCHIEDENIS. 335 belofte van het leven te zullen behouden , bewo- ^^ C. G. gen , beleed eindelijk, al wat men hebben wilde, J^^^i5i7* en werd toen , door de Regtbank , welke sonoi \. ' had aangebeld, en die bij de ingezetenen fpoedig den naam van een' tweeden Bloedraad gekregeil had, veroordeeld, om het hart iiic het lijf gerukt en gevierendeeld te worden. In zijn uiterfle, fchoon men hem dronken gemaakt had, ^en de Predikant JURIAAN EPEszooN hem gedurigUjk in de rede viel, deed hij echter de ernftigfte betuigingen van on- fchuld. Aanmerkelijk is het, dat hij den Predikant, binnen diie dagen , voor het Goddelijk gerigt daag- de, en dat deze, hier op mistroostig naar luiis ge- gaan , terftond ziek te bed viel , en binnen den ge- zetten tijd een lijk was. Daar men van tijd tot tijd meer lieden in hechtenis nam, vervoegden zich de Wethouders van Hoorn wegens deze zaak aan den Prins van Oranje , waar door deze fnoode handel , hoewel niet dan met moeite, gefluit, en de overige gevangenen on vrije voeten gefield werden. Waarlijk, men had, in plaats van door zooda- Wr.nho- niirc bitterheid de gemoederen geheel te vervreem- ^''S- ^ ■ , , . , ,, . voornn^r den, veel meer de genegenheul van alle ingezetenen vnn oen ten hoogfie noodig, om befland te zijn tegen deP'"i"svFn Spaanfche magt, die voornamelijk, door het bemag- ''"^^ tïgen x7iX\ Zicrikzce , waar door Holland s^Cl Zeeland werd afgefcheiden , hoe langer hoe gevreesdcr werd. De benaauvvdheid, waar in men zich bevond, deed het oog wenden naar buitenlandfche hulp , waar toe echter eerst Engeland^ en toen Frankryk vergeefs werden aangezocht ; en het was te dezen tijde of wat la- 33Ö K E R K E L IJ K E naC. G. later in het jaar 1576,, dat de Prins den vvanhopH Jaarisi^. g^^ yoorflag zou gedaan hebben , om mannen , tot 1552. , . , , ^ vrouwen en knideren, met de beste tilbare have ia fchepen te laden, alle dijken en dammen door, en de molens aan brand te (leken, en het ganfche land te verwoesten en voor den vijand onbruikbaar te ma-i ken, ten einde, gelijk daar van de voorbeelden van oude volken waren, gezamenlijk ergens eenen ande» ren hoek der wereld in te nemen, alwaar men bui- ten flavernij van h'gchaam en gemoed zou mogen leven (*). Doodvnn Doch, toen de nood op het hoogst gerezen was^" denLand- y^^^^^^ ^^ verademing. Den sden Maart 1576 over- voogd ° REQUE- leed de Landvoogd Don louis de requesens, na 5ENS en eene korte ziekte van ilechts vijf dagen , wordende •Esvolffen daarvan. ^^ regering aan den Raad van Srate aanbevolen» waar op eene algemeene muiterij der Spaanfche fol- daten volgde; hetwelk fpoedig ten gevolge had, dat de overige Nederlanden met die van Holland en Zeeland in onderhandeling kwamen. Ook kwamen , op (lerk aandrijven van Oranje^ Holland en Zee- land ^ den 25flen April, tot een nader en naauwef verbond, bij hetwelk, ten aanzien van het ftuk van den Godsdienst, den Prins „ niet alleen magt werd 5, gegeven , de Roomfche Religie te doen ophou* 3, den, maar ook de exercitie van alle andere Reli» „ gien het Euangelie tegen zijnde; zonder Inqui* 5, fitie op iemands geloof of confcientie te gedo- » gen ; (*) BRANDT Bhldz» 498. WAGENAAR VII Dc'f/, Bladz» 8S. volgg. GESCHIEDENIS. 337 ^, gen ; doende verders , aangaande het fluk van ns. C. G. „ Religie, ai zulke goede orde ftellen , als bevon- J^^'^'Si?. 5, den zou worden te behooren , ook des noods " * 5, zijnde met advijs van de Staten." In dit Jaar 1576 werden ook op naam des Prinfen Kerkelij. van Oranje en der Heeren Staten van Holland en n'tV"' Zeeland en hunne bondverwanten eenige Kerkelijke naam van Wetten ontworpen , welke echter geenen voort- den Pnni en der gang gehad hebben , door de gevolgde handeUngen Staten. met de andere Nederlandfche Landfchappen en het vertrek des Prinfen van Oranje naar Brahand. Het ontwerp dezer wetren is echter merkwaardig genoeg, dat het hier in deze Gefchiedenis eene plaats vinde, alz'oo er de meening en inzigten derzelve op het beleid van Kerkelijke zaken uit blijkbaar is. Het ont- werp liep op dezen zin i „ Wij WILLEM Prinfe van Oranje , . * . doof ■), autoriteit van den onverwinnelijkften Koning phi* „ Lips van Hispanje, . . . Gouverneur van Hol' j, land, Zeeland ^ Friesland^ en van de Provincie „ van Utrecht, en wij Staten van Holland en Zee- j, land, met onze geasfocieerden : Niets meer , 5, ( als billijk is , ) ter harte genomen hebbende , ,, dan dat in onze fteden , en andere plaatfen van „ onze jurisdictie, de Leere des Heiligen Euange- ,, liums op het allerzuiverst voorgedragen worde, „ en dat ook zelfs de Kerken op het allerbest ge- j, gouverneerd worden, hebben goedgevonden deze 5, wetten met rijpen rade te (lellen , dewelke wij „ ook onverbrekelijk willen onderhouden hebben , „ en heeft ons oorbaarlijk gedacht, dat wij dezelve Herv. III. Y „ meest 338 KERKELrjKE ca C. G. „ meest zouden maken op de bedieningen van de |aari5i7 ^^ Kerkelijke regering, dewelke voornamelijk vier in , ' „ de Heilige Schriftuur bevonden worden ; namelijk „ van Pastoren , die ook Bisfchoppen , Ouderlin- „ gen, en Dienaars in de Heilige Schrift genoemd ,, worden , wier ambt in het leeren van Gods ,, woord, en de Sacramenten te bedienen, voorna- 5, meiijk beftaat : van Doctoren , in plaats van wel- „ ken zijn nu ter tijd de Profesforen van de Tbeo- „ logie : van Ouderlingen , wier principaalfle ambt „ eertijds is geweest op de zeden te waken, en de 5, overtreders met minnelijke vermaningen weder op 5, den regten weg te brengen , en van Diake- „ nen^ die de zorg hebben van de armen en kran- „ ken." ^, I. De Magiflraat van iedere hoofdftad zal, op „ het aangeven en met raad van hunne Predikanten „ voor hunne ftad , en al de plaatfen van hunne „ jurisdictie. Predikanten verkiezen." 5, 2. In de fteden , bij ons bezeten , en aan onze „ zijde komende, zullen van elders Predikanten ge- „ zonden worden , totdat de Magiftraten derzelve , 5, den behoorlijken eed gedaati hebbende, de be- „ fcherming van onze Gereftjrmeerde Religie hebben 5, aangenomen." „ 3. De Overheden van de kleine fteden, die on- „ ze zijde volgen , zullen regt hebben , om de Pre- „ dikanten te verkiezen , totdat derzelver hooft^fteden ,, bij ons zullen wezen gevoegd." „ 4. Niemand, zonder verkoren , beroepen , of „ gezonden te zijn, zal zich zelven in het heilig GESCHIEDENIS. 339 „ en waardig P edikambt indringen , ten zij hij met na C. G, „ fcbande vcrftoten, of ook, indien de zaak zulks J^"^ 517» „ eischt, fmadelijk geftraft wil wezen.'* !^LIfL** „ 5. Ieder verkoren ftads Predikant zal voor de ;,, Ouderlingen worden geëxamineerd , of hij met 5, geleerdheid, betamelijke uiifprake, en een opregt „ goed leven, tot dat ambt bekwaam is." „ 6. Dewelke bekwaam bevonden zijnde, zullen „ hem den Magiftraat prefenteren, opdat die op de 9, voorfchrevene verklaring confentere , dat hij op „ den Stoel voor den volke gebragt worde." „ 7. Doch alvoren hij op den Stoel gebragt zal 5, worden, zal zijn naam drie zondagen van den 5, Predikftoel afgekondigd worden, opdat, ingevalle „ iemand iet van hem wiste, waarom hij niet toe- ,, gelaten zou behooren te worden, hij hetzelve on- a, dertusfchen voortbrenge." „ 8. Indien zich niemand opponeert, of die zich 5, opponeert , niet en bewijze , zal hij voor den Ma- „ giftraat deze belofte met de formeele woorden bij 5, eede bevestigen." „ Ik zwere bij den almagtigen God, en onzen „ Heere jezus Christus, dat ik een getrouw on- „ derzaat zal wezen den Koning van Spanje , . , , „ zijnen Stadhouder in deze Provinciën den Prinfe „ van Oranje, ... en oók dezen Magiftraat, in „ al hetgene tegen den wille Gods en mijn ambt „ niet zal ftrijden; en dat ik naar mijn vermogen „ zal arbeiden, dat ook het volk in de meeste flil- „ llgheid, en onderdanigheid, dezelve insgelijks ge- „ hoorzame : Daarenboven zweer ik , dat ik het y 2 „ woord 340 KERKELIJKE na C. G. 5ï woord Gods op het allerzui verst zal handelen f Jaar 15 17. ^^ gn dat ik hetzelve met zulke naarftigheid zal ^ ' 5, verkondigen , dat het in deze mijne toevertrouw- „ de Gemeente de meeste vruchten voortbrenge , „ en dat ik hetzelve naar mijne affectie niet voegen ., ,, noch naar iemands behagen draaijen zal; maas „ dat ik hetzelve in de beste trouw zal uitleggen, „ alleen ter eere Gods, en profijt van deze Ge- ,, meente: lestelijk, dat ik opregtelijk alles zal doen, „ wat een vroom en getrouw Herder toeftaat, en ; 5, behoort te doen , en dat ik dezen dienst om „ geenerlei voordeel of achterdeel zal verlaten." „ 9. In het bevestigen zal iemand van de Pre- „ dikanten eene oratie van het Predikambt doen, „ daar na zullen ook gebeden worden geftort, op- „ dat God den nieuwen Predikant kracht verleene, „ om é.t\\ aangenomen' dienst wel uit te voeren, „ hetwelk wij hebben geacht genoegzaam te we- „ zen, omdat de oude ceremoniën tot zoo affchu» ^, welijke fuperftitien verloopen zijn." 5, 10. De Predikanten van elke hoofdfliad , en vaa „ de plaatfen , die daar onder ftaan , zullen om „ de andere week bijeenkomen in de hoofdflad , „ daar zij onder behooren, om te confereren van „ de leeringe, opdat zij die zuiver en eendragtelijk 3, behouden." „ II. In gevalle eenigen niet compareren , tea 3, zij daar wettige oorzake ware, zal hun hetzelve „ fchande zijn , en indien zij hardnekkiglijk af te 5, blijven voortvaren , zullen ook betamelijk bedwoa- „ gen worden." « 12. GESCHIEDENIS. S41 „ ift. En, opdat kennelijk zij, hoe vlijtig een na C G. ,, iegelijk in de Studiën is, zullen de Predikanten P^^^Si?» „ in dezelve bijeen komften bij gebeurten eenigcn ___^ * „ tekst der Heilige Schrift uitleggen , waar op den ,, anderen vrij zal ftaan te argueren , ingevalle iet „ kwalijk gezegd of gedaan ware." ,,13. Indien eenige controveifie van de leeringe 5, ontflaat , zullen de Predikanten dezelve onder zich „ bijleggen , en bij zoo ver de zaak zulks vereischt, 5, zullen de Ouderlingen daar toe roepen ; indien „ ook als dan niet kan overeengekomen worden , 5, zal de zaak der Overheid aangebragt worden » 5, die bezorgen zal, dat dezelve bekwamelijk veref- 3, fend worde." „ 14. Een Predikant, fcbnldig in eene eerlooze „ misdaad, zal, van zijn officie ontbloot zijnde, „ naar de befchrevene wetten worden geftraft." „ 15. De aanklager, indien hij niet bewijst, zal „ lijden de ftraffe tot de calumnie ftaande." „ 16. Van die misdaden der Predikanten, waar „ over bij de wet geene IlrafFe gefield is, en nog- „ tans ergernisfe geven , als namelijk , ongewone , 5, onbekwame uitlegging der Heilige Schrift, curi- „ eufe opzoekingen van ijdele kwestien, invoering „ van eenige nieuwigheid in de Gemeente, nalatig- „ heid in de ftudien, flappe beftraffing der gebre^ ,, ken, boefachtige kluchten, leugenen, achterklap- „ pinge, dartelheid der tonge, ligtvaardigheid , ar- ,, gelist, gierigheid, onmatige gramfchap in dispu- „ tatien en beftraffingen, te groote bitterheid; on» j, gebondenheid in kleedinge, giften of manieren en Y 3 „ aa- 34» KERKELIJKE na C G. 5j andere dingen des gemeenen levens, en dergelijka Jaari5i7. ^^ meer, zullen de Ouderlingen, de zaak bevonden „ „ hebbende, aan de Overheid te kennen geven, en „ met éénen hun gevoelen daar op zeggen, doch ,, dat in allen gevalle het opperde oordeel van de 5, ftrafFe altijd aan de Magiftraat verblijve." „ 17. In geringer gebreken, dewelke niet dan „ eene fmipele vermaninge verdienen, zal onderhou- „ den worden de maniere, bij den Heere voorge- 5, fchreven , zoodat men ten uiterfle de zaken aan „ de voornaamften van de Kerk zal brengen." „ 18. Rn opdat al de Predikanten, zoo van ie- „ dere hoofdftad, als de onderhoorende plaatfen, „ zoo veel mogelijk is, de gebreken van hunne „ vergaderingen mogen keeren , zullen alle drie j, maanden onder zich onderzoek doen, en zoo zij ,, ergens iets kwaads vernemen, zullen daar tegen „ tijdelijk behoorlijke middelen aanwenden." „ 19. Twee van de Ouderlingen eiker hoofdftad, „ en twee of één van de Predikanten , zullen alle „ Jaren het land, onder dezelve hoofdftad behoo- ,, rende, te zamen omgaan , onderzoekende, hoe ,, op iedere plaats de Predikanten zich dragen, en 5, indien zij in iemand iet onbehoorlijks bevinden, „ hetzelve den Magiftraat der hoofdftad aangeven, „ opdat dezelve naar gelegenheid der zaken tijdelijk 5, daar in voorzie." „ 20. Dezelve, en voornamelijk één van de Die- 5, naars, zullen met eene Predikatie het volk ver^ „ manen, dat zij naarftig ter Predikatien komen, en „ hun leven naar uitwijzen der geboden van Gods ,, woord aanftellen." „ 21. GESCHIEDENIS. 343 r „21. De Magiflraat van iedere plaats zal, bij na C. G, „ raad der Predikanten, ordonneren, wanneer en ï^^^^i/- tot 1^52 5, hoe dikwijls de Predikatien dienen gedaan, zulks ' „ dat in allen gevalle , in volkrijke plaatfen , ten „ minde driemaal ter weke , gepredikt worde , en ,, zal overal des Zondags na den noen de Heidel- ,, bergfche Katectiismus uitgelegd worden.'* „ 22, De Doop zal bij de Predikanten alleen wor* ,, den geadminiftreerd , en dat volgens het forrau- „ lier achter den Katechismus gebeld , en na de ,, Predikatie, zoo menigmaal als er kinderen gepre- „ fenteerd worden, zal de Doop niemand gewei- „ gerd worden." „ 23. Indien de vaders zelve de kinderen ten „ Doop prefenteren , dat is godvruchtig en loffelijk , „ doch of hetzelve niet gefchiedde, zal de Doop „ evenwel voortgaan." 5, 24. Het zal niet noodzakelijk wezen, getuigen „ over den Doop te hebben , en zal een iegelijk tot 5, getuigen worden geadmitteerd." „25. De namen van de gedoopten, en derzelver „ ouders, zullen in een publiek boek worden ge- „ fteld." „ 26. Indien eenigen , zwak van geloof, ver- „ zochten, hunne kinderen, ziek wordende, t'huis ,, gedoopt te hebben , men zal derzelver begeerte „ naarkomen, zoo nogtans, dat, indien het nioge- „ lijk is, ettelijke godzaligen over den Doop mogen „ wezen." „ 27. Het Nachtraaal des Heeren zal viermaal „ 'sjaars worden gehouden, op Paasch- en Pink- Y 4 „ fter- 344 K E R K E L IJ K E nn C. G 59 (lerdag, den eerden Zondag in September, enden Jaansi/. ^^ eerden Zondag na de geboorte van christus." ^ s8. De Predikanten zullen des Zondags voor het ,, houden des NachtmaaJs , den dag verkondigen , 5, opdat die kinderen, die eerst tot het Nachtmaal ,, gebragt zullen worden , ondertusfchen bij hen „ komen , om te verklaren uit den Katechismus , „ de Belijdenisfe des Geloofs , en zullen met dciicn 5, in het gemeen vermanen, dat die voor hen ver- ,, fchijnen, die misfchien beter begeeren onderrigt „ te wezen, doch zullen ernftelijk indrukken, dat „ zich een iegelijk beproeve en toezie, dat hij niet „ onwaardig aan de tafel des Hoeren kome , en „ zich het oordeel etc en drinke , niet onderfchei- „ dende het ligchaam des Heeren." „ ïzp. Daar veel perfonen in de gemeente zijn , „ zullen de Predikanten zich gewennen, het Nacht- „ maal orderlijk al pasferende uit te reiken." ,, 30. De Predikanten zullen de namen van aller- „ lei ondertrouwde perfonen, van wier regt tot het „ huwelijk blijk is, drie Zondagen van den Stoel „ afkondigen, en, indien ondertusfchen geene ver- 5, hindering en worde voortgebragt , in de verga- „ dering van de gemeente het huwelijk bevestigen, „ het zij op Z'.ndag of eenigen anderen dag, dat 5, er Predikatie gedaan wordt, uitgezonderd als het 5, Nachtmaal des Heeren , of eenige ingeftelde Bid- 5, of Vastendag wordt gehouden." ,, 31. De Magiftraat van elke plaats zal van al- „ lerlei verfciiillen van huwelijkszaken oordeelen, vol- ,5 ge:is de wetten , daar op onlangs bij ons gemaakt." >» 32. GESCHIEDENIS. 34.5 „ 32. De Predikanten zullen aan geene zieken na C. G; „ hunne perfonen, noch hulp weigeren, om te ver- J^^r^S'?. . . „ tot 1552. 9, troosten en te ondcrrigten. ^ „ 33. De zieken zullen bezorgen, dat de PredN „ kanten tijdelijk, en als zij van publieke diensten „ vrij zijn , geroepen worden." ,, 34. De Magiftraten van elke plaats zullen be- „ hoorlijke orde op de plaatfe van de begrafenisfe „ ftellen, en daar in ernftelijk letten op de gezond- „ heid en eerbaarheid, en dat alle gelegenheid van „ bijgeloovigheden weggenomen worden." „ 35. De Predikanten zullen degenen , die in ge- ^, vangenisfe gehouden worden, niet vergeten ; maar „ bij dezelve, doch niet dan met toelating van da „ Magiftraten , gaan." „ 36. Dewijl hedendaags de Profesforen van de ,, Theologie in der Doctoren plaatfen zijn, zoo 5, hebben wij dezelve, gelijk als de Profesforen van 3, de andere Kunften en AVetenfchappen , in onze 3, nieuwe Univerfiteit van Leydeti gefteld, en zul- 5, len zorg dragen , dat dezelve , volgens de wet- 5, ten, hunlieden voorgefchreven , met de Heilige „ Schrift zuiverlijk uit te leggen, geleerde en waar-» ,, dige Herders formeren." „ 37. Maar de Magiftraat van elke plaats zal 3, zorg dragen, dat zij voor hunne jeugd godvree- 5, zende Schoolmeesters beftellen, dewelke haar zoo „ de ware Religie als geleerdheid inplanten, en de 5, Pfalmen op de aanpenomene wijzen leeren zin- „ gen." „ 38. Den genen, die de ware Religie niet toe- Y 5 „ge- 346 KERKELIJKE m C. G. „ gedaan zijn, zal nimmer meer toegdaten worden Jaari5i7. te keren." tot 1552. , „ 3(). De Magiftraat van iedere plaats zal naar 5, derzelver menigte velen of weinigen uit den hun- „ nen verkiezen , mannen , die opregt en in het 5, ftuk van de Religie niet onervaren zijn , dewelke 5, den Herders in Kerkelijke zaken behulpzaam, en „ hunne bijeenkomden bij zullen zijn; opdat, of er ^, iet ware, hetwelk de Overheden dienden te we- 5, ten, zijlieden het haar aangeven, en hetgeen van ,, hun officie in deze wetten op deze plaats be- 5, grepen is, doen." „ 40. Aangezien in deze Provincie allerlei armen „ zonderling zeer wel zijn voorzien, zoodat wij in „ de inkomften en dispenfiers niet ligtelijk iets te. „ veranderen hebben geoordeeld, zullen ten minRe 5, de Overheden bezorgen, dat er bekwame en god* j, vruchtige dispenfi-TS gefield worden , welke den „ armen naar derzelver nooddruft weten te hulpe 3, te komen, hetwelk, indien het gefchiedt, zal de 5, bedelarij kunnen weggenomen worden , en de ar- „ men in officie gehouden : hetzelve znl gevoegelijk „ kunnen gefchieden , indien deze ellendighedeu 5, weggenomen zijnde , de vrede ons flilheid bij-, 5, brenge , hetwelk God , de fontein . en oorfprong „ alles goeds , eerstdaags wille verleenen. Amen."(*) Gendfche De moord en plundering , welke onder andere Bevredi' piaatfen Antwerpen op den 4den November 1576 *'' van de muitende Spanjaarden moest bezuren, wel- ke (*) BRANDT Bladz, 502-524, GESCHIEDENIS. 347 ke onder den naam van Spaanfche Furie berucht is n C. G. geweiden, verhaastte de vereeniging der overige Ne- W^^S^l» derlandfche Provinciën met die van Holland en Zee- _ land, door de Pacificatie of Bevrediging, welke den Öften November te Gend geteekend werd , ten doel hebbende, het verdrijven der Spaanfche folda- ten uit alle de gewesten, en alle verwarringen, door het bijeenroepen der Algemeene Staten, te doen op- houden. Ten aanzien van den Godsdienst werd bij het 5de Artikel dezer Bevrediging vastgedeld, ,,dat „ men de Plakaten, eertijds uitgegeven op het ftuk „ der Ketterij, mitsgaders de keuren over halszaketi „ bij den Hertog van alba gemaakt, zou (laken, „ tot dat bij de Algemeene Staten daar in anders „ voorzien werd; ondertusfchen zou niemand zich „ vervorderen buiten Holland en Zeeland en de „ plaatfen met hen vervoegd , iets te ondernemen „ tot nadeel van het Roomfche Geloof." Dewijl men echter in Holland en Zeeland beducht was , ,dat vele uitgewekene Roomschgezinden , ingevolge d:;ze Bevrediging, wederom in het land zouden ko- men , vonden de Staten van Holland geraden , eenen fcherpen eed op te (lellen , welken alle uitgewekenen doen moesten , eer het hun zou vrijflaan , zich hier wederom neder te zetten. Zij moesten bij denzelven beloven: „niets tegen den Hervormden Godsdienst „ of deszelfs oefening te zullen raden of in het „ werk (lellen, en geene pogingen te zullen aan* „ wenden , om eenigen anderen Godsdienst hier te „ doen Oefenen, immers niet voordat zulks, na het „ verjagen der. Spanjaarden , door eene wettige ver- »» ga- 348 KERKELIJKE m C, G. „ gac^ering der Algemeene Staten , beraamd zou Jaar(5i7. ^^ zijn." De Prins zag nogtans ongaarne, dat men - * de lieden boven de punten der Gendfche Bevredi- ging bezwaarde. Ook meent men (*), dat de eed naderhand in zoo verre verzacht is, dat men alleen- lijk de handhaving der Gendfche Bevrediging behoefde , te beloven , zonder omtrent den Godsdienst tot eeni- ge bijzondere verklaring gehouden te zijn. Amfler- Hoe zeer de Gendfche Bevrediging van vele 52 , Pastoren, Parochiepriesters, Predikanten en anderen, alle oproerige leeringen , predikaiien of gefprekken , maar vorderden hun ook eenen eed af, dat zij de Gendfche bevrediging handhaven en Do7t jan voor vijand zouden houden. De Jezuïeten te Antwerpen weigerende dezen eed te doen , werden de fl:ad uit- geleid, als ook negentien Minderbroeders, die ins- gelijks zwarigheid tegen den eed maakten. Om de- zen eed te ontgaan togen ook al de Minderbroeders uit Utrecht, Op gelijke wijze ging het ook in an- dere fleden. Daar na deden de Staten ook bij een fcherp Plakaat het zenden van Annatett of eerfte 'Jaargelden naar Rome verbieden. De Onroomfchen bijsonder te Amflerdam , werden , middelerwijl , door zulk een gedrag zeer geftijfd in de gedachten , dat zij de waarheid op hunne zijde hadden ; de wedergekeerde ballingen verRerkten hun getal , en konden zich ook niet vergenoegen , dat zij van alle be- ftuur waren uitgefloten. Op den ssfiien Mei 1578, zijnde Zondag , predikte thobias van thielt, gewe- zen Abt van St Bernards bij Antwerpen , van wien wij in het voorgaande gefproken hebben , aan den St» Antonisdyk^ buiten de vrijheid der Itad voor de On- roomfchen. Den volgenden morgen , den 26flen vervoes-den zich eenige aanzienelijke Onroomfchen op het Stadhuis, om te beproeven, of en wat de Regering hun zou willen toeftaan. Maar bij deze was niets te winnen. Dit maakte de gemeente gaan- de. Men vermeesterde den Dam , en floof het Stad- huis Omwen- teling te Amfter- dam. GESCHIEDENIS. 355 huis in , haalde den Schout en de oude en regeren- na C. G. de Wethouders daar af of uit hunne huizen , en ]^^^^5^7^ bragt hen op de waag. Van daar werden zij meest * allen , nevens verfcheidene Papen en Minderbroeders, tusfchen twee regels foldaten door, naar het Water gevoegd , en in verfcheidene vaartuigen fcheep ge- bragt, onder het gefchreeuw van het gemeen: dat men hen naar de galg voeren moest ^ daar zij me' Jiig eenen aan geholpen hadden. Zij werden , maar pas buiten de ftad, aan den /intonisdyk opgezet. Dit alles liep zonder bloedftorting af. Doch het ge- meen floof terftond naar het Klooster der graauwe Monniken of Minderbroeders, waar Beelden en Al- taren gefchonden en verbrijzeld werden. Den der- den dag daar aan maakten de Schutters eene nieuwe Vroedfchap, Burgemeesters en Schepenen, ten over- ftaan van Gemagtigden der Staten. De Kerken ble- ven ruim eene week gefloten. Toen ging er de nieu- we Wethouderfchap heenen, en liet door eenige timmerlieden de overige Beelden wegnemen. Voorts begonnen de Hervormden eerst in de Oude en eeni- ge dagen daar na in de Nieuwe Kerk te prediken. De eerde Predikanten , die men beriep , waren jo- ANNES KEUCHLINUS CU PETRUS HARDENBERG. Dc Lutherfchen en Doopsgezinden hielden ook openlijke Godsdienftige vergaderingen in de flad , met kennis en verlof der Wethouderen, die zelfs, fchoon tegen den zin van eenigen hunner Geloofsgenooten , den Roomschgezinden toelieten, in het heimelijk te ver- gaderen. Te Haarlem werd het werk door de foldaten op Te Haa^ Z 2 eene ^^^ 35<5 K E R K E L IJ K E na C. G. eene ruwere wijze uitgevoerd. Op den cpden van Jaansi^. ^^ei, zijnde Saciamentsdag, vielen zii met geveld tot 1 552 J D „_ geweer in de groote Kerk , die opgepropt van volk was; eenige, zoo Burgers als Geestelijken, werden hier gekwetst, en een Priester, pieïer balling, doorftoten ; voorts werden van het gemeen de Vrou- wekerk, het Franciskaner en Dominikaner Klooster geplunderd. Het ongebonden krijgsvolk werd federt naar elders verlegd, en de moorder van den Priester BALLiiNG door de Staten van Holland met den dood geltraft. De groote Kerk bleef gefloten tot in No- vember, wanneer de Regering die aan de Gerefor- meerden inrinmde , terwijl echter aan de Roomsch- gezinden, bij openbare afkondiging, de vrije oefe- ning van hunnen Godsdienst beloofd werd. De Gere- In Brahand en Vlaanderen onthielden de Gerefor- formeer- meerden zich nog van geweld, maar begonnen van denver- ..^ ._ i-, , , zoeken in ty^ tot tijd openUjk op meer plaatlen te prediken. Brr.b?nd Middelerwijl werd \t Dordrecht in dit jaar 1578 eene deren Nationale Sijiiode van Gereformeerde , Nederland- vrijheid fche, Hoogduitfche en Walfche Kerken gehouden, vnnGods- ^^j^ ^^^^ tweeden tot den achttienden Tnnii toe. Met dienstoe- . j j fening. toellemmnig en goedvinden van deze vergadering le- Eerfte verden de Gereformeerden van Brahand en Flaande- leSiinode '^'^ ^^" verzoekfchrift in aan den Aartshertog mat- teDord- TiiiAS en den Raad van State om vrijheid vaij recht. Godsdienstoefening op den uaften derzelve maand. Zij wezen daarin aan: „hoe veel zij om den Gods- „ dienst geleden hadden , en te gelijk , dat de Span^ „ jaards met al hun vervolgen alleenlijk den aan- „ was van het getal hunner geloofsgenooten hadden GESCHIEDENIS. 357 - ^, te wege gebragt ; op dezen grond verzochten zij na C. G. „ op het ernRiffst om vrije Godsdienstoefening, tot Jaarisi?* r -o »T , , j fot 1552. ,, op eene algemeene of ten mintte eene Nederland. ,_ 5, fche Kerkvergadering. De Gendfche vrede , die ,, dit niet fcheen te gehengen» was reeds door de „ Spanjaarden verbroken , en behoefde derhalve „ door de Staten niet gehouden te worden. De ,, Heidenfche Keizers hadden de Christenen , de „ Christenfche Keizers de verfchillende gezindhe- „ den geduld. Verfcheidene Vorsten vergenoegden ,, zich met het uiterlijke, zonder over het gemoed ,, te willen heerfchen. De Paus zelf verdroeg de „Joden, waarom zou men hen ook niet dulden, „ die van hunne zijde de Roomschgezinden enge- „ ftoord laten , en hier voor borg van eenige tref- „ felijke uitheemfche Vorsten of andere verzekerin- ,, gen geven wilden." Na veertien dagen toevens , leverden zij een twee- de verzoekfchrifc in , waar bij zij het vorige krach- tiger en fterker aandrongen, en verfcheidene punten voordroegen tot verzekerd heid der beide gezindhe- den. Met aanbieding, dat de Gereformeerden met hooge woorden voor God betuigen zouden , dat zij geen voornemen hadden , om de Prelaten en andere Kerkelijke perfonen , belijdenis doende van de Room- fche Religie , te verftooren., het zij in hunne perfo- nen , goederen , of oefening van hunnen Gods- dienst. Tegen welke zij niets- zouden voornemen te doen, maar alle moeijenisfe naar vermogen verhin- deren. De Aartshertog en de Rsai van S ate , deze Religions Z 3 fmeek- ^5S K E R K E L IJ K E na C. G, fmeekfchriften ontvangen hebbende , maakten een Jaarisi?- ontwerp van eenen Religions- of Geloofsvrede ^\M22.t ^ 2. in zij meenden , dat de Landfchnppen genoegen zou- of Ge- den behooren te nemen. Dit ontwerp beftond uit loofsvre- ^jgj-j-jg jeden, welker voornaamüen op dezen zin uit- de ont- o 7 i worpen, liepen : „ Dat alle wederzijdfche beleedigingen , na „ de Gendfche Bevrediging voorgevallen , zouden „ gehouden worden als niet gefchied , en dat elk 5, voortaan zijn gevoelen vrijelijk zou mogen bele- „ ven. Dat de Room'che Godsdienst in Holland „ en Zeeland wederom herfteld zou worden, mids 5, zij, die het begeerden, in de groote fteden en „ dorpen niet minder dan honderd huisgezinnen „ (lerk waren, in de kleinere het grootfte getal uit- 3, maakten. Dat den Onroomfchen op gelijken „ voet vrijheid van Godsdienstoefening gegund zal „ worden, door gansch Nederland, Dat de Wet- „ houders hier toe aan de eene en andere gezind- „ heid bekwame plaatfen zouden aanwijzen , binnen „ welke de Godsdienstoefeningen zouden moeten ,, gefchieden. Daar flechts eene Godsdienstoefening „ gedoogd werd, zou men nogtans geen onderzoek ,, doen op iemands geloof. Die in eens anders ,, Kerk kwam, zou geenen aanfloot mogen geven, ,5 en zich naar de gewoonte aldaar moeten fchik- 5, ken. De Onroomfchen zouden de Zondagen , „ Kersdag, de Apnstelsdagen , die van Maria's- 5, boodfchap, Hemelvaart en Lichtmis, nevens die „. van het Sacrament , met het fluiten van winkels „ en het nalaten van handwerk en koopmanfchap , 5, vieren moeten. In het begeven van ambten zou „ men GESCHIEDENIS. 359 „ men niet op de Geloofsgezindheid ; maar alleen na C. G. „ op de bekwaamheid der Perfonen hebben acht te J^arisi/. „ geven. Eindelijk zouden er in elke (lad , nevens . * „ de Wethouders, jaarlijks vier perfonen van eer en „ aanzien gekozen worden, om onderzoek te doen „ op alle overtredingen dezer Geloofsvrede , op wier „ berigt, mits het ten minfte door drie hunner ge- 5, teekend ware , de Magiftraat onverwijld regt zou 5, moeten doen." Dit ontwerp van den Geloofsvrede , in elk gewest bekend geworden zijnde, fmaakte noch den Room- Ichen noch den Onroomfchen. De eerfle wilden aan de anderen nergens in toegeven , en deze laatfte wil- den zich nu niet genoegen, met buiten gevaar van ftraf te zijn , of zich in het verborgen te houden , maar zij fielden zich tegen de ftijfzinnige Magiltra- ten. In Henegouwen , daar men weinig Onroom- fchen en integendeel vele gevlugte Geestelijken had, werd de Geloofsvrede verfoeid , als een proefftuk van goddeloosheid. Te Annverpsn werd hij aange- nomen , en aan de Gereformeerden eenige plaatfen tot hunne Godsdienstoefening toegeftaan. De Sta- ten van Utrecht wezen den Geloofsvrede van de hand, op het aanftaan van het Lid der Geestelijk- heid. De Groninger Ommelanden daar tegen om* helsden hem; ook de (lad Leeuwarden^ alwaar de Jakobijnenkerk den Hervormden werd ingeruimd. In Gelderland werd, onder begunftiging van den Stad- houder, Graaf jan van nassau , de Hervormde Godsdienst met geweld ingevoerd. Ook werd de- zelve te Goes 'm Zeeland met vernietiging van het verdrag van voldoening gevestigd, Z 4 Ner- S^ó K E R K E L IJ K E na C. G. Nergens echter was de baldadigheid hooger gefte- Jaari5'7 gen dm te Gend. petrus dathen us , eertijds , Monnik te Poperingen ^ die reeds federt het jaar 156Ö Opfchuti- in Zeeland gepredikt had, thans Leeraar te Geiid, Ge^d^ en met den titel van Raad van Hertog joan kazi- MiR voorzien , voer licvig uit tegen het punt van den Gendfchen vrede, waar bij aan de Roomschge-» zinden vrijheid van Godsdienst werd toegedaan , hij fchold zelfs op den Prins van Oranje, die zich ver- klaard had, dat men geene verandering met wanorre maken moest , en die beweerde , dat men verpligt was, zijn woord te houden , en noemde hem ;V- inand, die God noch Godsdienst eerbiedigde. Men weigerde de Roomfche Biigeloovigheden langer te dulden. Papen en Geestelijke perfonen werden uit de (lad verjaagd, en hun een jaarlijksch inkomen toegelegd uit de Geestelijke goederen. Men floeg de handen aan de rijke Abdijen, kostelijkheden en klei- nodiën der Kerken. Men verkocht het geestelijk huisraad , en keerde alles het onderfte boven ; men brak Kerken en Kloosters af, veifmolt het koper en de klokken der Kerken, welken men tot gefchnt vergoot , terwijl men de ftad Gend verfierkte en zich van verfcheidene omliggende fteden en plaatfcn mees- ter maakte. Te Tperen werden de woningen des Bisfchops en van eenige Kanunniken geplunderd. Oor- Hoogst euvel namen voornamelijk de Staten van fprong Henegouiven en de overige Walfche Provinciën, die der Mal- , ^ , ,. , , , , ,. , gonjenteu "^" Godsdien.stvrede verworpen hadden, dit gedrag der Gentenaren op, en fpoedig kwam het tot de wapenen. De IValfchen droegen tot roem hunner Güdsdienftigheid groote Paternosters, of gebec'cntcl- lers GESCHIEDENIS. 361 Iers om den hals , waarom zij bij de Genteuaars na C. G, Parernostersknechten geheten werden, maar zij noem- I^^^'^SV» den zich zelven Malcontenten ^ dat is. Misnoegden, * en wilden, dat men den Roomfchen Godsdienst en de Geestelijken te Gend in hunnen eerften ftand en goederen zou herftellen , waar tegen de Centenaars eischten , dat men het openbaar oefenen van den Gereformeerden Godsdienst door geheel Nederland zou bewilligen, dan zouden zij ook den Roomfchen weder inruimen. Dus ontftond er een binnenland- fche krijg, welke eindelijk ten gevolge had, dat de Walfche Provinciën zich met de Spaanfchen ver- zoenden en tot des Konings gehoorzaamheid weder- keerden. De bitterheid te Gend werd intusfchen zoo groot, hessels dat men, den vierden October 1578, jakob hes-^"1"^^ SELS en JAN viscH , voor eenige maanden in een opgehan- oproer gevangen , buiten de ftad , op den weg naar S^Q» Kortryk ^ beiden aan eenen boom opknoopte, hes- sels was een Lid van den Raad der Beroerte ge- weest, en daarom in den algemeenen haat, wien , gelijk boven C*) verhaald is, de woorden naar de galg! naar de galg! gereed op de tong lagen, zoo dat zijne huisvrouw hem déns te gemoet voerde : „ gij hebt dat hangen altijd in den mond : hoede „ God, dat het u zelven ;iiet eens overkome!" jan VISCH, voor dezen Baljuw van Ingelmunfler , had zich in dat ambt ook fel tegen de Onroomfchen ge- dragen. Onder anderen wordt hem nagegeven , dat hij uit zeker pleit een' haat opgevat hebbende 0{v eenen (*) Bladz, 278. Z5 36a K E R K E L IJ K E m C. G. eenen hiïndrik de kreus van Godifehk , denzet- Jaan5i7. ygjj^ jjjg j-gj. gake van Ketterij en oproer, te Tperen ^ in hechtenis deed nemen. Maar daar na hoorende, dat deze , een (tokoud en welhebbend man , vergif- fenis had bekomen, zond hij, als om zijnen ijver tot den Roomfchen Godsdienst te toonen , uit eigen hoofde, op een' Zondag morgen, eenen Monnik met den beul in den Kerker, hem aanzeggende, dat hij derven zou , eer des Bisfchops Mis geëindigd was. De gevangene zat te dier ure aan den ontbijt met eenlge vrienden, gekomen om hem te bezoe- ken, en eischte ziening^ van het vonnis, zoekende uitilel , als die wist , dat zijn genadebrief onder weg was, welke ook 's anderen daags kwam. Maar hij moest voort, en hing geworgd op de markt, als de Bisfchop en Baljuw uit de Kerk kwamen , zonder eenig ander blijk ter zijner bezwarenisfe, dan dat hij zijnen zoon had gehuisvest, die van den Hervorm- den Godsdienst was. Hij liet eene vrouw met zes kinderen achter, die manneloos, vaderloos, goede- loos, in armoede treurden, tot dat zij door deu Gendfchen vrede weder aan het hunne raakten. jüSTUs In dit jaar 1578 onthield zich binnen Haarlem^ VELsius. i^eyden^ den Haag^ en andere plaatfen in Holland^ Doctor jusTus velsius , zich uitgevende voor eenen, van God gezonden, om de wereld te her- vormen. Te dien einde deed hij eerst bedektelijk, daar na openlijk, eenige Predikatien. Hij beloofde zijne leere met wonderwerken te bevestigen , onder- ftond ook , doch vergeefs , eenen blinde ziende , en een' kreupele gaande te maken; zeggende, toen het hem mislukte , dat het aan hun geloof fchortte. Aan de GESCHIEDENIS. 3(^3 de Staten van Hellatul had hij , den achtrten No- pj, c. G. vcmber des verleden jaars , zekeren Brief gefchre- Jaarisi/. veu, bertrafFende in denzelven alle menfchen wegens hunne nalatigheid en laatdunkendheid. Ook dorst hij hen voor weêrfpannigen en ongodsdienftigcn over te halen, die wetten maakten in de zaken van den Godsdienst, daar zij geen' Godsdienst hadden; be- fluitendc zijn fchrijven met deze woorden : „ Ik , zeg het hun in der waarheid Gods , ja niet ik , , maar de Heilige Geest Gods zelf, die in mij is, , dat, indien zij van zulk een voornemen en laat- , dunkendheid niet ophouden, zij zich zelvenGods , toorn op den hals zullen halen. . ," Te Lcydeit ging hij op zekeren dag in de Kerk op eene bank ftaan prediken , en kreeg vele Toehoorders , die hij tegen 's anderen daags uitilelde , om aldaar weder te prediken. De Magiftraat, dit verftaande, belastte, de Kerk dien dag gefloten te houden. Hem , ter gefielde uur naar de Kerk gaande, werd van eeni- gen aangezegd, dat zij gefloten was. Hij antwoord- de : Foor mij zal zij niet gefloten zijn , ah ik kom ^ en vorderde weg, van velen gevolgd. Ko- inende omtrent de Kerk, kwam er een arbeider met eene lange ladder uit de deur , daar hij tegen in- drong , gelijk ook eene menigte van volk , dat bij hem was. Dus predikte hij op dezelfde bank, het- welk eenige eenvoudige menfchen voor mirakel hiel- den. Ook zeide hij, den volgenden dag ter zelver plaatfe en ure weder te zullen leeren. Maar de Wethouders , beducht voor tweedragt onder de bur- gerij, deden hem voor den dag uit de ftad brengen. Hier 5<Ï4 K E R K E L rj K E na C. C. Hier over te onvrede , fchreef hij een' zeer hevigen Jaari5i7. Brief aan den Magiftraat, denzelven fcheldende voar -■ €rger dan Turken^ die hij , ten dien dage , met hunne Satanifcke valfche Leeraren, den Satan over- gaf, om in het hcifche vuur geftraft te worderr. Onder den Brief (lond gefchreven : Des regtvaar- digen Oordeelaars der Levenden en Dooden^ jezus CHRISTUS , '>vïen alk magt gegeven is in Hemel en cp Aarde ^ geroepen dienaar, justus velsius He^' ganus. In het jaar 1579 gaf hij een Boekje uit , met dezen titel : Een [eer fchson en heerlijk Trao taeigen , hegrijpende een vroe^- en avondtgehedt . . , wef twee fchriften , om Jich felven t" onder foeken. Het befluit van dit Boeltje zeide : „ Een iegelijk 5, zie toe, want mij verachtende en verwerpende, 5, (ik zeg het u bij de eeuwige waarheid Gods, ) 5, zoo zal hij niet alleen in mij , maar ook mede in „ den Heiligen Geest zondigen , met eene zonde , 5, die nooit zal vergeven worden." Deze velsius was voorheen een treffelijk Geneesheer en Wijsgeer, ciie veel had gefchreven, en onder de geleerde man- nen gefteld wordt, die uit den Haag oorfpronkelijk zijn. Maar hij was te dezen tijde zeer oud, en zoo eenigen meenden, door veel lezens, in zijn verftand en zinnen gekrenkt (*). Vertia- Den vijfden Februarij 1579, deed Mr. willem ring van artus. Raad des Prinfen van Oranje, zekere ver» LEM AR-" klaring voor de Wethouders der ftad Mechelen , Tüs. welke hij ook twaalf jaren te voren in den grooten Raad (*) BRANDT Bïadz, 626-62^}^ GESCHIEDENIS. %6s Raad des Konings had gedaan , en welke aanmer- na C. G» kelijk was. Hij verklaarde , „ dat hij zich niet I^ar'S'Z' ., , , , , , . , tot Ï552. ,, alleen had gewacht en onthouden , van zich on- __ „ der eenige bijzondere fecte te begeven: maar ook „ van zich te befmetten met haat , nijd , of partij- „ fchap, om verfcheidenheid van bijzondere gevoe- „ lens, vallende op het uitleggen der Heil. Schrif- „ tuur, buiten het gemeen en vruchtbaar Christen- „ geloof van onze zaligheid en verlosfing door den „ dood van jezus Christus , den Zoon van God , „ hetwelk door de liefde werkt, in de hope der „ opfhanding en des eeuwigen levens. Voorts, dat „ hij aangaande de openbare politie, zoo wel van „ Religie, als van de wereldlijke bediening, zich 5, als gemeen perfoon , hebbende noch begeercnde „ eenigen publieken last, altijd gefchikt had, en in „ het toekomende verftond te fchikken naar het- 5, gene, dat, (alle bevelen der boosheid uitgeflo- „ ten , ) openbaar was of zoude zijn ontvangen of „ toegelaten. En aangaande het Huk zijner con- 5, fcientie in het bijzonder, wilde hij rekenfchap ge- „ ven voor Gods regtvaardig oordeel. Biddende „ hem in geene andere achting te houden, en zijne „ verklaring in het goede te ontvangen, met beiui- „ ging van zich in de voorzeide Christelijke eenig- „ heid, en burgerlijke gehoorzaamheid , te willen „ houden , verzoekende daar van befcheid , onder „ het zegel der ftad.'* Dit werd hem gegeven. Hij gaf ook een klein gcfchrift aan den dag , met den. titel: Freedzaam acïvijs of berigt der Christelijke Religie en eenigheid derzelve, in dit fcljrift wees hy 3(5(5 KERKELIJKE na C. G. hij aan : „ hoe alle opregte Christenen moesten Jaari5i7. ^^ overeenkomen in drie grondpunten of hoofdftuk- .„ ,, ken: in het geloof, in de liefde, in de hoop; 5, maar aangaande de rest, rakende de opbouwing „ en volmaking der kennisfe van God, en deszelfs „ wil, was het niet noodig, dat zij allen overeen- - j, kwamen, en! van een gevoelen waren , ja elk 5, mogt en moest desaangaande volgen het getuige- „ nis ziji:er confcientie, en het verftand hem van 5, God gegeven. Want van elk zou geëischt wor- „ den, naar dat hem veel of Vv'einig gegeven was. 5, Niettemin moest ieder zich benaarfligen , om in 5, kennis te wnsfen , en in alle goede werken vrucht- „ baar te zijn , verwachtende elk zijne volkomene „ volmaaktheid in het eeuwig leven (*)." Unie van Weinig weken te voren, den 8ften Januarij 1579, Utrecht hadden de Walfche Provinciën , of die van Artois , Henegouwen en Doiiai , zich verbonden , om de Roomfche Religie , 's Konings gehoorzaamheid , en den Gendfchen vrede te handhaven , maar den Re- ligionsvrede te helpen weren. De Prins van Or^?;;- je^ merkende, waar dit heen wilde, had daar tegen op eene andere verbindtenis doen werken , hoewel om redenen van Staat niet openlijk in zijn perfoon, maar zich bedienende van zijnen Broeder , Graaf jan VAN NASSAU, cn bragt nu te wege , dat die v. n Gelderland en Ziitphen, Holland en Zeeland ^ het Sticht van Utrecht , en de Friefche Ommelanden tus« fchea den Eems en dt Lauwer s ^ zich den tienden Ja- (*) bxandt Bladz. 62p, 6zo. GESCHIEDENIS. 3(^7 tinarij dezes jaars 1579 te Utrecht nader verbonden , na C. G. en die vermaarde Unie of Fereeniging tekenden , I^^ns V» welke vervolgens als de grondflag van het Gemeene- best der zeven verecnigde ( geünieerde ) Ceji^esten^ want federt hebben zich nog andere gewesten , be- halve de bovengenoemde, bij het verbond gevoegd, gehouden is geworden. Met betrekking tot den Godsdienst, UiidJe het XlIIde Artikel van dit ver- bond dus: „ Dat Holland en Zeeland zich in het ,, ftuk van den Godsdienst, naar kun goeddunken y „ zullen mngcn gedragen. Doch de andere Pro- „ vinden dezer Unie zullen zich mogen fchikkeii „ naar den Geloofsvrede , bij den Aartshertog mat- j, THiAS en die van zijn Rade, bij advijs der alge- ,, meene Staten, alreeds ontworpen: of daarin zulke „ orde (lellen, als zij tot behoudenis der rust ett „ welvaart van elke Provincie of Stad^ en tot hand- 5, having der geregtigheden van Geestelijken en We- ,, reldlijken dienfliig vinden zullen , zonder hier in „ door eenige andere Provincie eenigzins gehinderd ,, te mogen worden; mids nogtans elk vrijheid van 5, Godsdienst behoude, en men niemand, ter oor- „ zake van den Godsdienst, achterhale of onderzoe- „ ke : gelijk reeds bij de Cendfche Bevrediging vast- „ gefteli is." Over dit Artikel viel echter terftond eenige zwarigheid. Sommigen verftonden, dat men bij hetzelve verklaard had, niemand in het bondge- nootfchap te willen ontvangen, dan die den Geloofs- vrede, of ten minfte de twee Godsdienflen , den Roomschkatholijken en den Hervormden, zou toela- ten: weshalve, tot nadere opheldering, op den eer- den Februarij, werd vastgefteld : ,, dat men niet s, voor- 5