фај

yı REDAKSİYA HEYƏTİ SƏDRİNİN BİRİNCİ: MÜA) R.Ə. MEHDİYEV “471

REDAKSİYA HEYƏTİ SƏDRİNİN MÜAVİNLƏRİ. İ.Ə. HƏBİBBƏYLİ, 15, QULİYEV, A.R, RZAYEV

BAŞ REDAKTOR A.A, ƏLİZADƏ

MƏSUL KATİB T.M. NAĞIYEV

REDAKSİYA HEYƏTİNİN ÜZVLƏRİ

A.Q. ABİYEV, B.T. BİLALOV, T.Y. BUDAQOV, Т.Ә. BÜNYADOV, N.S. CƏLİLOV, Ö.H. EL- . ƏLƏKBƏROV, R.M. ƏLİQULİYEV, K.İ. ƏLİYEV, T.A. ƏLİYEV, F.Ş. ƏLİYEVA, ZADƏ, V.M. FƏRZƏLİYEV, İ.M. HACIYEV, İ.M. HÜSEYNOVA, FQ. XƏLİLOV, MAYILOV, A.C. İSMAYIL-ZADƏ, K.M. KƏRİMOV, T.H. KƏRİMOV, FƏ. QƏDİROV, A.Ə. QƏRİBOV, Y.M. MAHMUDOV, A.M. MƏHƏRRƏMOV, А.С. MƏLİKOV, V.M. MƏM- MƏDƏLİYEV, Q.Ş. MƏMMƏDOV, N.T. MƏMMƏDOV, F.C. MƏMMƏDOVA, Ş.M. MURA- DOV, Ş.M. MUSTAFAYEV, A.M. PAŞAYEV, Ə.A. RƏSULOV, M.İ. RÜSTƏMOV, T.T. SALA- HOV, Z.Ə. SƏMƏDZADƏ, М.М. VƏLİXANLI, X.B. YUSİFZADƏ:

15ВХ 978-9952-441-13-0 (8-ci cild) ISBN 978-9952-441-00-0

0 "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası” Elmi Mərkəzi, 2018

alır sərbəst halda ayrılma-

mişdir,

E.-ın karbonil birləşmələrdən əmələ gəlməsi (enollaşması) turşu və qələvi mü- hitdə az polyar həlledicilərin istifadə edil- məsi ilə baş verir. Karbonil birləşmələrin elektronoakseptor əvəzləyicilərinin (CO, C(O)OC/H,, CN, NO) vəb.l B-vəziyyətdə olması və Е.-п metal ionları (məs., Fe”3) vasitəsilə xelat komplekslərlə əlaqələn- dirilməsi enollaşmaya kömək edir. Poli- flüor ketonlar ən davamlı Е. əmələ gə- tirir, çünki onların tərkibindəki mütəhər- rik a-hidrogen atomlarının olması keto- enol tarazlığının E.-ın əmələ gəlməsi is- tiqamətində yerini dəyişməsinə səbəb olur: məs, CF,C(O)CH,C(OXEF) demək olar ki, 10092 enollaşmışdır. E. habelə metalların enolyatlarını turşulaşdırmaqla, yaxud enol- larin sadə və mürəkkəb efirlərinin hidro- lizindən alınır.

E. ambident birləşmələrin kimyəvi xas- sələrinə malikdir, onlar О və ya C atomla- п üzrə elektrofil reagentlərlə (Х*) reak- siyaya girərək tərkibində *С=С(ОХ)– və ”(X-C(O)- qrupları olan müvafiq məh- sullar əmələ gətirir. Karbonil birləşmələrin çoxlu sayda reaksiyaları, məs., halogen- ləşmə, a/dol kondensləşməsi, kroton kon- densləşməsi E.-ın alınma mərhələsindən

keçməklə gedir.

ENÖ-PELTRİ (Esnault-Pelteric) Rober Alber Şarl (8.11.1881, Paris - 6.12.1957, Nitsa) = fransız alimi, təyyarəçi, aviasiya

mişdir (kosmik = aparatların uçuşu. nun ən əlverişli hesablamalarını aparmışdır), Raket yana- çaqları sahəsində təcrübələri məlumdur, ifrat yüksək sürətlər almaq üçün atom ener- indən istifadəni təklif etmişdir. E.-P. aviasiya, aviasiya mühərrikləri və s. sa- hələrdəki ixtiralarına 200-dən çox patent almışdır. Reaktiv hərəkət nəzəriyyəsinə aid əsərləri nəşr olunmuşdur (1913, 1928, 1930-35). Fransız sənayeçisi A.Lui Hirş ilə birlikdə astronavtika üzrə ilk beynəlxalq Eno-Peltri-Hirş mükafatını təsis etmişdir (1927). Aydakı kraterlərdən biri E.-P.-nin adınadır. ENOZİS, enosis (yun. Evootç - bir- ləşmə, birlik, ittifaq) — yunanların ya- şadıqları ərazilərin Yunanıstanla birləş- dirilməsi uğrunda millətçi hərəkat. “Е.” termini 1830 ildə, müstəqil yunan dövləti yaradıldıqdan sonra meydana gəlmişdi. Hərəkata pravoslav kilsəsi başçılıq edirdi. Kiprin Türkiyə və İngiltərəyə tabe olduğu dövrlərdə Kiprdə də yayılmışdı. 1960 ildə Kipr respublika elan olunduqdan sonra Е. şüarı Yunanıstanın və Kiprin mürtəce qüv- vələri tərəfindən adanın dövlət müstə- qilliyinin ləğv olunması məqsədilə istifadə edilmişdir. 1974 ildə Yunanıstan xuntasının və Kiprin yunan | icmasının E.-i hərbi yolla b keçirməyi 5 tutan uğursuz:

ENS (Em) -Avsiriyadı çy- Dunayın sağ qolu, Uz. 320 km, hövzəsinin sah. təqr. 6,1 min km-dir. Başlanğıcını Alçaq Tauem Alp d-rindan götürür, aşağı axını təpəli düzənlikdədir. Aprel-mayda daşqınlar olur, Örüillik su sərfi 210 m//san-dir. SES var, Ağac axıdılır. Aşağı axını gəmiçiliyə ya- rarlıdır. Ştayrş, E.-in sahilindədir. ENSEFALİT (yun: сукелтја/ов – baş beyin) - beynin iltihabı: infeksion, infek- sion-allergik, allergik və toksik etiologiyalı olur, Birincili (müstəqil) və ikincili E. ayırd edilir. çili E. özündə epidemik, ağ- caqanad, gənə, enterevirus və herpetik E.- ləri birləşdirir, ikincili E, müxtəlif xəs- təliklərin (qrip, toksoplazmoz, qızılca, os- teomielit və s.) fonunda baş verir. Е. baş beynin boz maddəsini zədələdikdə polioen- sefalit, ağ maddəsini zədələdikdə leykocn- sefalit, ağ və boz maddənin hər ikisini zədələdikdə isə panensefalit adlandırılır. Gedişinə görə kəskin, yarımkəskin və xro- niki E. olur.

Birincili Е.-п səbəbi yoluxmuş gənələr və ağcaqanadlarla keçən viruslar, habelə Koksaki, herpes, qrip və ya quduz- luq viruslarıdır. Mikrob E.-ini sifilis və səpgili yatalaq törədir. İkincili E. qı- zılca, çiçək, məxmərək, malyariya, tokso- plazmoz nəticəsində, yaxud vaksindən v(göyöskürək-difteriya-tetanus, çiçək, qu- duzluq əleyhinə vaksinlər) sonra ağırlaşma kimi inkişaf edə bilər.

E.-in bütün tipləri üçün ümumi əla- mətlər mövcuddur, Əksər infeksion xəs- təliklərdə olduğu kimi, E. də bədən temp- runun yüksəlməsi, mədə-bağırsaq yolunun: və yuxarı tənəffüs yollarının fəaliyyətinin pozulması ilə müşayiət olunur. Xəstə üçün başağrısı, qusma halları, epileptik tutmalar və işıqdanqorxma xarakterikdir. E. zamanı müxtəlif ağırlıq dərəcəli (zəiflikdən və yuxululuqdan komatoz vəziyyətə qədər) şüur pozuntuları baş verir.

E. bəzən simptomsuz, abortiv, yaxud ildirimsürətli formalarda olur, Simptomsuz forma yüngül başağrısı, qızdırma və baş- gicəllənmə ilə keçir. Abortiv forma kəskin

ENSEFALOQRAFİYA

respirator xəstəliklər və ya mədə infek- siyaları üçün xarakterik olan simptomlarla özünü göstərir. Ən təhlükəlisi bir neçə saatdan bir-iki günə qədər davam edən və: ölümlə nəticələnən E.-in ildıimsürətli formasıdır. Ölüm, adətən, kəskin ürək ça- uşmazlığı nəticəsində baş verir.

E.-in epidemik E konomo E--, gənə E--i, yapon E.-i, qrip E.-i, Koreya E.-i herpetik toksoplazmoz E--i növləri vardır. Epidemik Ekonomo E.-i hava-damcı və təmas yolu ilə keçən virusla törənir. Xəstənin temp-ru sürətlə 39-40”C-ə qədər yüksəlir, güclü başağrısı, əzginlik, oynaqlarda ağrı hiss olunur, huşu itir. Həmçinin yuxunun uzunmüddətli pozulması (hipersomniya, yuxusuzluq), taxikardiya, tənəffüs ritminin pozulması, çox tərləmə kimi simptomları da olur. Gözün hərəki pozuntuları nəticə- sində çəpgözlülük, baxışın iflici, diplopiya inkişaf edir. Çox vaxt psixi pozuntular müşahidə olunur, xəstə sayıqlayır, yaxud

eyforiya vəziyyətinə düşür.

Gənə E.-i mövsümi birincili virus E.-i- nə aiddir. Virusun keçiricisi tayqada və meşədə rast gəlinən yoluxmuş gənələrdir. Xəstəlik güclü başağrısı, qusma, temp-run yüksəlməsi və işıqdanqorxma ilə başlayır. Qıcolma tutmalan, epilepsiya, boynun iflici

də ola bilir

Yapon E.-i (E.B) virusla yoluxmuş ğeaqanadlarla keçir. İnsan və quşlar da virusun daşıyıcısı ola bilər. İnkubasiya günə qədərdir. Xəstəlik yüksək temp-r (40”C-dən yuxarı), üşütmə,

ması və qusma, əzələ zəifliyi və

n ilə başlayır. Şüur pozulması, qıcolma tutmaları, ətrafların dartılması, kəllə sinirlə- si (bulbar iflic) mümkündür. ik) E.-i qripin fonunda baş verir. Simptomlar güclü baş- ağrısı, ürəkbulanması, başgicəllənmə, ə,

rinin zədəl

Qrip (toksik-hemorra

lə ağrıları, çəkinin azalması, yuxu pozul- maları ilə özünü göstərir. Beynin belə iltihabi xəstəliyi epileptik tutmalara, iflicə,

yaxud komaya səbəb ola bilir

Qızılca E.-i (ensefalomielit) qızılca səpməsindən 3-5 gün sonra baş verir, Xəs- tənin ümumi vəziyyəti ağırlaşır, temp-r

yüksəlir, zəiflik və yuxululuq. hə

əkət- izliyə (soporoz vəziyyət), yaxud komaya keçə bilir. Bəzən əksinə, xəstə həddindən

tiq həyəcanlanmış olur, özündən çıxır, onda epileptik tutmalar baş qaldırır. Xəs- tlik kəllə sinirlərini, xüsusilə görmə və üz sinirlərini zədələyir, iflic, xoreya, ataksiya lənir

ilə nəti Suçiçəyi və məxmərək E.-i xəstəliyin ikinci-səkkizinci günü baş verir. Sinir

sistemi zədələnir, insan əzgin, yuxulu olur, epileptik tutmalar, ətrafların iflici, hərə- kətlərin koordinasiyasının pozulması mü- şahidə edilir.

Herpetik E. herpes virusları ilə 10- rədilir. O, baş beyin qabığını və ağ mad- dəni zədələyir. Belə virus orqanizmdə uzun müddət qaldığına görə herpetik E. “ləng” infeksiya səciyyəsi alır. Xəstəliyin kəskin forması temp-run yüksəlməsi, baş- ağrısı, qusma, şüurun pozulması, epileptik tutmalarla xarakterizə edilir. Sinir sis- temi zədələndiyinə görə insan məkan və zaman oriyentasiyasını itirir, hərəkət xao- tikləşir, afaziya və apraksiya müşahidə olunur.

Toksoplazmoz Е.-1пә kəskin formada az təsadüf edilir və temp-run yüksəlməsi ilə üzə çıxır. Bu növ Е. fonunda pnevmoniya, miokardit, konyunktivit və monositoz inkişaf edir.

Müalicəsi: xəstə dərhal hospitalizə olunmalı və daimi müşahidə altında sax- lanmalıdır. Gənə və yapon ağcaqanad Е.-1 ilk mərhələdə donor qamma-qlobulini ilə müalicə olunur, xəstəyə interferon və digər inə preparatlar verilir. İrinli meninqoensefalit zamanı antibiotiklər tət- biq edilir, dezintoksikasiya və dehidra- a müalicəsi aparılır, askorbin tur- şusu, trental, kalsium preparatları təyin olunur. Beynin ödemi zamanı kortikosteroidlər istifadə edilir. E. bəzən tənəffüs çatışmaz- һӧз yaradır və xəstə ağ ciyərlərin süni tə- nəffüsünə keçirilir. E.-də qıcolmaya qarşı dərmanlar, analgetiklərlə bərabər, həmçinin masai və müalicəvi bədən tərbiyəsi məs- ləhət görülür.

Profilaktikası: insanın və hey- vanların peyvənd olunması, xəstəlik keçi- ricilərinin məhv edilməsi

Heyvanlarda E. infeksion, yaxud infeksion-allergik proseslər nəticəsində baş beynin iltihabi zədələnməsidir. Baş beynin və onun qişalarının mürəkkəb zədələnməsi meninqoensefalit, baş və onurğa beyninin zədələnməsi ensefalomielit adlanır. Birin- cili E.-lər (quduzluq, ətyeyən heyvanlarda taun, pişiklərdə infeksion peritonit) virus- ların, bakteriyaların (listerilərin), ibtidai- lərin (toksoplazmozların) və prionların daxil olması ilə baş verir. İkincili E.-lər irinli otit, sepsis, bakteriyemiyalar, trav- malar (zədələnmələr) kimi digər xəstəlik- lərin ağırlaşmaları şəklində inkişaf edir. Heyvanların bəzi cinsləri meninqocn- sefalitə yoluxmağa daha meyillidir. Eks- sudatın xarakterinə görə E. irinli və irinsiz olur, Törədicinin baş beynə düşməsi, zə- hərli və allergik proseslər nəticəsində be-

asi

yində perivaskulyar infiltratlar, beyin to- xumasının ödemi, nöqtəvi qunsızmalar, aparıcı yolların demielizasiyası və 5. for- masında reaksiyalar baş verir. E.-in kliniki əlamətləri ümumi beyin və ocaqlı nevroloyi: simptomlarla müşahidə olunur, ataksiyalar, parezlər, ifliclər tipində patolofi dəyişik- liklər baş verir. Müalicəsi antibiotiklərlə aparılır.

ENSEFALOQRAFİYA (ensefalit * yun. драфо - yazıram), pnevmoens faloqrafiya - baş beynin rentgenoloyi müayinə üsulu. E. məqsədilə lümbal, bəzən suboksipital yolla xəstənin kəllə boşluğuna müəyyən miqdar hava, oksigen və ya xüsusi preparatlar (torotrast və s.) vurulur, dörd və daha artıq proyeksiyada renifgeno- qram aparılır. Beyində şiş, abses, yad cisim və s, olmasını müəyyənləşdirmək üçün istifadə edilir. Müasir neyrocərrahlıq təc- rübəsində baş verə bilən ağırlaşmaların qarşısını almaq üçün likvoru çıxartmaqla: aparılan E.-ya nisbətən daha üstün olan likyoru çıxartmadan pnevmoensefaloqra- fiyanın tətbiqi həyata keçirilir. Bu üsul eşitmə siniri nevritinin ilk mərhələlərində, arxa kəllə с̧ихигипип və körpünün yan sisteminin araxnoiditləri zamanı xüsusilə əhəmiyyətlidir. Likvoru çıxartmaqla E.-nin aparılması qeyri-şiş xəstəliklər (fokal, ya- yılmış epilepsiya, müxtəlif mənşəli ensefa- lopatiyalar, damar, iltihabi və travmatik zədələnmələr) zamanı göstərişdir. ENSEFALOMİELİT (ersefalit = yun. velo onurğa beyni), insanlarda - baş və onurğa beyninin toksiko-allergik və ya virus etiologiyalı iltihabı. Baş və onurğa beynində çoxlu nekroz ocaqları, mielinin dağılması, damar-iltihabi reaksiya ilə mey- dana çıxır. E. uşaqlarda və böyüklərdə in- feksiyalar, intoksikasiyalar zamanı inkişaf edə bilir, ya da müstəqil xəstəlik (birincili kəskin səpələnmiş E.) kimi müşahidə olu- nür,

Е. baş və onurğa beyninin neyrotrop viruslarla zədələnməsi nəticəsində baş ve- rən birincili və qabaqkı infeksiyalar fo- nunda, yaxud peyvənddən müəyyən müd- dət sonra inkişaf edən ikincili olur.

E.-in inkişafında virusun bədəndə geniş yayılmasına orqanizmin cavabı olaraq baş verən allergik reaksiyanın, yaxud autosen- sibilizasiyanın böyük rolu vardır, Kəskin: səpələnmiş E. qəflətən, yüksək temp-r, baş ağrısı, başgicəllənməsi, qusma, gör- mənin aşağı düşməsi, ətraflarda ağrı ilə başlayır. Xəstələrdə əzələ tonusunun və reflekslərinin artması ilə ətrafların parezi və iflici, yeriş zamanı yırğalanma ilə koor- dinasiya pozuntusu, incə hərəkətlərin (yaz-

en çeçəmə, etmənin. uğu və s. müşahidə edilə bilər. 2-3 ay keçdikdən sonra simptomların nisbətən geriyə inkişafı olur, lakin çox vaxt: hərəki və koordinator pozuntular qalır. Xəstəliyi diffuz sklerozdan fərqləndirmək çətindir. Lakin diffuz skleroz üçün sinir toxumasında bir zədələnmə ocağının digəri ilə əvəz olunması, qüsurun xəstəlik hər dəfə kəskinləşərkən tədricən dərinləşməsi xa-

Proqnoz Е--дә, adətən, arzu edilmə- yəndir, çox halda davamlı qalıq əlamətlər (ifliclər, parezlər) olur.

Peyvənddən sonrakı rabik (quduzluq) E.-i nadir hallarda inkişaf edir və ikincili E.-ə aiddir. Quduzluğa qarşı peyvəndin başlanmasının 10-20-ci günün- də baş və onurğa beynin zədələnməsi, bəzən periferik sinir və köklərin zədə- lənməsi ilə birlikdə olan simptomlarla aşkar edilir. Baş ağrısı, beldə ağrılar baş verir, temp-r yüksəlir. Bir neçə gün ərzində ətrafların parez və iflici inkişaf edir, vətər refleksləri yüksəlir, patoloyi reflekslər meydana çıxır, sidik ifrazı aktı sidiyin tam ləngiməsinə qədər çətinləşir. Xəstələr əzə- lələrdə ağrıdan şikayətlənir, sinir kötüyü- nün palpasiyası ağrısız olur, sinir kök- lərinin dartılması zamanı ağrı kəskin güc- lənir. Qanda leykositoz qeyd edilir, sidikdə albuminuriya olması mümkündür, onurğu beyni mayesində zülalın və hüceyrələrin orta dərəcədə dəyişməsi baş verir. Pro - qnoz: yüngül hallarda itirilmiş funksi- yaların tam bərpası, daha ağır hallarda davamlı nəticələr müşahidə olunur.

Müalicəsi: xəstədə E.-ə şübhə ol- duqda nevropatoloqa göndərmək lazımdır. Müalicə stasionar şəraitdə aparılmalıdır. E.- ləxəstələnmənin bütün hallarında (birincili və ikincili) vitaminlər (əzələ daxilinə 394-li В, 2,594-li Bi, Bi? vitaminləri, daxilə C vitamini) tövsiyə olunur. 10-20 gün ər- zində gündəlik 20-30 rıq prednizolon (pre- paratın kəsilməsi, dozanı tədricən azalt- maqla, ehtiyatla aparılır), habelə antihis- tamin preparatlar (adi dozalarda dimedrol, pipolfen, suprastin) və dehidratasiya pre- paratları – əzələ daxilinə 10 ml-dən ol- maqla 2596-li maqnezium-sulfat, daxilə gündə 3 dəfə 25 mq laziks təyin edi Xəstədə tənəffüs pozuntuları baş verdikdə xüsusi tibbi stasionarlarda yardım gös-

pun s

lunmuş: şəxslər ağır

edilməlidir, Göstəriş olarsa, qamma-qlo- bulin və ya hiperimmun qamma-qlobu- lindən istifadə olunur, Е. heyvanlarda - baş beynin

zədələnməsi ilə müşayiət olunan infek- sion xəstəlik. Törədicisi viruslardır, Hey- vanlar, adətən, qansoran cücülərin sanc- masından, yaxud bağırsağın infeksiyalı ifrazatı vasitəsilə yoluxur. Xəstəlik, əsa- sən, cavan heyvanlara (8-10 aylıq) təsir edir, yaşlı heyvanlar daha davamlı olur, Əlamətləri mərkəzi sinir sisteminin müx- təlif pozulmaları, gün ərzində bir пес̧ә qəfil sinir tutmaları, buna oxşar tut- malardan sonra yuxululuq, arxa (bəzən də ön) ətrafların parezi və iflicindən ibarət- dir. Anamnezə, kliniki əlamətlərə, labo- ratoriya хә kranioqrafiya kimi xüsusi tədqiqat metodlarına, EEQ-ya, beyin və onurğa beyni likvorunun (mayesinin) təd- qiqinə əsasən diaqnoz qoyulur. Likvoru tədqiq etmədən diaqnozu təsdiq etmək mümkün deyildir. Müalicəsi az zəhərli, müəyyən həssaslığa malik antibiotiklərlə aparılır.

ENSEFALOPATİYA (evrsefalit = yun nüroc – iztirab, xəstəlik) — baş beynin qeyri-iltihabi xarakterli üzvi zədələnməsini bildirən ümumiləşdirilmiş termin. Em- briopatiyanın nəticəsi kimi anadangəlmə E.

yuxusuzluq, başağrısı) və (və ya) psixo-

patologiyayabənzər (maraq dairəsinin da- ralması, passivlik, emosional səbirsizlik, kobudluq vəs.) pozuntular, yaddaşın, zehni inkişafın pozulması ön plana çıxa bilər, Alkoqol E.-ları özünü kəskin və xroniki davam edən alkoqol psixozları kimi gös- tərir. Qurğuşun duzları ilə xroniki zə- hərlənmə zamanı qurğuşun E.-sı inkişaf edir. Müalicəsi E.-ni törədən səbəbə uyğun olaraq təyin edi ENSENSBERGER (Enzensberger) Hans Maqnus (4. 11.11.1929, Bavariya, Kauf- beyren) — alman yazıçısı. 1949–54 illərdə Erlangen, Freyburq, Hamburq (Almaniya) və Sorbonna (Paris) un-tlərində germa- nistika, ədəbiyyafşünaslıq və fəlsəfə üzrə təhsil almışdır. Almandilli müəlliflərin birliyi - “Qrup 47”-nin üzvü, 1965-67 illərdə “Kursbux” umalının redaktoru, aylıq “Transatlantik” mədəniyyət iumalı- nın (1980-91 illərdə 82 nömrəsi çapdan çıxmışdır) təsisçilərindən biri olmuşdur. Alman siyasi lirikası ənənələrini davam etdirmiş: Canavarların müdafiəsi" (1957), Ölkənin dili” (1960), “Korların şrifti” (1964) şeir toplularının, incəsənət və siyasətlə bağlı problemlərə dair publisistik yazıların və tənqidi esselərin, “Havanada istintaq” (1970), “Titanikin məhvi" (1978) sənədli-siyasi pyeslərin müəllifidir. ENSXEDE: (Ensehede) — Niderlandın ş-ində, Overeysel əyalətində şəhər. Əh

Ensxede şəhərindən görünüş,

Azərbaycan Milli Ensiklopediyası", Xüsusi Azərbaycan" cildi (Azərb. və rus dillərində)

və 1-7-cicildlər

158 min (2012). Diy. ду Tvente kanalı sahilində port

Erkən orta əsrlərdə Köhnə bazar ətra- finda yaşayış məskəni kimi yaranmışdır.

1325 ildə şəhər statusu almışdır. Əsasən,

Aeroport.

taxta evlərdən ibarət olan şəhərdə bir neçə

dəfə güclü yanğın (1517, 1750, 1862) baş

vermişdir. 19 əsrdən parça istehsalının iri İkinci dünya mü- ərəfindən azad edilmişdir. F

mərkəzinə çevrilmişd

bəsi illərində almı

olunmuş, 1944 ild: lədiyyə teatrı (1955), Tvente Milli muzeyi, Tvente un-ti (1961) və s. var. Tvente вә. aye r-nunun mərkəzidir. Toxuculuq, əsa: ən, pambıq parça sənayesi inkişaf etmişdir n təqr, 1/3-i), Maşınqayırma

ari, nasoslar, qaldırıcı

ayaqqabı, ağac emalı

ənayesi müəssisələri fəaliyyət göstərir ENSİ (şumer dilində: köhnəlmiş oxunuşu patesi) - Qədim Mesopotamiyada с.ә 26 əsrlərdə şəhər-dövlət hakimi, Ka- hinlik və inzibati səlahiyyətləri var idi. E.ə srdə hökmdar tərəfindən təyin olunan | rəisləri E. adlanırdı, E.ə, 2-ci min-

likdə istehsal vasitələri üzərində mül- n məhrum edilən, yarımqul və:

nə düşən, hökmdar və məbəd tə:

arında işlə əkinçi-yardarlara F

ENSİKLİKA (yun. evxux3.oç = dairəvi) Roma papasının bütün katoliklər, yaxud atoliklə

məsələlərlə bağlı müraciəti

bir ölkənin k

nə dini təlim və

örə, Е. mü:

edilməlidir. ütın dilində yazılır və mətnin

mütləq icri

birinci sözü ilə adlandırılır. Erkən xristian kilsəsində yepiskopun etiqad məs:

dair müraciətləri Е

lərinə 4nqlikan termini Lambet konfrans- larinin (Anqlikan kilsələri ittifaqının ali orqanı) müraciətlərini bildirir.

ENSİKLOPEDİSTLƏR - "Ensiklope- diya, yaxud Elm, incəsənət və peşələrə

adlanırdı

dair izahlı lüğət”i tərtib və nəşr edən fransız. maarifçiləri. “Ensiklopediya”nın təşkilatçısı və rəhbəri D. Didro idi. Bura- da Holbax, Hehvetsi, Volter fəal iştirak edirdilər. Başlıca müəllifləri 1.1.Russo, Ş.L.Monteskyö, təbiətşünaslar ЈА. Büf- fon və L...M. Dobanton, iqtisadçılar A.R... Türqo və F. Кспе, mühəndis N.A. Bulanie, həkim Р.Ј. Bartez və b. idi. Aralarındakı kəskin fikir ayrılığına və silki fərqlərə baxmayaraq, onları sosial dəyişikliklər, xüsusilə silki strukturun aradan qaldırılması və əmlakın bərabər bölgüsü ideyaları bir- ləşdirirdi.

“Ensiklopediya” 28 cilddən ibarət idi (Paris, 1751-72): "Ensiklopediya"nın beş əlavə cildi də (Amsterdam, 1776-77) nəşr Didro və D”Alamberin yaz- diqları "Prospekt”də göstərilirdi ki, nəşrin məqsədi elm və incəsənətə dair bilikləri toplamaqdır. İkinci cildin nəşrindən sonra “Ensiklopediya” qadağan edildi. Sonradan

edilmişdi

nəşri davam etdirilsə də, senzura təzyiqinə məruz qaldı. 1759 ildən gizli nəşr olu- nurdu. Mühafizəkar filosof və yazıçılar, kilsə xadimləri və parlament üzvləri Е lərə qarşı çıxırdılar. Volterin fikrincə, “Ensiklopediya” bütün fransızları, hətta avropalıları ensiklopedist etmişdir. Böyük Fransa inqilabı (1789-94) ideyalarının hazırlanmasında E. həlledici rol oyna- mışlar ENSİKLOPEDİYA (yun. Eyxüxö.oz zaı- беда – biliklər dairəsi) — bütün (uni ver- sal E.-lar) və ya ayrı-ayrı (s a hə E.-ları) bilik, yaxud əməli fəaliyyət sahələri üzrə sistemli və yığcam məlumat verən elmi və ya elmi-populyar, universal soraq nəşri Quruluşuna görə əlifba üzrə və sistemli E.-lar, həcminə görə isə böyük (bir neçə on cildlik), kiçik (10-12 cildlik), qısa (4-6 cildlik) və adətən ensiklopedik lüğət adlanan 1-3 cildlik E.-lar olur. E.-lar uyğun tematik plan (məqalələrin ümumi həcminin müxtəlif fənlər və məqalə tipi üzrə bölgüsü) və sözlük (məqalə həsr olunmuş terminlərin tam siyahısı) əsasında

Britaniya ensiklopediyası” (“Britannika”). 1-20-ci çillər.

Rusiya Böyük Ensiklopediyası” (BRE),

yaradılır. E.-da məqalələr icmal, məlumat, şərh (yalnız definisiyadan və əgər digər dildən alınma sözdürsə, etimologiyadan ibarət) və isnad (digər terminə ünvanlıma) formalarında verilir. Əsasən, həcmcə bir- birindən fərqlənən ilk iki məqalə növü E: üçün səciyyəvidir: onlar məsələnin məğzi barədə mühüm məlumatı (elmi nəzəri yənin və ya tarixi hadisənin izahı, coğrafi, bioqrafik, statistik məlumatlar və s.) əhatə edir. Məqalənin mətində, məqalənin so- nunda, cildlərin axırında və yaxud xüsusi biblioqrafik” cilddə verilən ədəbiyyat si- yahısı mövzu ilə bağlı daha dolğun və ətraflı məlumat əldə etməyə imkan yaradır. E.-da illüstrativ: materiallar mühüm yer tutur, Çoxcildlik E.-ların, adətən, əlavə stəriciləri olur. "E." termininin mənası tarix boyu də- yişilmişdir: antik cəmiyyətdə 7 müstəqil sənət növü (qrammutika, ritorika, dialekti- ka və ya məntiq, həndəsə, hesab, musiqi və astronomiya), 16 əsrdə Qərbi Avropada “müxtəlif məzmunlu külliyyat”, sonralar 18 əsrədək biliklərin təsnifatı anlamında işlədilmiş və tədricən müasir. mənasını almışdır. sözü ilk dəfə 1620 ildə en- siklopedik əsərin (Alsted 1.H., “Cursus philosophise eneyelopaedia”, Herbom) başlığında verilmişdir.

Е. səciyyəli əsərlər hələ е.ә. 12-10 əsrlərdə Çində, е.ә. 2-ci minilliyin 2-ci

rübündə Qədim Misirdə meydana gəlmiş- dir. Qədim Yunanıstanda Demokritin və aristotelin əsərləri əhatəliliyinə görə Е. xarakterli olmuşdur. Qədim Romada ilk E.- lardan biri Mark Terensi Varronun 9 kitabdan ibarət “Elmlər” əsəri idi, Ərəb dilində ilk E. Farabinin (870-950) "Bilik- lər siyahısı" əsəri hesab edilir. İran alimi Zəkəriyyə Razinin (825-925 və ya 934) "Tibb külliyyatı" və 10 cildlik “Tibb ki- tabı” ensiklopedik xarakterlidir. /Һи Sina- nın (980-1037) dəri (qədim fars-tacik) dilində yazdığı “Danişnamə" təzkirəsi, təkcə Şərqdə deyil, Avropada da böyük şöhrət qazanmış “Şəfa kitabı” geniş əhatəli ensiklopedik əsərlərdir. Türk alimi Daşköp- rüzadənin (16 əsr) müxtəlif elm sahələri haqqında ensiklopedik malumat verən "Səadət açarı” əsəri orta əsrlərin (Şərqdə hətta 19 əsr də daxil olmaqla) sistemli ensiklopediyaları tipinə yaxındır. 19-20 əsrlərdə Şərqdə geniş yayılmış ensiklopedi. yalardan Şəmsəddin Saminin (1850-1904) 6 cildlik “Qamusi-aləmi”ni və M.Ə. Deh- xudanın (1879-1956) 50 cildlik “Lügətna- mərşini göstərmək olar. Avropada 17 əs- rin sonu-18 əsrdə P. Beylin “Tarixi və tənqidi lüğət”i məşhur idi. 18 əsr fransız maarifçi fəlsəfəsinin görkəmli abidəsi olan “Ensiklopediya, yaxud. Elm, incəsənət və peşələrə dair izahlı: lüğət”in sonrakı ensiklopedik nəşrlərə böyük təsiri olmuş- dür, 18-20 əsrlərdə “Britaniya ensiklo- pediy (“Britannica”) və s. nəşr edil- mişdir. Rusiyada nəşr olunan E..-lar ara- sında ən mükəmməli F.A.Brokhauz və İ.A.Yefronun 82 əsas və 4 əlavə cilddən ibarət “Ensiklopedik lüğət”i (1890-1907) idi. A. və İ. Qranat qardaşlarının “Ensiklo- pedik lüğət”i də o dövrdə geniş yayılmışdı.

20 əsrin əvvəllərində universal rla yanaşı, sahə E.-ları (texniki, k.t, hərbi və $,) və soraqçalar buraxılmış, əsrin or- talarında isə universal E.-ların inkişaf meyilləri müəyyənləşmişdir. Elm və tex- nikanın yeni sahələrinə böyük diqqət yetirilir, yeni nəşrlərlə yanaşı, materialların müxtəlif üsullarla yenilənməsi həyata keçirilirdi (E.-nın davamı olaraq “Ensiklo- pedik umal”larm, həmçinin il ərzində E.- nın əsas nəşrini yeni məlumatlarla tumam- layan “Salnamə”lərin buraxılması və s.). E.-nın əldə edilməsi asanlaşır, onlar kiçik formatlı, nazik kağızda, asan oxunun xüsusi şriftlərlə çap olunmuş kitablarla əvəzlə- nirdi,

Azərb.-da Е. işinə 20 əsrin ortalarından təkan verilmiş, 10 cilddən ibarət “Azər- baycan Sovet Ensiklopediyası" (1976-87) nəşr olunmuşdur. Çoxcildlik “Azərbaycan

ENTELODONLAR

Milli Ensiklopediyası”nın 2007 ildə “Azər- baycan" xüsusi cildi, 2009-16 illərdə isə 1- 7-ci cildləri nəşr edilmişdir.

ENSİZBURUN MEYMLNLAR (Simiqe catarrhinac) — ali primatlar yarımdəstə- sindən meymun qrupu. E.m.-ın (yoğunbə- dənlilərdən başqa) burun arakəsməsi dar, burun dəlikləri bir qədər aşağı yönəlmişdir. Boyu 35 sm-dən (cırtdan əntər) 175 sm-ə- dək (qorilla) olur. Baş beyin yaxşı inkişaf etmişdir. 32 dişi, boğaz kisələri var, ək- səriyyətinin quyruğu uzun, bəzilərininki qısa və ya heç yoxdur. Tük örtüyü və dərinin ayrı-ayrı hissələri bəzən əlvan rəngli olur. İbtidai E.m.-da ovurd kisələri (nazikbədənlilərdən başqa) və oturaq dö- yənəkləri (hibbonlarda zəif inkişaf et- mişdir) olur. Asiya və Afrikada yayıl-

ibtidai E.m. (1 fəsiləsi — əntərkimilər), insanabənzər meymun qru- pundan (hibbonlar və pongidlər fəsiləsi) və hominidlər fəsiləsindən ibarət insanabənzər primatlar.

ENSTATİT (yun. ivorümç — müqavi- mət göstərən (çətin əriməsinə görə) rombik piroksenlər qrupundan mineral, MgəlSiş0,) E. izomorf sırasının sonuncu

Enstatit.

üzvü (ferrosilit). Prizmatik kristallar, dənəli aqreqatlar əmələ gətirir, Rəngi yaşılın çalarları, bozumtul-ağ, boz, sarı, qonurdur. Şüşə, sədəfi parıltısı: var, Sərtliyi 5-6, sıxlığı 3200-3500 kq/m). Е. maqneziumla zəngin maqmatik süxurların mühüm sü- xürəmələgətirən mineralıdır. Hidrotermal məhlulların təsirindən serpentin və talka çevrilir. Norveçdə (Telemarken), ABŞ-da (Tili-Foster) yataqları mövcuddur. Azərb.- da Kiçik Qafqazın serpentinitlərində rast gəlinir,

ENTALPİYA (yun: övtülxo - qızdırı- ram), istilik tutumu, Gibbsin istilik funksiyası- sistemin halını təyin edən termodinamik potensial. Н (S, p, N, xi) ilə işarə edilir, burada $ — enfropiya, p- təzyiq, N — sistemin zərrəciklərinin

sayı, x, — sistemin digər makroskopik pa- rametrləridir. E. additiv funksiyadır, yəni bütün sistemin E.-sı onu təşkil edən his- sələrin E.-ları cəminə bərabərdir. E. aşı- ğtdakı kimi təyin edilir:

H-U-pV: (1) burada U — sistemin daxili enerfisi, V — həcmidir. E.-nın tam diferensialı (N və x, sabitdir)

АН = Т48 “ Vdp (2) şəklindədir. (2) düsturundan sistemin temp- runu (7) və həcmini təyin etmək olar: Т= (dHidS),, V = (dHidp),. Sabit təzyiqdə sistemin istilik tutumu су = (АНЫТ), E.- nın sabit təzyiqdəki bu xassələri daxili eneriinin sabit həcmdəki xassələrinə ana- lofidir:

Т= (dUldS),, Pe -(d4U/V ), бу= (dUldT),

Sabit təzyiqdə gedən proseslərdə sis- temin E.-sının dəyişməsi xaricdən onu ve- rilən (və ya ondan alının) istilik miqdarına bərabərdir. Buni гә E, həmdə istilik funksiyası adlınır. “B." terminini Н. Kanerlinq-Onnes təklif etmişdir ENTAMÖB – bax /

(İYA (qədim yun. бутс, tamamlanmış və öyü tam gerçəklik. halında olma) fəlsəfəsində əşyanın gerçəkliyini ifadə cdən iki termindən biri (ener?i ilə yanaşı) Aristotelin neologizmi. O, “Metafizika"da enerfini imkandan gerçəkliyə keçid, E.-nı bu prosesin nəticəsi kimi göstərmiş, bəzən isə onları sinonim kimi işlətmişdir. Latın sxolastikasında (xüsusilə Foma Akvina: İda) E. “actus” kimi tərcümə olunur, Yeni dövr fəlsəfəsində bu terminə Leybnifsdə rast gəlinir. ENTELODONLAR - gövşəm: rimdəstəsinin Entelodontii

nteriya amöbü,

oluram, Aristotel

ənlər ya- fəsiləsindən

nəsli kəsilmiş məməli heyvan cinsi. Avra siyanın Oliqosen çöküntülərindən məlum- dür. Begemot irilikdədir (cidov hünd, 2 m-ədək): kəlləsi uzundur. (1 m-ədək), Köpək dişləri iri, ön azı dişləri kəs dişləri çıxıntılıdır. E.-ın yan ban

Entelodon (rekonstruksiya).

güclü reduksiyaya uğramışdır. Е. əsl do- nuzlarla (suida) müqayisədə daha yırtıcı olmuşlar. 7 növü məlumdur. E.-a yaxın cinslər Şimali Ameri- kadan tapılmışdır. ENTERİT (qədim yun. бутероу — bağırsaq) - mazik bağırsağın selikli qişasının itihabı, Müstəqil xəstəlik kimi E. az yayılmışdır. Əksər hallarda E. yoğun bağırsağın (ente- rokolit) və ya mədə və nazik bağırsağın (qastroenterit), yaxud mədə-bağırsaq yolu- nun iltihabı (qastroenterokolit) ilə bir vaxt- da təsadüf edilir. E. gedişinə görə kəskin və xroniki olur. Kəskin enterit bakte- riya (vəba, salmonellyoz, qarın yatalağı) və ya virus mənşəli, toksiki maddələrlə (arsenlə, sü i ilə), yaxud zəhərli məhsullarla (solğun əzvay göbələyi meyvə çəyirdəkləri ilə, yeyilməyən gi- ləmeyvələrlə və s.), kəskin ədviyyatlı, duzlu, yağlı qidanı çox yeməklə, spirtli içkilər qəbul etməklə, qida məhsullarına və ya dərman maddələrinə qarşı allergiya səbəbindən baş verə bilər. Kəskin E., adətən, ishal, ürəkbulanma, qusma və qa- ğrılarla başlayır, Bədən hərarətinin yüksəlməsi, baş ağrısı ola bilər, Qarnın nlər tez-tez baş verir, хәз- əziyyəti zəif, rəngi solğun, quru və dilin üstü ağ ərplə örtülmüş olur. Qarın şişir, bağırsaqlarda qurultu qeyd edilir. Uzun sürən ishal zamanı klinik susuzlaşma mənzərəsi inkişaf edir, ığır hallarda əzələ qıcolması, yayılmış damardaxili laxtalanma sindromu baş verir. Müalicəsi: stasionar şəraitində apa-

işləməsi ilk

rilmalıdır. Xəstəyə yataq refimi, pəhriz qidalanması (mexaniki və kimyəvi qo-

ruyucu qida, karbohidratların və y miqdarının məhdudlaşdırılması), çı maye qəbulu (lazım gələrsə dəri altına

xörək duzunun izotonik məhlulu və ya

500-li qlükoza məhlulu yeridilir), simpto- matik və ümumi möhkəmləndirici müalicə təyin olunur, Ağır disbakterioz inkişaf etdikdə bağırsaq florası dərmanla korrek-

iya edilir, diareya büzücü dərmanlarla radan qaldırılır. Zülal mübadiləsi pozul- bədənə polipeptid məhlullar yeri-

Xroniki enterit kəskin E. yaxşı müalicə olunmadıqda, qidada zülal çatış- madıqda, vitamin (xüsusən Bı və Ај аг ol- duqda, qida yaxşı çeynənmədikdə, tez-tez дили və yağlı xörəklər yedikdə, mədə şirəsi kifayət qədər ifraz olunmadıqda, habelə qara ciyər, mədəaltı vəzi və qurd xəstə- likləri nəticəsində, uzun müddət dərman preparatları qəbul etdikdə baş verə bilər, Xroniki E. zamanı ishal gündə 5 dəfəyə qə- dər (duni və ya siyiqtəhər), tərkibində həzm

olunmamış qida qalığı olmaqla orqanizmin ümumi zəifləməsi ilə davam edir. Bundan sonra xəstənin arterinl təzyiqi kəskin düşə, ürəkdöyünmə, başgicəllənmə, ətrafların əsməsi qeyd oluna bilər. Bəzən qarında şiddətli ağrı, quruluq və spazmalarla mü- şayiət olunan defekasiya istəyi yaşılımtıl rəngli, cüzi sulu nəcis ifrazı ilə baş verir. Xroniki E.-də dilin üstü ağ ərlə örtülü, kənarlarında dişlərin izi olur, Xəstəlik çox uzun sürdükdə orqanizmdə polihipovita- minoz, mineral maddələrin çatışmazlığı, zülal aclığı inkişaf edir. Bədən çəkisi azalır, distrofiya baş verir. Müalicəsi: kəs- kinləşmə olduqda stasionarda aparılmalıdır. Xəstəyə yataq relimi və pəhriz qidalanması (zülalla zəngin, yağ və karbohidratlar: məhdudlaşdırılmış = kəsmik, sıyıqlar, yağ- sız ət, yağsız balıq) təyin olunur. Tərki- bində tünd, turş və həzm sisteminin selikli qişasına zərər verən maddələr olan məh- sullar, habelə çoxlu sellülozlu ərzaqlar, süd qida rasionundan çıxarılmalıdır. Yağın və karbohidratların miqdarı tədricən artırılır. Xəstəliyin remissiya mərhələsində bütün lazımi maddələr, vitaminlər və minerallar olan balanslaşdırılmış pəhriz təyin olunur. Ağır diareyalı pasiyentlərə büzücü dər- manlar, bürüyücü və adsorbsiya edən pre- paratlar və antiseptiklər verilir. Bu məqsəd üçün fitoterapiyadan (çobanyastığı, ada- çayı, dazıotu, meşə gilası və qaragilə hə- limi) istifadə oluna bilər. Disbakterioz probiotiklər və eubiotiklər vasitəsilə kor- reksiya olunur.

Profilaktikası: səmərəli qidalan- ma, gigiyena qaydalarının gözlənilməsi, ər- zaq məhsullarının diqqətlə emalı, qidada toksiki maddələr olan məhsulların (yeyil- məyən göbələklər və giləmeyvələr) qəbul edilməməsi, dərman preparatlarının qəbulu zamanı ehtiyatlı olmaq. E.-lərin qarşısının alınmasında həzm sistemi xəstəliklərinin, mübadilə və endokrin pozuntularının vax- unda aşkar edilməsi və müalicəsi böyük əhəmiyyətə malikdir.

Heyvanlarda E.-i doğuran səbəb- lər keyfiyyətsiz yemlər, rasionda çətin- həzmolunan yemlərin çoxluğu və s.-dir. E. həmçinin bəzi zəhərlənmələr və infeksion xəstəliklər zamanı (məs., qaramal taunu) müşahidə olunur.

ENTERO... (yun, Evrepov — bağırsaq) - bağırsağa (məs., enterokolit), daxili or- qanlara (məs., enterotoksemiya) aidlik bil- dirən mürəkkəb sözlərin tərkib hissəsi,

ENTEROBİĞZ (evrrero... = (ос = həyat) – nemafodozlar qrupundan ən çox yayılmış helmintoz növü. Törədicisi bizquyruqdur (Enterobius vemicularis), Ağ rəngli kiçik

viyyatı ilə qidalanan bizquyruq : n və soxulcanabənzər çıxıntıda yaşayır. Biz- quyruqla yoluxmada çirkli əllər əsas rol oynayır. Ona görə də E.-la daha çox ki- çikyaşlı uşaqlar xəstələnirlər. Orqanizmdə bizquyruğun olmasının əsas əlaməti çox vaxt axşam və gecə vaxtı özünü büruzə verən anusətrafı qaşınmadır. Valideynlər uşağın yuxusunu diqqətlə müşahidə etməli və bu əlamət baş verdikdə dərhal dehel- mintizasiya aparılması üçün tədbir görmə- lidirlər.

Müalicəsinin mühüm elementi antihelmint preparatların qəbulundan əlavə gigiyenik tədbirlərdir: əllərin təmiz yuyul- ması, dırnaqların qısa kəsilməsi, dəyişəyin isti suda yuyulması, isti ütü ilə ütülənməsi vəs,

ENTEROHEPATİT - bax //istomonoz. ENTEROKİNAZA – bax Елиелорери- дага,

ENTEROKOLİT – bax Qasrroenterit. ENTEROPEPTİDAZA (qədim yun. övrepov — bağırsaq * zexroç — bişirilmiş, həzm olunmuş), enterokinaza - en- dopeptidazalar qrupundan olan proteolitik ferment: tərkibində karbohidratlar (3596 qlikoproteid) olan mürəkkəb zülal. Bəzi məməli heyvanlarda və insanda tapılmışdır. Е. onikibarmaq bağırsağın selikli qişa hü- ceyrələri tərəfindən hasil edilir və mədəaltı vəzinin şirəsi ilə daxil olan tripsinogeni zülalları parçalayan aktiv tripsin fermentinə çevirir. Bu zaman əmələ gələn tripsin öz növbəsində tripsinogeni və mədəaltı vəzi şirəsinin bütün digər proteolitik ferment- lərini aktivləşdirir. Fermentativ xassəsi özünü ancaq qələvi mühitdə büruzə verir. E.-nın miqdarı çox az olduğundan onun qidanın həzmində bilavasitə iştirak etməsi cüzidir, həddən artıq çatışmadıqda diareya, steatoreya, arıqlama, anemiya, zülal müba- diləsinin pozulması, həzm pozuntusu baş verif.

ENTEROPTÖZ - bax Splarmoptoz. ENTEROTOKSEMİYA (errrero ... 5 yun. тоҝ̆укоу – zəhər *- тјалјас — qan), “yum- şalmış böyrək” - heyvanlarda, əsasən də qoyunlarda kəskin yoluxucu xəstəlik. Qoyunların bağırsağında anaerob mikroor- qanizmlərin fəaliyyəti nəticəsində əmələ gələn toksinin zəhərlənmə törətməsi. Zə- hər, əsasən, qara ciyər və böyrək parenxi- masını, sonra isə orqanizmi zəhərləyir.

qoyun. ü г. sonra | . güclü qıclıq (konvulsiya) müşahidə edilir yarıldıqda bağırsağın selikli qi qan sızdığı, böyrəyin (bəzən: hər ikisinin) ğı görünür. Mübarizə təd-

ENTO... (yun. evröc — daxildə) — “da- xili”, “daxildə” mənalarını bildirən mürək- kəb sözlərin tərkib hissəsi (məs., ento-

derma),

ENTODERMA (ет, * derma) – |) çox-

hüceyrəli heyvan orqanizmi rüşeyminin

daxili qatı (daxili rüşeym vərəqi). İlk

bağırsaq divarı E. əsasında yaranır, ondan

bütün bağırsaqların və bağırsaq kanalı ilə

əlaqəli olan vəzilərin selikli qişası inkişaf edir. Ali onurğalılarda E.-dan ağ ciyərlər,

balıqlarda isə üzmə qovuqları yaranır.

2) Bağırsaqboşluqlularda bədən divarının

daxili qatı.

ENTOMOFAQLAR (yun. гутојда: – cücü 7 птјаов — yeyən) — cücülər üçün təh- lükəli olan, onların sayının təbii tənzim- lənməsinə təsir edən yırtıcı və parazit or- qanizmlər, bitkilərin inteqrasiya olunmuş mühafizəsində bioloği metodun ən mühüm agentləri, Е. arasında mənənələr, yastıcalar və s. zərərverici cücülərlə mübarizədə is- tifadə edilən pərdəqanadlılardan minicilər (trixoqramlar, afelinus, psevdafikus), həm- çinin yarpaqgəmirən tırtılları yeyən bəzi qarışqalar, sərtqanadlılardan parabüzənlər, məs, Avstraliya novlu qaracasını məhv edən rodoliya, tərəvəz bitkiləri zərərve- ricilərini yeyən stafilin böcəkləri, tırtılları məhv edən bəzi karabidlər, təkcə k.t. üçün zərərli cücülər deyil, həm də bəzi onur- ğasızlar üçün təhlükəli olan ikiqanadlı- lardan raxin milçəkləri ən çox yayılmışdır. Yırticı taxtabitilər və gənələr də Е.-а aid edilir: zərərverici cücüləri yoluxduran bak- teriyalar və viruslar, həmçinin göbələklər də bu qəbildəndir. Cücüyeyən onurğalı- lardan suda-quruda yaşayan onurğalıların (qurbağalar), bir çox quşların, həmçinin məməlilərin (kirpilər, porsuq, köstəbəklər və b.) təbiətdə böyük rolu var, İnsanın istifadə etdiyi entomofaq növləri arasında sayına görə pərdəqanadlılara (80-ə yaxın), sərtqanadlılara (30), ikiqanadlılara (10), yarımsərtqanadlılara (5), torqanadlılara (3) aid cücülər ön sırada durur, Bir entomo- faqın sahib üzərində inkişafı — tək para-

mofaqın inkişafı — super у, müx- Müalicə üçün xaricdən insektisidlər, təlif növ entomofaqın inkişafı — multipa- daxildən (sürfələrə qarşı) larvosidlər (sis-

razitizm, digər parazitlərin yoluxması — temli təsir göstərən preparatlar qrupundan) hiperparazitizm, sahibi axtarmaq və yo- tətbiq etmək. Profilaktikası: zootrop Tuxdurmaq üçün digər parazitlərdən istifadə cücülərin çox olduğu yerlərdə, binalarda və olunması — kleptoparazitizm anlayışları ilə heyvanların bədənində E.-ı məhv etmək, fərqləndirilir. Entomofaq cücü parazitiz- cücüləri hürküdüb qovan vasitələrdən (re- minin sahibin ölümü ilə nəticələnmə, sahibi pellentlər) istifadə. axtarma və onu yoluxdurma fazalarının bir. ENTRE-RİOS-- Argentinanın ş.-ində əya- birindən ayrı olması və s. kimi özünəməx- lət. Parana və Uruqvay çayları arasındadır. sus xüsusiyyətləri vardır. Sah, 76,2 min Хә?, Әһ. 1,3 mln. (2014), ENTOMMOKFİLİYA (yun. evrohu. — cücü İnz. m. Parana ş.-dir. £ .əfiliya) – cücülər vasitəsilə bitkilərin ENTROPİYA (yun. ivrpozin — çevril- çarpaz tozlanması, mə) = termodinamik sistemin hal funk- ENTOMOLÖGİYA (yun. сутора —cücü siyası: eneriinin səpilməsinin dönməzlik *.Мовууа) zoologiyanın cücüləri öyrənən həddini təyin etmək üçün ilk dəfə rermo- bölməsi. Ümumi E. cücülərin quru- dinamikaya daxil edilmiş anlayışdır. luşunu və həyat fəaliyyətini, onların fərdi "E-"anlayışını termodinamikaya alman inkişafını və təkamülünü, formalarının alimi R. Klauziüs (1865) daxil etmişdir. О rəngarəngliyini, zamana və məkana görə göstərmişdir ki, istiliyin işə çevrilməsi Yer kürəsində paylanmasını (yerləşməsini), prosesi E.-nı daxil etməklə dəqiq riyazi mühitlə qarşılıqlı münasibətini və s. öy- şəkildə ifadə edilə bilən ümumi fiziki rənir, Tətbiqi E. (k.L, meşə, tibbi və qanunauyğunluğa - rermodinamikanın baytarlıq) k.t bitkilərinə və ərzaqlara, meşə ikinci qanununa tabe olur, Məs., tsiklik ağaclarına zərər verən cücüləri, parazitləri, prosesi kvazistatik (sonsuz yavaş) yerinə qansoranları, insan, heyvan və bitki xəstə- yetirən termodinamik sistem üçün (müt- likləri törədicilərinin daşıyıcılarını, həm- ləq temp-nun (7) uyğun qiymətlərində sis- çinin insanın istifadə etdiyi məhsulları tem ardıcıl olaraq 60 istilik miqdarı alır) yaradan cücüləri, bitki tozlayıcılarını, tor- “gətirilmiş” istilik miqdarının öQ/T bütün paqəmələgətirənləri və entomofuqları araş- tsikl üzrə inteqralı sıfıra bərabərdir dırır. E.-nin daxilində koleopterologiya – sərtqanadlıları, lepidopterologiya — pul- cuqluqanadlıları, mirmekologiya - qarışqa- ları öyrənən və s. bölmələr vardır. ENTOMOZLAR, heyvanlarda - sahibin bədənində, yaxud onun daxilində parazitlik edən yetkin cücülərin və ya on- ların sürfələrinin törətdiyi xəstəliklər qru- ри. Hər yerdə yayılmışdır. Bütün heyvan- lari yoluxdura bilir. İkiqanadlılar, bitlər, lələkyeyənlər, taxtabitilər, birələr dəstə- sindən olan Е. törədiciləri sahibin orqa- nizminə mexaniki və ya toksiki təsir göstərir. Qansoran cücülər (ağcaqanadlar, hünülər, milçəklərin bəzi növləri və s.) xortumla sancıb dərini, qan damarlarını və sinir uclarını zədələyir. Bu cücülərdən bəziləri infeksion və ya qan-parazitar xəs- təliklərin keçiriciləridir. Mozalan və mil- çəklərin sürfələri ağızətrafı qarmaqları və seqment tikanları ilə toxuma hüceyrələrini, eləcə də qan damarlarının divarlarını da- ğidir. Tənəffüs yollarının, yaxud həzm yolunun məsamələrində yığılıb qalan sür- fələr tıxac yaradır. Bu, heyvanların tələf olması ilə nəticələnə bilər. E. süd, ət və yun məhsuldarlığının, yumurtavermə qabiliy- yətinin azalmasına, dəri xammalının kor-

tö -0 -Klauzius bərabərliyi),

Tarazlıqdu olan proseslər üçün termodina- mikanın ikinci qanununa ekvivalent olan bu bərabərliyi Klauzius ixtiyari tsiklik prosesə sonsuz böyük sayda elementar Karno tsikllərinin cəmi kimi baxmaqla almışdır. Klauziusun riyazi bərabərliyi

48= 6Q/T () ifadəsinin “E,” adlanan $ hal funksiyasının tam diferensialını təsvir etməsi üçün zəruri və kafidir (E.-nın diferensial təyini). İx- tiyari iki A və 8 hallarında (məs., temp-r və həcmin verilən qiymətlərində) sistemin E.- lari fərqi

ə 55-54 -. 0) и

(E--nın inteqral təyini). Burada inteqral- lama 4 və 8 hallarını əlaqələndirən istə- nilən kvazistatik prosesin yolu boyunca aparılır хә Klauzius bərabərliyinə görə 45=5,-5, E, artımı inteqrallama yo- lundan asılı deyil. Beləliklə, termodina- mikanın ikinci qanunundan belə nəticə çıxır ki, kvazistatik adiabatik proseslərdə (60 = 0) sabit qalan birqiymətli $ hal funk-

ENTROPİYA İSTEHSALI

siyası mövcuddur. E.-nın sabit qaldığı pro- artması: vacib deyil, prosesin dəyişiklik

seslər izoentropik proseslər adlanır, əmələ gətirdiyi cisimlərin E.-sının ümumi Termodinamikanın birinci qanununa сәти artır. R

qm du ə-pdV, yəni sistema verilən Adiabatik sistemin termodinamik taraz-

istilik miqdarı daxili enerfi urtımına: (4U) һаа E.-nın maksimum halı uyğun gəlir.

Е. bir deyil, bir neçə maks.-a malik ola bilər, bu zaman sistem bir neçə tarazlıq: halında olur, E.-nin daha böyük maks.-una uyğun gələn tarazlıq mütləq dayanıqlı (stabil) tarazlıq adlanır. Adiabatik sistemin E.-sının tarazlıq halındakı maksimumluq: şərtindən mühüm nəticə çıxır: sistemin bütün hissələrinin temp-ru tarazlıq halında eynidir.

Əgər termodinamik qeyri-rarazlıq halı termodinamik tarazlıq halından az fərqlə- nərsə, E. anlayışını bu hala da tətbiq etmək: olar və kiçik, lakin hələ ki, makroskopik olan həcmlərdə /оҝ̆а/ termodinamik га- razlıq haqqında təsəvvürü daxil etmək olar, Tarazlıqda olmayan sistemin bütövlükdə E--sı onun lokal tarazlıqda yerləşən his- sələrinin E.-ları cəminə bərabərdir.

Tarazlıqda olmayan proseslərin termo- dinamikası vahid həcmdə və vahid za- manda termodinamik tarazlıqdan kənara çıxması səbəbindən yaranan E.-nın artması ptosesini daha dəqiq öyrənməyə və E.-nın miqdarını hesablamağa imkan verir.

Statistik fizika E.-nı sistemin verilən makroskopik halının həyata keçirilməsi ehtimalı ilə əlaqələndirir. E. verilən tarazlıq halının sraristik çəkisinin (0) loqarifmi ilə təyin edilir:

$ kinQ(e, N), 0)

və sistemin gördüyü elementar pd/ işinə bərabərdir, burada p- təzyiq, /”-sistemin həcmidir. Termodinamikanın birinci qa- nunu nəzərə alındıqda E.-nn diferensial tənliyi

ds- Таи xpdy) 0)

şəklini alır. Buradan belə nəticə çıxır ki, daxili enerii (U) və həcm (V/) sərbəst də- yişənlər kimi seçildikdə E. termodinamik potensialı ifadə edir. E.-nın xüsusi törə- mələri 7 və јә Нә aşağıdakı ifadələrlə əla- qəlidir.

İ ə ) 6) (4) və(5) ifadələri sistemin hal fənliyini (birinci - kalorik, ikinci — termik) təyin edir, (4) tənliyi müfləq temperaturun tə- yininin əsasını təşkil edir (bax həmçinin Temperatur, Temperatur şkalası)

(2) düsturu E.-nı yalnız additiv sabit dəqiqliyinə qədər təyin edir (yəni E.-nın hesablanma başlanğıcını ixtiyari saxlayır). E.-nın mütləq qiymətini rermodinamikanın üçüncü qanununun köməyi ilə müəyyən etmək olar (bu qanunda E.-nın hesablanma- sının başlanğıc nöqtəsini 7” 0-da 554 = 0

qəbul edirlər)

E. anlayışının dönməyən (tarazlıqda o1- mayan) proseslərin analizi üçün mühüm- lüyü də ilk dəfə Klauzius tərəfindən gös- tərilmişdir. Dönməyən proseslər üçün gə- tirilmiş istilikdən (60 / 7 ) qapalı yol üzrə inteqral həmişə mənfidir.

burada (0(6, N) — N zərrəciklərdən ibarət sistemin £ enerfisinin qiymətləri yaxınlı- ğında Ac enerfisinin dar intervalındakı kvantmexaniki səviyyələrin sayıdır.

E.-nın sistemin halının ehtimalı ilə 0920 – Кима bərabərsizliyi əlaqəsi ilk dəfə 1872 ildə Avstriya fiziki 2: L.Boltsman tərəfindən müəyyən edilmiş- Bu bərabərsizlik Kamo teoreminin nəticə- dir: sistemin E.-sının artması onun ehti- sidir: qismən və ya tam dönməyən tsiklik malının az olan haldan çox olan hala

prosesin (1.ә. dönən tsiklik prosesin fii.ə.- keçməsi ilə şərtlənir. ndan həmişə kiçikdir, Klauzius bərabər- Termodinamikadan fərqli olaraq statis- sizliyindən çıxır ki, tik fizika proseslərin xüsusi sinfini - fluk-

tuasiyaları öyrənir. Bu halda sistem ehti- (6) malı daha çox olan haldan ehtimalı daha az olan hala keçir və onun E.-sı azalır. Fluk- tuasiyanın mövcudluğu göstərir ki, böyük zaman fasiləsində E.-nın artması qanunu bilər yalnız orta hesabla yerinə yetirilir. Beləliklə, E. adiabatik şəraitlərdə pro- Tarazlıqda olmayan sistem tarazlığa seslərin xarakterini müəyyən edir: yalnız gəlincə arasıkəsilmədən E.-sı az olan hal- elə proseslər mümkündür ki, E. ya dəyiş- dan E.-sı çox olan hala keçir və nəhayət, məz qalır (dönən proseslər), ya da artır tarazlıqda ən böyük qiymət alır. Qapalı (dönməyən proseslər). Bu zaman prosesdə sistem müəyyən anda qeyri-tarazlıq halın- iştirak edən cisimlərdən hər birinin E.-sının dadırsa, ondan sonrakı anlar üçün ən eh-

ona görə də adiabatik izoləedilmiş sistemin Е.-ы dönməyən proseslərdə yalnız. arta

ir,

astronomik müşahidələr isə bunu təsdiq etmir. Bu ziddiyyət Kainatın vahid bir qapalı sistem kimi qəbul edilməsi nəticə- sində alınır. Ümumi nisbilik nəzəriyyəsinə görə, Kainat zaman və koordinata görə dəyişən qravitasiya sahəsində olduğundan: heç vaxt vahid bir sistem kimi qapalı hesab edilə bilməz. E. anlayışı elmin digər sahələrində də (biologiyada, informasiya nəzəriyyəsində, hesablama texnikasında və s,) var,

ENTROPİYA İSTEHSALI - vahid za- manda fiziki sistemdə en/ropiyanın art- ması: sistemdə gedən qesyri-tarazlıq prosesləri nəticəsində baş verir. Vahid həcmə düşən E.i. lokal Eliadlanır, Х, termodinamik qüvvələri sistemdə, bu sis- temlə bağlı Ј, selləri (istilik, maddə, im- puls vəs,) yaradarsa, onda İokal E.i, (s) belə qeyri-tarazlıq sistemində

ga öyə ХдЈ20

olur: burada m termodinamik qüvvələ- rin sayıdır. Tam E.i, o-nin sistemin həc- minə görə inteqralına bərabərdir. Ter- modinamik sellər və qüvvələr fəzada sabitdirsə, onda tam E.i. lokaldan yalnız sistemin həcminə bərabər olan vuruqla fərqlənər.

ENÜQU - Nigeriyada şəhər. Enuqu şta- tinin inz. m. Əh. 715 min (2010). D.y. və avtomobil yolları qovşağı. Enuqu daş kömür hövzəsinin mərkəzidir. Polad- prokat, metallurgiya, qaz, sement z-dları, trikota), dulusçuluq, taxta-şalban müəssi- sələri var,

Е. 1900 ildə B.Britaniyanın müstəm- ləkə idarəsi tərəfindən salınmışdır. 1967 il mayın 30-da qondarma Biafra dövlətinin paytaxtı elan olunmuşdur.

Təhsil və sənaye mərkəzidir. Nigeriya Un-tinin (1955) kampusu, Elm və Tex- nologiya Dövlət Un-ti (1980), Menecment və Texnologiya İn-tu, Dövlət kitabxa- nası, Milli muzey, İncəsənət qalereyası: zoopark fəaliyyət göstərir. Bir çox ənənə- vi festivallar keçirilir. Turizm xidmətləri göstərilir.

ENURİZ (lat. enuresis nocturma), gecə sidikburax uşaqlarda yuxu za- manı qeyri-iradi sidikburaxma ilə səciyyə-

isidikburaxmaya: kisəsində olan sidiyin həcmi) az olması, perinatal. ensefalopatiya, neyroinfeksiya, onurğa beyninin patologiyası, allergik (ato- pik dematit, neyrodermit), endokrin (məs., diabet), uroloyi (məs., fimoz, balanopostit) və s, xəstəliklər, patoloyi hallar ola Ыәг.

Monosimptom E zamanı antidiu- retik hormon çatışmazlığı ilə əlaqədar: gər xəstəliklərin simptomları müşahidə edilmir və çox vaxt onurğa beyninin pa- tologiyası ilə əlaqədar olaraq (zədə, səpə- lənmiş skleroz, fəqərəarası diskin yırtığı, fəqərə qövslərinin bitişməməsi və s.) sidik kisəsinin nevrogen disfunksiyası ilə n: cələnən polisimptom Е. fərqləndiri- lir. Uşaqların əksəriyyətində Е. zamanı yuxu uzunmüddətli və çox dərin olur, çox vaxt hərəki narahatlıqlar baş verir, som- nambulizm adlanan yuxudadanışma (sayıq- lama) və s. təzahür edir.

Diaqnoz uşağın pediatr, uroloq, nevro- patoloq, otarinolorinqoloq tərəfindən birgə müayinəsindən, sidik, nəcis (helmint yu- murtalarına görə) analizi, həmçinin rent- genoloyi və molekulyar-genetik tədqiqdən sonra qoyulur,

E.-in müalicəsi onun səbəbindən ası- lidir, müalicə sinir və hormonal pozuntu- ların körreksiyasına, sidikburaxmaya ça- ğıriş zamanı itirilmiş oyanma refleksinin yaradılması və bərpasına (məs., zəngli saatın tətbiqi) yönəldilməlidir. Dərmanla müalicəyə alfa-adrenoblokatorlar, antixo- linesteraza vasitələri, M-xolinolitiklər, an- tidiveretik hormon aiddir.

ENZİMLƏR - bax Fermentlər. ENZİMOPATİYALAR (enzimlər =- “epatiya), fermentopatiyalar – hər hansı bir fermentin olmaması, yaxud onun fəallığının pozulması nəticəsində yaranan irsi xəstəliklər.

ENZOOTİK ATAKSİYA, quzular- да baş beynin üzvi və funksional dəyişil-

0.196-li biovetin, kobalt və mis-sulfat mahlulu təyin etmək, quzulu qoyunların yem rasionuna (yayda suya) mis-sulfat qarışdırmaq, otlaqları yaxşılaşdırmaq, tor- pağı mis-sulfatla qidalandırmaq və s. ENZOOTİK ENSEFALOMİELİT – xəzli heyvanların və donuzların virus xəs- təliyi: mərkəzi sinir sisteminin zədələnməsi ilə müşayiət olunur. Əsasən cavan hey- vanlar xəstələnir. Xəzli heyvanlarda en- sefalomiclit törədicisi neyrotrop virusudur: donuzlarda Е.е. törədicisi RNT tərkibili virusdur. Xəzli heyvanlardan tülkü, samur, tundra tülküsünün küçükləri, donuzlarda südəmər çoşqalar, anadan ayrılmış çoşqalar və kökəldilən cavan donuzlar: yoluxur, Xəstəlik törədiciləri xarici mühitə, əsasən, xəstə heyvanların ağızsuyu və burun seliyi donuzlarda həmçinin nəcis vəs. ifrazatlarla düşür. Xəzli heyvanlara tənəffüs orqanları, donuzlara isə tənəffüs yolları və həzmlə keçir. Xəzli heyvanlarda xəstəliyin əsas əlamətləri yeriyərkən səntirləmə, yıxılma, konvulsiv qıcolmalar, dodaqlarda köpüyün əmələ gəlməsi və s.-dir. Xəstəlik kəskin gedişli olduqda heyvan 3-4 gündən sonra ölür, yarımkəskin gediş iştahanın pozul- ması, ishal (bəzən qanlı) ilə müşayiət olu- nur, simptomsuz gediş zamanı balasalma (abort) baş verir, doğulan küçüklərin həyat qabiliyyəti olmur. Donuzlarda xəstəliyin şiddətlənməsi mərhələsi ətrafların və bir çox əzələ qrupunun iflici ilə nəticələnir. Xəstəliyin kəskin gedişli mərhələsi (sə- mərəsiz) xəstə heyvanların 9059-inin, ya- rımkəskin gedişi 4096-ә, xroniki gedişi 2096-ə qədərinin məhvinə səbəb olur. Xəzli heyvanların müalicəsi azeffektlidir, do- nuzların müalicəsi işlənilməmişdir. E.e, törədicisinin təsərrüfata kənardan gətiril- məsinin qarşısını almaq üçün 1 aylıq ka- rantin qoyulur: donuzlar kultural canlı virus-vaksinlə peyvənd olunur, Е.е- hal- larının baş verməsi zamanı Xəstə və Xəs- tələnməsi şübhə doğuran xəzli heyvanları

ENZOOTİYA, enzootiklik (yun. £v-da, də və Çoov- heyvan) — heyvanların yoluxucu xəstəliklərinin müəyyən ərazidə, təsərrüfatda və ya məntəqədə yayılması. Bu mənada "E.” termini epidemiolofi termin Olan “endemiya"ya uyğun gəlir. Təbii şə- raitlə əlaqədar yaranan ә 51 E. (heyvan- ların yaşadığı sahədə infeksiya törədicisi mənbələrinin və spesifik törədici daşıyıcıla- rının mövcudluğu, onların heyvan orqa- nizmindən kənarda sağ qalma imkanı, torpaqda mikroelementlərin çatışmazlığı) və insanın təsərrüfat fəaliyyəti, heyvanla- ra baytarlıq xidməti ilə əlaqədar olan statistik E. ayırd edilir. Əsl E. az yer- lərdə (məs., təbii-ocaqlı xəstəliklər) qeydə alınan xəstəliklərlə, statistik E, hər yerdə yayılan: xəstəliklərlə səciyyələnir. Belə xəstəliklərin yayılması insanın təsərrüfat fəaliyyətindən, heyvanlara baytırlıq-sani- tariya xidmətindən asılıdır. Məs., buzovla- пп kolibakteriozu və salmonellyozu həmişə heyvanların saxlanma və yemlənmə şə- itinin pis olması ilə bağlıdır. Xəstəliyin enzootikliyini müəyyən edən şərtlər təbii biol. əlaqələrin qırılmasına və ərazinin sağlamlaşdırılmasına, həmçinin baytarlıq- sanitariya tədbirlərinin həyata keçirilmə- sinə yönəldilən tədbirlərlə dəyişdirilə bilər. EOANTROP (yun. бос̧ – sübh çağı, dan şəfəqi və бутролос̧ — insan sözündən) bəzi müəlliflərin (M.Bul, H.Osborn) fər- ziyyələrinə görə, Üçüncü dövrün sonunda yaşamış qazıntı insanının adı. Piltdaun adamının kəllə sümükləri (Sonradan saxta olduğu üzə çıxmışdır) E.-un mövcudluğuna dəlil hesab edilirdi. EOHİPPUS (Eohippus) — qazıntı primitiv atkimilər cinsi. Е. Erkən Eosendə yaşa- mişdir, Bədəninin uz. 0,5 m-ədək olmuşdur.

Fohippus (rekonstruksiya),

EOKA

sahələrini, suvarma kanallarını və yolları basır. Löss qurunun 1096-ini örtür və məh- suldar torpaq hesab edilir. FOL RELYEF FORMALARI - əsasən arid iqlimli ərazilərdə (səhralar, yarım- Ayovteroy - Kiprin Milli Mübarizə Təş- səhralar) küləyin təsiri altında əmələ gələn kilatı) — Kipr a.-nın dərhal Yunanıstana relyef formaları: kasad bitki örtüyünə ma- birləşdirilməsi tələbi ilə çıxış edən Kipr lik dəniz, göl və çay sahillərində də rast yunanlarının hərbi-siyasi təşkilatı, 1951 gəlinir. Qum hissəciklərinin küləklə daşı- ildə gen. G.Qrivas tərəfindən Kiprdə ingilis naraq çökməsindən yaranan akkumul- ağalığına qarşı mübarizə aparmaq pərdəsi yativ və akkumulyativ-de Пуа- altında yaradılmışdı. FOKA-nı təşkil edən sion relyef formaları və küləyin kiçik hərbi qruplaşmalar əslində ingilislər. aşındırdığı qırıntı məhsullarının sovrul- dan daha çox kiprli türklərə, Zəhmətkeş masından yaranın deflyasion relyef Xalqın Mütərəqqi Partiyasına (AKEL) və formaları daha geniş yayılmışlar. Е.г.- demokratik təşkilatlara qarşı terror aktla- nın morfologiyası və ölçüsü əsasən küləyin n törədirdilər. Kipr Respublikasının clan reğimindən (küləyin gücü, təkrarlanma tez- olunmasından sonra da FOKA ervrozis şüarı liyi, istiqaməti və axının strukturundan), ilə çıxışlarına dayam edirdi. FOKA-nın bitki örtüyündən, ovuntunun nəmlənmə FOKA-2 adlı qruplaşmaları Türkiyənin dərəcəsindən, həmçinin altda qalan relyefin adaya qoşun yeritməsinə, kiprli yunanlar ilə xarakterindən asılıdır. Akkumulyativ və kiprli türklər arasında münasibətlərin kəs- akkumulyativ-deflyasion relyef formaları kinləşməsinə, Kipr Respublikasının müs- bir qayda olaraq mövsümə xas küləklərin təqilliyinin zəifləməsinə səbəb olmuş 1974 istiqamətində hərəkət edir (ildə onlarla il 15 iyul tarixli dövlət çevrilişində iştirak /т-әдәк). Səhralarda ölçülərinə görə müx- təlif kateqoriyalı relyef formalarının (hünd. mn-in hissələrindən 0,5 mrədək, yalları arasındakı məsafə bir neçə nım-dən 2,5 m-ə- dək olan xırda qum dalğalarından, hünd. üicəsi, Dor və Ksufun qardaşı: 2) üzən 500 m-ə çatan barxan piramidalarınadək) Foliya a.-nda məskun olan küləklər hökm- bir-birinin üzərinə gəlməsi xarakterikdir, darı, Mülayim qurşağın səhralarında bitki ör- EOL ÇÖKÜNTÜLƏRİ - küləyin fəaliy. tüyü relyefəmələgəlməni ləngidir: ən iri yəti nəticəsində toplanan qumlu və gilli E-r.f.-nın hünd. 60-70 m-ə ancaq çatır. ((öss) çöküntülər. E.ç.-nin ilkin materialı Akkumulyativ və akkumulyativ-deflyasion süxurların aşınma məhsulu və müxtəlif Err.f.-nın yaranmasında coğrafi zonallıq mənşəli (dəniz. çay, göl və s.) qumlardır. müşahidə olunur: belə ki, çılpaq yüngül- Fol aşınmasının dərəcəsi və xarakterindən hərəkətli qum formaları tropik ekstraarid. səhralar (Böyük Səhra, Ərəbistan у-а, İran, Əfqanıstan, Təklə-Məkan səhraları), уап- kolbasmış zəifhərəkətli formalar tropik- dənkənar səhralar (Orta Asiya, Cunqariya, Monqolustan, Avstraliya səhraları), bitki örtüklü, əsasən, hərəkətsiz dün formaları

Ön ətrafları dördbarmaqlıdır. Hirokote- rilərə yaxındır (qohumdur). Qalıqları Şi- mali Amerika çöküntülərindən qeydə alınmışdır.

EOKA (yun. Füvuci) Opyüvociç Kuzpitiv

etmişlər. EÖL (qədim yun. А(одог) — 1) yunan mi- fologiyasında eoliyalıların əcdadı, Ellin və nimfa Orseidanın oğlu, Proreteyin nə-

asılı olaraq daşınmamış və daşınmış (so- vurulmuş) qum çöküntülərini ayırırlar. Ana süxurlarla əlaqəsini itirməmiş birincilər даһа geniş yayılmışlar və bunlar üçün nisbətən iri fraksiyalar (1-0,25 mm) və ağır in zənginləşmə səciyyəvidir: bir

sıra faydalı qazıntıların səpinti yataqları səhradan kənar əra- zilər (Avropa, Qərbi (məs,, Böyük Səhra və Floridada nadir Sibir, Şimali Amerikanın qədim buzlaq metal minerallarının səpintiləri) məhz bu vil.-ləri) üçün səciyyəvidir. Akkumulyativ şöküntülərlə əlaqədardır. Daşınmış qum və akkumulyativ-deflyasion E.r.f.-nın kü- çöküntüləri isə xırda dənələr (0.25-0,1 m) lək reyimindən asılılığı barədə dəqiq və yüngül mineral fraksiyaları ilə zən- (təsnifata bax Barxan va Dün.

gindir. E.ç. əsasən arid vil.-lərdə yayıl- mışdır, digər təbii zonalarda da rast gəlinir. Bu çöküntülər müxtəlif akkumulyativ rel- yef formaları (dün, barxan, barxan tirələri və s.) əmələ gətirir. E.ç. (xüsusilə qumlar): səhralarda (Böyük Səhra, Təklə-Məkan, Qobi, Qızılqum, Qaraqum) daha geniş, dəniz sahilləri, böyük çay yalaqları və göl- dərə çuxurlarında isə qismən yayılmışdır. Eol qumları k.t.-na böyük ziyan vırır: əkin

Deflyasion relyef formalarına çuxurlar,

oyuqlar, yardanqlar, şəbəkəli, yaxud şana- oxşar qayalar və s. aiddir. EOLİT (yun. Бос̧ - sübh çağı, dan şəfəqi, erkən və 2/0oç – daş sözündən) — 19 əsr arxeologiyasında Daş dövrünün ən qədim mərhələsinin adı. Q.Morrilye və Ы. tərə- findən ео/1Нәг əsasında müəyyənləşdiri- lirdi. Hazırda “E.” terminindən istifadə olunmur.

qədim (əsasən, çaxmaqdaşı) parçalan. E.-in forma, və kəsici ucluqları əllə yonma deyil təbii idi, EOLİYALILAR (yun. А(ОЛдс) — qə- dim yunun tayfalarının əsas qruplarından (ioniyalılar və dorilərlə yanaşı) biri. E.-ın məskunlaşdığı ilk mərkəzin Şərqi Fessa- liyada yerləşdiyi ehtimal olunur. Onlar e.ə, 2-ci minilliyin sonunda Fessaliyanın digər: ərazilərində və Beotiyada, sonralar Kiçik Asiyanın şm.-q. hissəsində (Eolida adlan- dirilmiş. vil.-də) və ona yaxın adalarda (Lesbos və Tenedos) məskunlaşmışdılar, ЕоНда və qonşu adalar, Fessaliya və Beo- tiya sakinləri Eoliya dialektinin müxtəlif şivələrində danışırdılar, E.-ın Kiçik Asiya: sahillərində yerləşməsi, onların yerli tayfa- larla mübarizəsi Homerin “İliada” poema- sında əksini tapmışdır. EON (yın, а(ду — uzun zaman kəsiyi) — Yerin geol. tarixində Eonoremin formalaş- masına uyğun gələn zaman kəsiyi, bir neçə geol, елат birləşdirir. İlk dəfə 1875 ildə Amerika geoloqu С. Dana tərəfindən iş- lənmişdir. Geol. ədəbiyyatda Fanerozoy E.- unu (Paleozoy, Mezozoy və Kaynozoy eralarını əhatə edir, davamiyyəti 542 min. il) və Kembriyəqədər E.-unu ayırırlar. So- nuncunun davamiyyətinin 4 mlrd. ildən çox olmasını nəzərə alaraq onu Arxeyə (Eoar- xey, Paleoarxey, Mezoarxey və Neoarxey eralarını birləşdirir) və Proterozoya (Pa- İeoproterozoy, Mezoproterozoy və Neo- proterozoy eralarını birləşdirir) bölürlər. EONOTEM - ümumi stratiqrafik şkalanın ən böyük bölgüsü: Eon ərzində yaranmış süxurları əhatə edir. Hər bir E. Yerin geol. inkişafında qonşu etapdan dərinlik quru- lüşuna, litosferinə, hidrosferinə, atm.-inə və üzvi aləminə görə kəskin fərqlənir. Bey- nəlxalq stratiqrafik şkalada Fanerozoy E--i- ni (Paleozoy, Mezozoy və Kaynozoy era- temlərini birləşdirir) və Kembriyəqədər: E.-ini (Еоагхеу, Paleoarxey, Mezoarxey, Neoarxey, Paleoproterozoy, Mezoprote- rozoy, Neoproterozoy eratemlərini birləş- dirir) ayırırlar. EOS (yun. Eog) - yunan mifologiya- sında səhər şəfəqi ilahəsi, Titan Hiperion və titanida Teyanın qızı. O, Astreya ilə birgə küləkləri (Not, Borey və Zefiri), həmçinin ulduzları doğurmuşdur. FOSEN ŞÖBƏSİ, Eosen (cos... yun, kütvöç — yeni) — Paleogen sisteminin orta şöbəsi, İlk dəfə 1833 ildə ingilis alimi Ç.Layel tərəfindən ayrılmışdır, Adı hey- vanat aləminin yeni formaları olan məmə- lilərin meydana gəlməsi ilə əlaqədardır.

xər gillərdən, Talışda bazalt, tuf: brekçiya və tuf-konqlomeratlardan iba- rətdir. Xarakter faunası foraminifer və molyusklardır.

EOZİNOFİLLƏR teozirlər və yun. до — sevirəm) — onurğalı heyvanların və in- sanın hüceyrələri, sitoplazmasındakı dai- rəvi dənəvər strukturlar turş rəngləyicilərlə (o cümlədən eozinlə) rənglənir. Qanın E.-i sümük iliyində yaranıb yetişir. Onlar:

lam adamın periferik qan leykositlərinin 3–490-п təşkil edir, bu səviyyə hipofiz — böyrəküstü vəzilərin qabığı sistemi ilə tənzimlənir. E.-in əsas funksiyaları al- lergiya reaksiyaları zamanı histamin in- hibitorun (Е, və E) prostaqlandinləri) azad olması ilə əlaqədar müdafiə rolunu oyna- maqdan, faqositar aktivlikdən və s. iba- rətdir.

Periferik qanda E.-in faizlə miqdarı- nın, yaxud mütləq sayının artması е021- nofiliya adlanır və ifadə dərəcəsindən asılı olmayaraq, eyni qaydada reaktiv xarak- ter daşıyır. Eozinofiliya müxtəlif, o cüm- lədən orqanizmin parazitlərə (məs., hel- mintozlar zamanı), dərman və qida aller- genlərinə sensibilizasiyası ilə əlaqəli olan allergik reaksiyaları və xəstəlikləri (bax Allergiya) müşayiət edir. Toxumalarda E.-in böyük miqdarda toplanması – eozi- nofil infiltratları müxtəlif orqanlarda (əsa- sən ağ ciyərlərdə) həm qısamüddətli rcak- siyalar (“uçucu” infiltratlar), həm də ağır xəstəliklər (eozinofil pnevmoniya, mio- karditlər, vaskulitlər, meninqoensefalitlər) formasında meydana çıxır. Qanın yüksək eozinofiliyası bir sıra digər xəstəliklər zamanı da müşahidə edilir. Bəzi hallar- da, qanın eozinofiliyası ilə üzə çıxan xəs- təliyin təbiətini müəyyənləşdirmək müm- kün olmur. O, praktiki sağlam adamlarda da aşkarlana bilər (konstitusion eozino- filiya). Hipofizin ön payının hüceyrələ- rinin bir növü (oksifil hüceyrələr) də Е. adlanır.

EPAMİNÖND (Еларегубубас: təqr. e.ə, 418, Fiva – е.ә. 362, Mantineya) – qədim

apardıqları Beotiya mü

378-362) dəfələrlə beotarx ә itti- faqının 7 əsas vəzi)

seçilmiş və ordu komandanı təyin edil- mişdir, Levktra yaxınlığındakı vuruşmadan (e.ə. 371) və E.-un Peloponnesə 3 hərbi yürüşündən (е.ә. 370, 369, 367) sonra Sparta zəifləmiş, Peloponnes ittifaqı da- ğılmışdı. E.-un yaratdığı Fiva donanması Xios, Rodos adalarını və Bizans ş--ni fəth etmişdi. E.-un hərbi uğurlarını onun sər- kərdəlik qabiliyyəti və Fiva qoşununun yaxşı hərbi. hazırlığı şərtləndirirdi, Е.- qədər ağır piyadalar döyüş üçün bir xətt üzrə müntəzəm düzülürdülər (falanqa). Həmlə paralel cəbhə boyu apırılırdı. Levktra yaxınlığındakı vuruşmada Е. qüv- vələrinin sayı düşmənə nisbətən az idi, Qüvvələrin cəbhə boyu müntəzəm yer- ləşdirilməsindən imtina edən E. qoşunun zərbə dəstəsini əsas həmlə istiqamətində: cəmləşdirmiş və “əyri hücum"a keçməklə tam qələbə qazanmışdı. Mantineya yaxın- lığındakı döyüşdə (e.ə. 362) Е. əvvəlki taktikasını daha da inkişaf etdirərək (qo- şunun zərbə dəstəsinin süvari hissəsi və yüngül piyadalarla qarşılıqlı əlaqəsini ya- radaraq) yenidən qələbə çalmış, lakin aldığı yaradan ölmüşdür.

EPANAQÖQA (yun. "Ezavayoyi) 100 vöhov) —9 əsrin sonlarına (879 ildən sonra) aid Bizans qanunları külliyyatı, imperator TVasilinin, onun oğulları Lev və Aleksan- drin adından tərtib olunmuşdu. ın kom- pilyativ səciyyəli böyük hissəsi Roma və Şərq hüququna əsaslanan Proxiron və Ek- loqanın bir çox normalarını ehtiva edirdi. Dövlətlə kilsə münasibətlərini müəyyən- ləşdirən yeni müddəalar sonralar kilsə hü- ququnda geniş istifadə olundu.

EPARX (yun. Erapyoç — hakim, rəis) — Bizansda Konstantinopol (ətrafı ilə bir- likdə) ş.-nin rəisi. Bilavasitə imperatora tabe idi. Çoxsaylı işçisi, hərbi dəstəsi və həbsxanası vardı, Məhkəmə və polis funk- siyalarını yerinə yetirməklə yanaşı, şəhərin təchizatı, sənətkarlığın və ticarətin (о cüm- lədən, qiymətlərin) idarə olunması və s. işlərə baxırdı. 1204 ildə E. vəzifəsi ləğv edildi. 14 əsrdə “E.” termini rütbə kimi qeyd olunurdu.

kil 250 Ek "haqqında ən: son məlumat 14 əsrə

“EPAS” (гз, Әксперименталынын noner: “Аполлон” – “Сокоз” (“Soyuz” – “Apol- lon” eksperimental uçuşu) sözlərinin baş hərflərindən) - ABŞ-ın “Apollon” və keç- miş SSRİ-nin "Soyuz” kosmik gəmilərinin birgə uçuşu (iyul, 1975). EPAS proqramı kosmik fəzanın tədqiq edilməsi üzrə əməkdaşlıq haqqında SSRİ ilə ABŞ ara- sındakı sazişə əsaslanırdı (1972). EPAS-ın əsas məqsədi: orbitdə yaxınlaşma sistem- ləri elementlərinin və birləşdirici aqreqatın sınaqları, kosmonavtların qarşılıqlı qay- dada bir gəmidən digərinə keçməsi zamanı texnikanın yoxlanılması, birləşmiş gəmilər- də müəyyən edilmiş işlərin hər iki ölkənin Uçuş heyəti tərəfindən yerinə yetirilməsi, birgə uçuş təcrübəsinin mənimsənilməsi, Bundan başqa, EPAS-ın vəzifəsinə birləş- miş gəmilərin səmtinin idarəsi, gəmilər- arası rabitənin və birgə uçuşu idarəctmə mərkəzlərinin işinin əlaqələndirilməsi də daxil idi. 1975 il iyulun 15-də Baykonur kosmodromundanı “Soyuz-19” kosmik gə- misi (kosmonavtlar A.A.Leonov, V.N. Ku- basov), Kanaveral bumundakı (Florida ştati) kosmodromdan “АрроПоп” kosmik gəmisi (kosmonavtlar T. Stafford, О. Sley- ton və У. Brand) buraxılmışdır. Üçüş ər- zində gəmilər iki dəfə birləşmişdir. Gə- milərin birləşmiş vəziyyətdə ümumi uçuş müddəti 46 saaf 36 dəq.-dir. EPAS-da uçuş zamanı "süni Günəş tutulması” (Günəş tacının və kosmik aparatı əhatə edən qız atm.-inin tədqiqinin yeni üsullarının eks- perimental yoxlanılması), “ultrabənövşəyi udulma” (kosmosda atm. oksigeni və azo- tunun könsenirasiyasının ölçülməsi): “zo- nayaradan göbələklər” (kosmik uçuş amil- lərinin - çəkisizliyin, artıq yüklənmənin, kosmik şüalanmanın əsas bioloyi ritmlərə təsirinin öyrənilməsi): “mikroblar müba- diləsi" (kosmik uçuş şəraitində gəmi heyəti arasında və müxtəlif gəmilərin heyətləri arasında mikroorqunizmlərlə mübadilə şəraitinin və xarakterinin təyin edilməsi): “universal soba” (metal və yarımkeçirici materiallarda bəzi mctallurii və kristallo- kimyəvi proseslərə çəkisizliyin təsirinin aydınlaşdırılması) kimi eksperimentlər aparılmışdır. “Soyuz-19” kosmik gəmisinin ümumi uçuş müddəti 5 sutka 22 saar 31 dəq., “Apollon” kosmik gəmisinin isə 9 sutka 1 з0аг 28 dəq. olmuşdur.

EPENDİMA

EPENDİMA (qədim yun. zövöunia — üst:

geyim) - heyvanların və insanın beyninin hüceyrələri: sinir sistemində sərhəd, istinad və sekretor funksiyalarını yerinə yetirir, neyroqliya tipi. E. erkən embriogenezdə sinir borucuğu hüceyrələrindən diffe- rensiasiya olunur. E. hüceyrələri (epen- dimositlər) onurğa beyni kanalının və baş beyin mədəciklərinin divarlarını örtür. Onların cismi uzanmış olur, sərbəst ucunda kirpikciklər var, bu kirpikciklərin vurması onurğa beyni mayesini dövr etdirir. Epen- dimositin əks ucundan beynə uzun, şa- xələnən çıxıntılar uzanır. 3-cü beyin mə- dəciyi divarlarının E.-sının (onun hüc rələri tanisitlər adlanır) beynin yanaşı na- hiyələri neyronları ilə onurğa beyni mayesi və hipofizin qapı sistemi damarları arasında bioloyi aktiv maddələrin mühadiləsini həyata keçirdiyi güman olunur. Е.-пип pa- tologiyalarına ependimioma - E. hüc: lərindən inkişaf edən şiş aiddir və çox hallarda beynin 4-cü mədəciyində lokal-

laşır

EPEYROGENEZ - bax Yer qabığının

ehtizazi hərəkətləri. EPİ... (yun. erı - yanında, üstündə, sonra) üstündə olmaq (məs., epidermis), davamı

olmaq (məs., epigenez) mənalarını bildirən mürəkkəb sözlərin tərkib hissəsi

EPİDAVR (Ел(баорог) – Peloponnesdə,

Saronikos körfəzinin sahilində qədim yu- nan şəhəri (xarabalıqları qalmışdır). E.-ın yaxınlığında çoxsaylı heykəllərlə (hazırda ydə və Afinada Milli arxeolo-

uzeyində saxlanılır) bəzədilmiş

əbədi olan (е.ә. 380 il) Asklepi ibadərgahı, Abaton (yunan məbədində 7), Artemida məbədi (hər ikisi e.ə

illərə aiddir): müqəddəs sahədən lion, palestra (gimnastika mək-

təbi), kataqoti (qonaq evi), teatr (e.ə. 350- 330) memar Kiçik Poliklet) yerləşir. EPİDAVR ORQANİK STATUTU — 1822 ilin yanvarında Epidavr yaxınlığında Piadu adlı yerdə Xalq Məclisi tərəfindən Yunanıstan milli azadlıq inqilabı (1821- 29) gedişində qəbul olunmuş birinci yunan konstitusiyası, E.o.s. Yünanistanı müstəqil dövlət elan edir və respublika idarəçilik formasını müəyyənləşdirirdi. B.Britaniya, Fransa və Rusiyanın imzaladığı London protokolu (1830) ilə ləğv edilmiş, Yunanıs- tanda monarxiya idarəçilik üsulu bərpa olunmuşdu. EPİDEMİK HEPATİT - bax Virus Ле- patiti. EPİDEMİK OCAQ - epidemiologiyada istifadə olunan anlayış: infeksiya törədicisi mənbəyinin (xəstənin və ya mikrobgəz- dirənin) olduğu və yoluxucu amili ətraf- dakılara yoluxdurma təhlükəsi olan ərazi: E.o--in sərhədi infeksiyanın xüsusiyyətləri və xəstəliyin yayılmasına səbəb olan kon- kret şəraitlə mi ən edilir. Səpgili ya- talaqda Е.ә. – xəstənin mənzili (başqa hallarda — yataqxana, kazarma, yaşayı məntəqəsi və s.), onunla görüşən şəxslər, üzərində yoluxmuş bitlərin olduğu ehtimal edilən əşyalar: qızı/ca zamanı — mənzil, uşaq müəssisəsi və s., yəni xəstənin olduğu yer və onunla təmasda olan şəxslərdir. E.o. tək-tək və çox sayda — kollektivdə (sinif, müəssisə, ev və s.) bir neçə xəstələnmə halının baş verməsi zamanı müşahidə edilə bilər. İnfeksiya törədicisi mənbəyinin zə- rərsizləşdirilməsindən (mas., xəstənin hos- pitalizasiyasından), xəstə ilə təmasda olan şəxslər arasında xəstəliyin (inkubasiya dövrünün maks, müddəti nəzərə alın- maqla), mikrobgəzdirənlərin olmaması müəyyənləşdirildikdən, dezinfeksiya (de-

Epidavrda antik teatr.

zinseksiya, deratizasiya) apurıldıqdan sonra. E.o, ləğv edilmiş hesab olunur. EPİDEMİK PAROTİT - bax Parorit. EPİDEMİK UŞAQ İFLİCİ – bax Ро- liomielit.

EPİDEMİOLÖGİYA (елибеуа 26. Aoytyya) - ЫЫЫ elminin kütləvi xəstəliklərin səbəbini, başvermə və yayılma qanuna- uyğunluqlarını öyrənən, həmçinin onlara qarşı profilaktika və mübarizə tədbirləri işləyib hazırlayan sahəsi. Xəstəliyə tutu- lanların şəhərdən çıxarılması, xəstə və ölən şəxslərə məxsus əşya, geyim və s. yandırıl- ması (məs., Aşşur çarlığında, Babilistanda), xəstəlikdən sağalanların yeni yoluxanlara qulluq göstərməyə cəlb edilməsi (Qədim Yunanıstanda), cüzamlı xəstələrin ibadət yerlərinə, çörəkxanaya getməsi, su quyu- Tarından istifadənin qadağan edilməsi kimi epidemiyalarla mübarizə tədbirləri hələ qədim dünya təbabətinə məlum idi. 14 əsrdə Avropada karantin tətbiq edilməyə başlandı.

Bir elm kimi E.-nın banisi yoluxucu xəstəliklər haqqında təlimi yaradan, italyan həkim D.Fırakstoro (16 əsr) hesab edilir. 19 əsrin sonu – 20 əsrin əvvəllərində bir çox infeksion xəstəliklərin törədicisinin kəş- fi, görkəmli mikrobioloqlar L.Pasterin, R.Koxun, İ.İ.Meçnikovun və b.-nın təd- qiqatları Е. predmetinin obyektiv öyrə- nilməsi üçün imkan yaratdı və”onun elmi fənn kimi formalaşmasına səbəb oldu. İlk E, kafedrası 1920 ildə Odessada, taunun təbii ocaqlılığı haqqında təlimin yaradıcısı, Sovet İttifaqında E. üzrə ilk dərslik (1927) D.K.Zabolotni tərəfindən yaradılmışdır. Keçmiş SSRİ-də E.-nın bani- ləri, həmçinin infeksiyaların ötürülmə mexanizmi haq- qında təlimi yaradan, D.K.Za-bolotnının şagirdi L.V.Qromaşevski, Y.N. Pavlovski, K.İ.Skryabin və b. hesab olunur.

İnfeksion xəstəliklərin müasir E.-sı aparıci-epidemik proses haqqında təlimdir: onun elementləri (şərtləri) infeksiya mən- bəyi, törədicilərin ötürülmə mexanizmi, kollektivin həssaslığı, ətraf mühitin sosial və digər amillərindən asılı olaraq xəstə- liklərin yayılma qanunauyğunluğudur. E.- da epidemioloyi müayinə, mikrobioloyi, sanitariya və digər tədqiqatlar, epidemi- yaların tarixi-müqayisəli öyrənilməsi, tistik analiz və eksperimental üsulların daxil olduğu kompleks metodlardan isti- fadə sayəsində E.-nın inkişafı mikrobio- logiya, virusologiya, parazitologiya, im- münologiya, gigiyena, habelə infeksion xəstəliklərin klinikası kimi tibb elmi sa- hələrinin nailiyyətləri ilə əlaqələndirilir. Epidemiololi praktikada peyvəndlərin, de-

və həmçinin infeksion xəstəliklər çərçi- vəsindən kənarda da tətbiq olunur. Bu, və infeksion xəstəliklərin profilaktikasın- dakı nailiyyətlərlə, epidemioloyi metodların daha geniş tətbiqi imkanı ilə bağlıdır. Ürək- damar, onkoloii, sinir-psixi və bəzi digər xəstəliklərin kütləvi yayılması onların yayılma qanunauyğunluğunun öyrənilmə- sinə dair elə yanaşma tələb edir ki, əvvəllər bu, yalnız infeksion xəstəliklərə şamil Ona görə də 20 əsrin 50-ci illərindən “E.” termini kardiologiyanın, onkologiyanın, psixiatriyanın, endokrinologiyanın və 5. müvafiq bölmələri ilə əlaqədar olaraq da işlədilir.

ед) “x EPİDEMİOLOVİ MÜAYİNƏ – epide-

miologiyanın infeksion xəstəliklərin baş- vermə və yayılma səbəblərini, onların ləğv edilməsinin ən effektiv tədbirlərini aşkar etmək üçün istifadə olunan tibbi tədbirlər: kompleksi. E.m.-nin vəzifələri infeksiya mənbəyinin (mənbələrinin) və onun eh- timal olunan yayılma yollarının aşkarlan- masi, kollektiv immunitetin vəziyyətinin təyini, mənzilin, evin, yaşayış məntəqəsinin sanitariya vəziyyətinin qiymətləndirilməsi, xəstəliyin baş verməsinə və yayılmasına səbəb olan sosial, təbii və məişət amil- lərinin müəyyənləşdirilməsi konkret şə- raitdə baş verən xəstəliyin ləğvinə, habelə həmin epidemik ocaqda (bax Epidemik ocaq) xəstəliyin yayılmasının qarşısının alınmasına dair daha təsirli tədbirlərin seçilməsindən ibarətdir. E.m.-ni həkim- epidemioloq və ya epidemioloq köməkçisi = feldşer aparır. Bir sıra hallarda E.m.-yə həmçinin gigiyenist-mütəxəssislər (suyun, qida məhsullarının qiymətləndirilməsi), zooloqlar və entemoloqlar (təbii ocaqlı xəstəliklər olduqda) da cəlb edilə bilər. E.m. zamanı yoluxma mənbəyini təyin etmək, xəstə ilə bütün təmasda olanları aydınlaşdırmaq və inkubasiya dövrü müd- dətində onların üzərində tibbi müşahidə aparmaq əhəmiyyətlidir. Ocağın yoxlan- ması və sanitariya müayinəsi sanitariya- məişət şəraitinin qiymətləndirilməsinə və infeksiyanın mümkün ola bilən yayılma yollarının aşkarlanmasına imkan verir. E.m. zamanı evdə məskunlaşma sıxlığı, xəstələrin mövcudluğu, əhalinin sanitariya səviyyəsi, infeksiya keçiricilərinin olma ehtimalını, zoonoz xəstəlik mənbəyi sa-

in və s: və-

yılan heyvanların, su təchizatının, ayaq yollar çirkab qəbulediciləri zo

heyvanların yoluxuculuğunun aşkar edilməsinə imkan yaranır. Entomolofi müayinə canlı infek- siya keçiricilərinin (həşəratlar və gənələr) növünü və yayılmasını, epizootoloyi müa- yinə heyvanlar (vəhşi və ev heyvanları) arasında epizootiyanın aşkarlanmasını tə- min edir. E.m. apardıqda epidemioloyi müa- yinə kartası doldurulur. EPİDEMİYA (epi... * берос - xalq) - insanın hər hansı bir infeksion, yaxud invazion xəstəliyinin məlum ərazidə adi (sporadik) xəstələnmə səviyyəsindən xey- liartıq yayılması. İnfeksion xəstəliklərin yüksək yayılma səviyyəsi biolofi və sosial amillərlə bağlıdır. E.-nın əsasında epidemik proses, yəni infeksiya törədicisinin fasiləsiz ötürülməsi, həm də kollektivdə ardıcıl in- kişaf edən və qarşılıqlı əlaqəli yoluxma halının fasiləsiz. zənciri (xəstəlik, bak- teriyadaşıyıcısı) dayanır. Bəzən xəstəli- yin yayılması pandemiya xarakterli olur, müəyyən təbii, yaxud sosial-gigiyenik şəraitlərdə xəstələnmənin nis- bətən yüksək səviyyəsi məlum ərazidə uzun müddət qeydə alına bilər. E. xəstəliyin kütləviliyi, xəstəliyin yoluxma yollarının ümumiliyi və çoxluğu, inkubasiya dövründə xəstəliyin baş verməsinin eyni vaxta təsadüf etməsi və fasiləsizliyi, xəstəliyin ayrı-ayrı hal. larında ərazi yaxınlığı ilə səciyyələnii termini bəzən infeksiya törədicisinin ya- yılmasının əsas yollarını qeyd etmək üçün istifadə olunur, məs., süd, qida E.-sı, həmçinin E.-nın olub keçdiyi yer, məs., məktəb E.-sı, E.-nın meydana çıxmasına хә. davam etməsinə həm təbii şəraitdə gedən proseslər (təbii ocaqlar, epizootiyalar və s.), həm də, əsasən, sosial amillər (kommunal abadlığın, məişət şəraitinin, səhiyyənin vəziyyəti və s.) təsir göstərir. Xəstəliyin xarakterindən asılı olaraq E, dövründə yoluxma, əsasən, qida və su qabulu zamanı (dizenteriya və qarın yatalağında), hava- damcı yolu ilə (qripdə), transmissiv yolla (malyariya və yatalaqda) ola bilər. E.-nın öyrənilməsi, onunla mübarizə üsullarının işlənib-hazırlanması ilə epidemiologiya məşğul olur. EPİDERMİS (epi... = derma) - məməli- lərdə dərinin xarici qatı. Çoxtəbəqəli epiteli törəməsidir. Qalın dəridə (tüklə örtülmə- yən) E. derma üzərində yerləşən və əsasən,

ibarətdir: bazal, tikanlı, dənəvər, parlaq və buynuz, Nazik dəridə (tüklə örtülmüş) parlaq qat olmur, dənəvər qat kəskin na- zikləşir. Е. daima yeniləşir. Belə effekt spesifik çevrilmələrlə və keratinositlərin tə- bəqələşməsi gedişində onların dərin qat- lardan xaricə miqrasiyası ilə əlaqədardır. Laylanan pulcuqlarla birlikdə dərinin sət- hindən kimyəvi və patogen agentlər də kənar edilir. Onda bəzi immunitet kom- ponentləri də olur. Bazal qat. Normada epidermisin regenerasiya prosesini bazal qat təmin edir, lakin tikanlı qat zədələndikdə, kambial funksiyanı da öz üzərinə götürür. Bazal keratinositlərlə təmsil olunma desmosom- larla bağlıdır. Onlar bilavasitə polidesmo- somlarla əlaqədar olan bazal membran üzərindədir və nazik dəridə silindr, qalın dəridə oval formasındadır. Bazal qatda ümumi sahəli orqanellər dəsti, dayaq şəbə- kəsini formalaşdıran tonofilamentlər, tono- fibrillər, habelə melanosomlar var, Me- lanosomlar ultrabənövşəyi şüaların təsirin- dən qoruyan mehanin qranulalardır, kera- tinositlər melanositlərdən əmələ gəlir. Bazal keratinositlərin bir hissəsi kambi hüceyrələridir. Bazal qatda keratonositlər- dən və melanositlərdən başqa digər hücey- rələr də olur. Bunlar Langerhans, Merkel, Qrinşteyn, epidermaldaxili T-limfosit hü- ceyrələrdir. Nadir hallarda qranulositlər və tosqun hüceyrələrə təsadüf edilir. Tikanlı qat. On хә daha artıq sı- rada yerləşən tikanlı keratinositlərdən əmələ gəlir. Alt sıralarda Langerhans hü-

Epidermisin quruluşu: / - buynuz qat, 2 - parlaq qat: 3 - dənəvər qat, 4 – tikanlı qar: 5 - bazal qat, 6- derma: 7

ölü keratinositlər, $ - canlı hücey rələr, 9 - melanosit: /0 - bölünən keratinosit

b 11.- həssas sinir ucları

(sütun hücey

EPİDERMOFİTİYA

ixtisaslaşmış elementlər də = ağızcıqların qapayıcı hüceyrələri, vəzili, həssas, örtücü tükcüklər (trixomalar): hidatodlar, motor hüceyrələri və s. formalaşır. Xarici hüceyrə divarının məsamələri və pektin lifləri va- sitəsilə E. su və qida maddələri üçün ke- çiricidir (bitkinin kökdənkənar qidalan- ması). E. bitkinin daxili toxumalarını qu- rumaqdan, mexaniki zədələnmədən, infek- siyanın daxil olmasından qoruyur, ağız- cıqlar sistemi vasitəsilə qaz mübadiləsini və bitkinin transpirasiyasını tənzimləyir. Б. hüceyrələrində fitonsid xassələrə malik olan qlikozidlər, aşı maddələri və alko- toidlər toplanır. Vəzili tükcüklər efir yağ- lari, qatranlar, seliklər əmələ gətirir. Ör- tük telləri bitkinin normal fəaliyyəti üçün lazım olan fitohormonlar, fermentlər sintez edir. Əd: Mupoenanon ЕА. Структура и фун-

ceyrələrinə təsadüf edilir. Tikanlı kerati- nositlərdə xarakterik çıxıntılar — “tikanlar” olur. və bunun köməyilə onlar bir-birinə bağlanırlar. Ümumi sahəli orqanellərdən başqa membranla əhatə edilən, şəklini dəyişmiş lizosomlar — keratinosomlar (0d- land qranulaları) və nüvə ətrafinda kon- sentrik sıxlaşma əmələ gətirən şəklini də- yişmiş tonofibrilyar aparat vardır. Onun funksiyası mexaniki yolla hüceyrə nüvəsini zədələnmədən qorumaqdır.

Dənəvər qat Dəriyə paralel 1-2 sıralı uzanmış hüceyrələrdir. Orqanellərin sayı azalır, sitoplazmada tonofibrillərlə iğlanmış keratogialin qranulalar olur. Burada, həmçinin, keratonosomlar. var. Qranulaların içindəkilər dənəvər qatın üst sıralarına çıxır və lövhəşəkilli strukturlar yaranır. Belə strukturlar hidrofobdur və suyun lazım olan qata keçməsinə yol ver- mir. Həmçinin keratolinin və filaqrin sin- tezi başlanır, onların hesabına keratogialin gəlməklə epitelinin sonrakı buynuz- laşması baş verir.

Parlaq qat. Hü roskopiyası zamanı aşkar açıq-çəhrayı rəngdə homogen zolaq kimi

ими епидермиса листа покрытосеменных рас-

тении. Л..1974.

EPİDERMOFİTİYA (epidermis “ ...yun. хпјутоу - bitki, göbələk) – ifrat yoluxucu infeksion dəri xəstəliyi. Törədicisi der- matofiton cinsindən olan göbələklərdir. Əsasən, təbii büküş (qoltuqaltı, qasıq) na- hiyəsindəki dəri örtüklərinin, habelə ayaq nahiyəsi dərisinin və dırnaq valının zədə- funksiyası daşıyır, canlı hüceyrəsi yoxdur. lənməsi ilə xarakterizə olunur. E.-nın tö- Sitolemləri interdigitasiyalı birləşən ölmüş rədiciləri təbiətdə geniş yayılmışdır. Bu buynuz pulcuqlardan törədicilər üçün daha komfort şərait yüksək nəmlik və isti iqlimdir. Ona görə də ən çox tropik və subtropik ölkələrdə rast gəlinir. Gənclər və orta yaşlı kişilər bu xəstəliyə daha tez-tez yoluxurlar,

əmə

nin işıq mik- İmir və bu qat

görünür Buynuz qat. Buynuz qat müdafiə

keratinositlərdən əməl

niki patogen agentlər üçün yaxşı baryerdir. Bəzi

lir. Buynuz qatın qalınlığı mexa- inlikdən asılıdır. Normadan çox

məlumatlara görə tamlığı pozulmayan dəri

örtüyü (çatsız, kəsiksiz və s.) 2000000 От: Е. ilə xəstələnmə zamanı düzgün və müqavimətə malik olur. vaxtında müalicə aparıldıqda nəticələr müs- Dərinin birləşdirici toxuma qatına yaxın bət olur. Bu xəstəlikdən sonra immunitet yerləşmiş Е. təbəqələrinin hüceyrələri si- inkişaf etmir və ona görə də insanlar tək- lindr və ya kubşəkillidir, səthə doğru тагәп xəstələnə bilərlər. Xəstəlik yay döv- getdikcə onlar daha da yastılaşır, kera- ründə kəskinləşmələr verməklə xroniki tinləşməyə məruz qalır və altdakı təbəqələr şəkil alır. E.-ya daha həssas olan risk qrup- hesabına həmişə yenilənən buynuz tə ları: isti sexlərdə çalışan fəhlələr, hamama, radırlar, E.-in möhkəmliyi onun hücey- hovuza tez-tez gedənlər, yaxud bu müəs- rələrində tonofibrillər = liflər yaradan fib- sisələrin işçiləri: isti, rütubətli iqlimi olan rilyar zülalların olması ilə təmin edilir. regionların əhalisi, aşağı immunitetli şəxs-

Е.4п regenerasiyası, əsasən, böyümə təbə-

lər, onkoloyi xəstələr, ürək-damar sistemi-

qəsində olan hüceyrələrin bölünməsi h nin xroniki xəstəliyi olanlar, endokrin sis- sabına baş verir (bax Dəri), Bitkilərdə Е. temində funksiya pozuntuları (tireotoksik (epiderma, qabıq) bütün cavan zoğ, ur, şəkərli diabet) olan şəxslər: vərəm: piy-

meyvə və toxum orqanlarında ilkin tək- təbəqəli səfhi toxumadır. Е. hüceyrələri

lənmə, dərinin tamlığının tez-tez pozulması (çatlar, sıyrıntı, cızıq).

cədvəl formalı, hüceyrə arakəsmələri ol- Etiologiyası. Е.-пип 2 əsas forması mayan, qalınlaşmış xarici divarlı, səthi ayırd edilir: qasıq E.-sı və ayaqların E.-sı kütikula ilə örtülmüş, çox zaman mum Qasıq E.-sının törədicisi - Fpidermoplhyton

bürüncəkli, canlı və ya ölmüş tükcüklərlə (günəş şüalarının bir hissəsini əks etdirən ekran rolunu yerinə yetirir) qapanmış olur. Əsas təktipli E. hüceyrələri arasında yüksək

inguinate, ayaqların E.-sının törədicisi - Trichophyton mentogrophytes-dir. Bu gö- bələklər antropofildirlər, yəni ancaq in- sanlarda parazitlik edirlər. Göbələk in-

feksiyası ilə yoluxma xəstə insandan aşa- ğydakı vasitələrlə keçir:

– xəstələrin dərisinin zədələnmiş oca- ğından epidermisin pulcuqlarının, yəni buynuz qatının düşdüyü məişət əşyaları (yeməkxana ləvazimatı, mebel əşyaları, döşəmə):

– şəxsi əşyalar (alt paltarları və yataq ağları, çəkələk və ya digər ayaqqabılar, məhrəba, hamam lifi):

- idman zalındakı örtük və digər idman avadanlıqları:

— ictimai duşxanalarda, hamamlarda, hovuzlarda su vasitəsilə,

Qasıq E.-sı zamanı zədələnmə ocaqları qasıq, sarğılararası büküş, süd vəzisi və qoltuq nahiyəsi dərisində lokal- laşır. Bununla yanaşı, proses gövdə, ətraf- har, cinsiyyət üzvü və başın tüklü hissəsinin dərisini də əhatə edə bilər, Bəzən xəstəlik ovucu da tutur. Xəstəlik aydın bilinən iltihab şəklində keçir. Dəridə olan ocaqlar sağlam dəridən dəqiq surətdə ayrılmış açıq qırmızı dairəvi ləkələrlə təmsil olunur, Ləkələr bir-birinə qarışmağa meyil göstərir. Ocaqların mərkəzində kənarları qabarcıq- larla, irini olan qovuqeuqlarla, qartmaq və: eroziyalarla sıx örtülmüş ağımtıl qabıq- vermə görünür. İltihabi proses güclü gi- cişmə və yandırma ilə müşayiət olunur.

Ayaqların E.-sı zamını sürtül- müş formada iltihabi proses zəif əlamət- lərlə xarakterizə edilir. Mütləq dördüncü barmaqlararası aralığın zədələnməsi ilə barmaqlararası büküşlərdə cüzi qabıq so- yulma görünür.

Skvamoz-hiperkeratotik formada sağ- lam toxumadan kəskin surətdə ayrılmış göy-qırmızımtıl rəngdə kiçik düyüncüklər meydana çıxır. Səpmələrin mərkəzi ətra- finda dərinin buynuz qatının nəzərə çar- pacaq dərəcədə laylanması, altında isə şəffaf mayc ilə dolu qovuqcuqlar olan

bozumtul-ağ rəngli pulcuqlar müşahidə edilir. Xəstəliyin şiddətlənməsi ilə ocaqlar bütün ayaq səthini zədələyərək bir-birinə qarışır və ətrafların yan səthlərinə keçir. Barmaqlararası hissədə dəri ağarır, qabığı soyulmağa və bərkiməyə başlayır. Son- radan dərinin rəngi saralır, səthi isə bərk döyənəyi xatırladır.

İntertriginoz formada proses 3, 4 və 5- ci barmaqlararası aralıqlarda lokallaşır. Ocaqlar qırmızı rəngdə və səthi yaş, yaralı, eroziyalı olur. Çox vaxt kifayət dərəcədə dərin çatlar əmələ gəlir və onlar qanamağa başlayır. Proses çoxlu ağrı, yanğı hissi və gicişmə ilə müşayiət olunur.

Dishidrotik formada рәпсәдә çoxlu sayda maye ilə dolu kiçik qovuqcuqlar

Ы)

edirlər. Dırnaqların E-si Çox vaxtayaq- ların birinci və yaxud beşinci barmağı zədələnir. Dırnağın daha qalın yerində sarımtıl ləkələr və zolaqlar görünməyə başlayır, onların ölçüsü getdikcə böyüyərək tədricən bütün dırnağı əhatə edir. Sonradan dırnaq qalınlaşır, sarımtıl, kövrək olur və dirnaq yatağından ayrıla bilir.

Diaqnostikası. E.-nın bütün for- malarında diaqnozu dəqiqləşdirmək (Ы əvvəlcə ümumkliniki laborator analizlər (qanın və sidiyin ümumi analizi, qanda qlükozanın miqdarı, qanın biokimyəvi gös- iciləri) aparılır. Sonra spesifik müayinə üsullarından istifadə olunur.

Müalicəsi, Qasıq E.-sı zamanı gö- bələk əleyhinə müxtəlif sürtmə dərman- lar — ketokonozol, klotrimazol kremləri gündə 2 dəfə olmaqla, oksikonozol kremi gündə 1 dəfə, terbinafin, naftifin zədə- lənmiş nahiyələrə gündə 2 dəfə sürtülür. Müalicə kursu 3-5 həftə davam etdirilir. Mühüm iltihabi proses olduqda qlükokor- tikosteroid məlhəmi, antihistamin prepa- ratlar (suprastin gündə 2 dəfə, 5-7 gün ərzində), iltihab əleyhinə qeyri-steroid preparatlar (diklofenik, ibuprofen) istifadə edilir. Sağalmanın kriterisi mənfi mik- roskopik nəticənin alınmasıdır.

Ayaqların E.-sında aydın iltihabi proses zamanı zədələnmiş ocaqlar rezorsin və ya kalium-permanqanat məhlulu ilə işlənilir, qovuqcuqların örtüyü iynə ilə deşilir və ya qayçı ilə kəsilir, bundan sonra anilin bo- yayıcı məhlulları (brilyant yaşılı, fukarsin) istifadə olunur və yerli olaraq göbələk əleyhinə preparatlar (ketokonazol, klotri- mazol, oksikonazol) sürtülür.

Ağırlaşmaları E.-ya ikincili mik- roflora birləşərək yumşaq toxumanın irinli iltihabı baş verə bilər.

Profilaktikası, Şəxsi gigiyena qaydalarının gözlənilməsi, ictimai duşxa- naların, hamamların, hovuzların müntəzəm dezinfeksiyası, risk qrupuna daxil olan şəxslərin profilaktik müayinəsi, xəstəliyin vaxtımda aşkar edilməsi və müalicəsi, sani- tariya maarifinin aparılması ilə həyata keçi- rilir.

EPİDİAPROYEKTOR - bax Fpidiaskop. EPİDİASKÖP (yun. epi – üstündə, ya- nında *- öiğ — içərisindən =... skop),

epidiaproyektor — şəffaf (diapo- zitivlər və s.) və qeyri-şəffaf (с̧епуојјаг, rəsmlər, cədvəllər və s.) orifinallardan təsvirləri ekrana proyeksiyalamaq üçün optik cihaz. Təsvirlər ekrana 5-20 dəfə böyüdülərək proyeksiyalanır. Е. özündə diaproyektor ilə epiproyektor cihazlarını birləşdirir. Mühazirələr, məruzələr və s.-də illüstrasiyaların göstərilməsi üçün tətbiq edilir.

EPİDİDİMİT (eri... = yun. ölövilo – xaya) = xaya artımının iltihabı: xayalıq na- hiyəsində iltihabi proses, hipercmiya, şiş- kinlik və ödemin təzahürü ilə səciyyələnir. E, ilə çox vaxt 15-dən 30 yaşa qədər, həmçinin 60 yaşdan sonra kişilər xəs- tələnirlər. Uşaqlarda nadir hallarda mü- şahidə olunur. Gedişinə görə kəskin və xroniki Е. ayırd edilir.

Səbəbləri: infeksiya törədicisinin sidik kanalından bilavasitə toxumdaşıyıcı axacağa düşməsi, sidikburaxıcı kateterlərin istifadəsi, uretritin və prostatitin agırlaş- masr, əvvəllər keçirilmiş parotitdən (xəna- zirdən) baş verən ağırlaşma, çətinləşmiş sidik ifrazı (məs., adenoma zamanı): vərəm xəstəliyi zamanı ağırlaşma,

Əlamətləri: spermada qanın ol- ması, xayalıqda ağrılı ödem, qızdırmalı vəziyyət, qarnın aşağı hissəsində və ya çanaqda diskomfort, qasıq ağrıları, zədə- lənmiş tərəfdə qasıq nahiyəsində yumşaq şişkinlik, xayalıqda kistanın (şişin) mey- dana çıxması, eyakulyasiya vaxtı, sidik ifrazı zamanı ağrı və ya yanğı, xayalıqda ağrı və onun defekasiya zamanı güclən- məsi, sidik kanalından (penisin başındakı dəlikdən) ifrazat,

Diaqnostikası. Bunun üçün qanın ümumi analizi, xayalığın ultrasəs dopple- roqrafiyası, xayalığın skanir müayinəsi, xlamidioza və qonoreyaya görə testlər, sidiyin ümumi analizi və sidiyin mikro- floraya görə əkilməsi həyata keçirilir.

Müalicəsi: antibiotiklər (siproflok- sasin, doksisiklin, cozamisin), immunomo- dulyatorlar, kəskin ağrılar zamanı qeyri- steroid iltihab əleyhinə preparatlar, fizio- terapiya (UYT), fiziki gərginliyin məh- dudlaşdırılması.

Ağırlaşmaları. E.-in müalicəsi vaxtında, düzgün aparılmadıqda müxtəlif və xoşa gəlməyən ağırlaşmalar baş verə bilər, xayalıqda absesin, fistulun, qan çatış- mazlığı səbəbindən xaya toxumasının farktı daha ciddi ağırlaşmadır. Bəzi hal- larda proses xroniki şəkil alır. Toxum ciyəsi toxumasının zədələnməsi və ya: xayanın normal sekresiyasının pozulmasına səbəb olan autoimmun proseslər sonsuzluq

EPİDOT

törədə bilər, Toxum ciyəsinin iltihablaşmış toxumasının çapıqlaşması spermatozoid- lərin zəruri yetişmə prosesini mümkünsüz edir, bu isə spermanın keyfiyyətini pisləş- dirir və ağır hallarda sonsuzluq əmələ gətirir (xayaların funksiyası saxlanıldıqda yumurta-hüceyrənin süni üsulla mayalın- masi mümkündür). Birtərəfli E.-in xayalı- Бил digər yarısına yayılması ikitərəfli E.-ə səbəb olur,

Е.Ап müalicəsinə vaxtında başlanılsa, ağırlaşmalardan xilas olmaq asandır. Bu: nun üçün antibiotiklərlə müalicədən öncə analiz aparılması v:

Profilaktikası. Xəstəyə erkən mərhələdə diaqnoz qoyulması əhəmiy- yətlidir. Təhlükəsiz seks praktikası E.-in və cinsi yolla yayılan xəstəliklərin qarşısını alır. Qısa vaxt ərzində ardıcıl təkrarlanan cinsi əlaqələr və onanizm nəticəsində to- xum ciyəsinin saya əzələləri iltihablaşmağı meyilli olur. Həddindən artıq soyuma və ya

immunitetin ümumi zəifləməsi çox vaxt

şərti patogen mikrofloranın uretranın aşağı

üçdə bir hissəsindən sidik axarı ilə yuxurı yayılması nəticəsində iltihabi xəstəlik, ilk növbədə uretrit baş verir. Uretrit vaxtında müalicə olunmadıqda infeksiya sidik kisə- sinə (sistit), prostat vəzisinə (prostatit), xayalıq orqanlarına (E. və orxit) və bəzən böyrəklərə yayıla bilər. Normada mikro- flora ancaq uretranın aşağı üçdə bir his- səsindədir, qalan bütün sidik-cinsiyyət sistemi steril olur, ona görə də prostatın sekretinin və eyakulyantın tapılmış mikro- florasının antibiotiklərə görə həssaslığının təyin edilməsilə bakterioloyi əkmənin apa- rilmasi vacibdir.

EPİDÖT (yun. ezuöoröc - artırılmış) silikatlar sinfinin süxurəmələgətirən mi- neralı - Ca,FeAl,OlSİO, İSi,0: OH), Monoklinik sinqoniyada kristallaşır. Tək kristallar, radial şüalı, şüvüllü, kolvarı, sıx massiv aqreqatlar əmələ gətirir. Rəngi tərkibindəki dəmirin miqdarından asılı olaraq ağ-bozumtul, sarımtil-yaşıl, tünd-

Epidot

EPİDURİT

yaşıl, yaşılımtıl və s. olur. Sərtliyi 6-7, sıxlığı 3380-3490 Ху/8. Şüşə parilılıdır. Metamorfik süxurlarda, xüsusilə yaşıl şist- lərdə və alçaq: temp-rlu skamlarda. rast gəlinir. Dəmir filizi skamnları üçün (Daş- ndə) xüsusilə xarakterikdir. Avstriya həmçinin Azərb.-da (Daş- rinin skamlarında)

İsveçrə, Rusi kəsən və Gədəbəy yataqları var: EPİDURİT lepi... 4 son lat. dura (mater) sərt: beyin qişası, xarici irinli 1 — epidural sahədə və,

paximening onurğa beyninin sərt beyin qişası səthində kəskin və ya xroniki iltihabi proses. Əsa- sən, irinli ocaqdan (furunkul, abses və s.) qanla yayılan stafilokokk infeksiyası, ya onurğanın və s. osteomicliti, vərəmi z: infeksiya prosesinin bilavasitə epidural sahəyə keçməsi ilə şərtlənir. Adətən, kü- lar, temp-run artması, nməsinin simptomları

rəkdə şiddətli a

beyin qişaları zədə onurğa beyninin iltihabi ekssudat irinli) sıxılması əlamətləri — ətrafların pa- ezi, sidik kisəsi və digər çanaq orqanla- sliğının və funksiyasının po-

(əsasən,

əliyy

licəsi: cərrahi

ə keçir. Х

dınca mikrob əleyhinə dər

manların tətbiqi EPİFAUNA (

əthində, qaya ç

ја) — qruntun

larında, daşlar arasında

iş halda, yaxud su dibində ya-

ərək

ii onurğasızlar, E.-ya bio:

əmələ gətirən, qruntda sərbəst ya-

(bəzi molyusklar), su dibində asta

rünənlər (bir

çox molyusklar, də:

inlilar, polixetlər, bəzi xərçəngki

milər, aktiniyalar və

r çox başqaları)

д Pİ: рк Ом Х (ер

fenomen) – əsas

ib, on edən və

ona heç bir təsir

göstərməyən ikinci də-

ri bildirən fəlsəfi və psixoloyi

İyuntarizmin bəzi nüma-

uru Е. - şüursuz dünya iradə-

aləti kimi: nəzərdən keçirmişlər Tartman, Nitsşe). Şüuru və psixoloyi disələri bütünlüklə E.-ə bağlamaq vulqar er və biheviorizm üçün də sə

yyəvidir. EPİFENOMENALİZM psixoli ada

rə, psixika insanın həyat və

eç bir rol oynamır, yalnız

əri (beynin fiziololi proses- edir. "E”

terminini 17 əsr gilis filosofu T. Hobbs təklif etmişdir. F psixikanı maddi aləmdən tamamilə fərq- ənən, ол

edilm:

asılı olmayan və onunla izah, ən xüsusi, lakin təsirsiz varlıq he- sab edir. E., adətən, psixikanın materiyanın inkişafından doğduğunu izah edə bilməyən,

buna görə də psixikanın insan həyatındakı rolunu inkar edən mexanisizmlə uzlaşır. EPİFİLLUM (Epiphyllum) — kaktuskimi- lər fəsiləsindən bitki cinsi, Əsasında odun- caqlaşmış dəyirmi gövdəsi tədricən yastı yarpaqşəkilli, bəzən üçtilli, kənarları dişli, yaxud oyuqlu zoğlara keçən, kolcuq. Yar- paqları reduksiyaya uğrayıb kiçik pulcuq- lara çevrilmişdir. Uzun çiçək borusu olan qıfşəkili, tək-tək yerləşən çiçəkləri ağ, açıq- sarı rənglidir. Meksika və Cənubi Азпе- rikada 20-yədək növü məlumdur. Epifitlər kimi rütubətli və subtropik meşələrdə bitir Əsasən, hilosereus (Hylocereus) cinsinin kli növləri ilə E.-un çarpazlaşdırıl- ması yolu ilə alınan və adətən fillokaktus adlanan çoxlu sayda hibridləri yetişdirilir. EPİFİTLƏR (epi... yun. фугбу - bitki) başqa bitkilərin, başlıca olaraq ağacların gövdələri və budaqları üzərində yaşayan (yarpaqlar üzərində yaşayan epifillər bura aid deyil) və ətraf mühitdən (parazitlərdən fərqli: olaraq sahib bitkilərdən yox) qida maddələri alan bitkilər. Bütün bitki sinif- lərində rast gəlinir. E.-də havadan su və mineral duzları (tutmaq) udmaq üçün kök-

Hüker epifillumu (Epipliyllum hookeri).

lərdə “kök yuvası" adlanan süngər örtüklər (köklər bir-birinə hörülərkən toz və tökülən yarpaqlar ora dolur, köklərin qıdalanması üçün “torpaq” əmələ gəlir), yarpaqların daxili səthindəki tükcüklərin sorduğu su- yun toplandığı qıf-yarpaqcıqlar, qalınlaş-

la, yarpaqların çox tüklənməsi və s. yi uyğunlaşmalar yaranmışdır. Təkamül prosesinə aid bu uyğunlaşmalar kölgəli, rütubətli meşələrin yaşayış şəraiti

Ağacların gövdə və budaqlarında epifitlər: / – qılı

(Platyeerium qiirsı): 2-- tillandsiya (Tillandsia us-

neoides): 3, 4 - orxideya (Miltonia, Angraecum),

EPİXLORHİDRİN

—=— = — = ...————————————:::::700cCÇ.

ilə əlaqədardır. Ağaclar üzərində məskən salan, alaqaranlıqdan işığa can atan E. hətta zəif hava cərəyan" ilə bir yerdən başqa yerə yayıla bilən xırda, yüngül toxumlu bitkilər ola bilər.

EPİFİZ (yun. öriçüciç — artım, çoxal- ma)- l)əzgiləbənzər vəzi -cendo- krin funksiyası yerinə yetirən kiçik orqan: ara beyində hər iki görmə qabarına bərki- mişdir. Xaricdən birləşdirici toxuma kap- sulu ilə örtülmüş, ondan isə vəzinin da- xilinə trabekulalar gedərək E.-i paycıqlara bölür. E. bozumtul-qırmızı rəngli, insanda çəkisi 0,15-0,2 q olan tək törəmədir. Me- latonin, serotonin və adrenoqlomerulot- ropin hormonları hasil edir. Е. anatomik olaraq epitalamusa məxsusdur. Morfoloyi əlamətlərinə görə Е. hematoensefalik bar- yerdən sonrakı orqanlara aid edilir. E.-in insan üçün funksional əhəmiyyəti tam öy- rənilməmişdir. Onun sekretor hüceyrələri qana melatonin hormonu ifraz edir və on- dan serotonin sintez olunur, bu isə sirkad ritmlərin sinxronlaşdırmasında (“yuxu – ayıq qalma” bioritmləri) iştirak edir və ehtimal ki, bütün hipotalamo-hipofizar hormonlara, habelə immun sistemə təsir Adrenoqlomerulotropin aldos- teronun hasil olunmasını stimullaşdırır və onun biosintezi serotoninin bərpa olunması ilə həyata keçirilir. Boy hormonunun if- razını, cinsi inkişafı və cinsi davranışı, şişlərin inkişafını tormozlamaq, cinsi in- kişafa və seksual davranışa təsir E.-in mə- lüm funksiyalarına aiddir. Cinsi yetkinliyə çatdıqdan sonra melaton hasili azalır. İnsanda ümumsistem melatoninin 809/6-ә. qədəri E.-də hazırlanır. Parlaq işıq mela- tonin sintezini blokada edir. Suda-quruda yaşayanlarda işıq bilavasitə parietal gözə təsir göstərir. Quyruqsuz suda-quruda ya- şayanlarda Е. zəifləmiş şəkildə başın də- risi altında yerləşir. Onlardan fərqli olaraq məməlilərdə işıq E.-ə birbaşa keçmir. Məməlilərdə işığın Е.-ә təsiri fotoney- roendokrin sistemə daxil olan sinir yolları ilə yerinə yetirilir. Əsas işıq siqnalı re- tinohipotalamik yolla gedir. Bu isə torlu qişanın xüsusi işığa həssas qanqlioz hü- ceyrələrindən başlayır və hipotalamusda supraxiazmal nüvəyə (SXN) qədər gedib çatır. Digər yollar (bitişmə yeri nüvəsindən olan henikulohipotalamik və serotoniner- gik) bilavasitə SXN peysmekerlərin ak- tivliyini modullaşdırır. Gündəlik ritmə uyğun dəyişən SXN siqnalları hipotala- musun paraventrikulyar nüvəsinə verilir, Oradan isə onurğa beyninin intermedio- lateral sütunu tərkibində yuxarı boyun qanqlionuna qədər gəlib çatır. Simpatik

göstərir.

posfqanqlionar noradrenergik liflər E.-də melatonin sekresiya edən hüceyrələri in- nervasiyalaşdırır. Noradrenalin E. hücey- rələrindəki postsinaptik fi və 4, – adreno- reseptorlara təsir göstərir, onlar isə me- latoninin sintezi mexanizmini buraxır. İşıqla törənən SXN-in oyanması yuxarı boyun düyünü neyronlarında oyanma yox, tormozlarıma yaradır, müvafiq olaraq nor- adrenalin atmağı azaldır, E. isə bunun qar- şılığında melatonin sekresiyasını azaldır, Beləliklə, qaranlıqda melatonin sekresiyası güclənir, gündüz isə azalır.

E.-in peptid ekstraktının preparatı epita- İamin adlanır, Müəyyən edilmişdir ki, epita- lamin heyvanllırda reproduktiv dövrün müd- dətini və ömrün orta uzunluğunu 2596 artırır.

Е.Ап ən çox yayılmış patologiyası şiş- ləridir. Bəzən onun anadangəlmə anoma- İiyalarına da təsadüf edilir. 2) boruşəkilli uzun sümüklərin genəlmiş ucu.

EPİFORA (qədim yun. öztçopü — bö- yütmə, şişirtmə) - paralel vahidlərin (misra, beyt, bənd, cümlə, ifadə vəs.) so- nunda eyni ünsürlərin təkrarlanmasın- dan ibarət ritorik fiqur. Adətən, anafora ilə qarşılaşdırılır. E.-da məqsəd bədii adəliliyini təmin etməkdir. ENETİK YATAQLAR - yerləş- süxurlardan sonra əmələ gələn faydalı qazıntı yataqları. Bu tip yataqlar adətən yan süxurları kəsən damar, linza, ştok və bo- rulardan ibarət olur. Yataqların mincral və kimyəvi tərkibi onların yerləşdiyi süxur- ların tərkibindən kəskin fərqlənir. Titan- maqnetit, xromit, platin, almaz və apatitin, həmçinin bəzi sulfidli mis-nikel filizlərinin maqmatik yataqları, keramika xammalının, mika, qiymətli daşlar, litium və berilin peq- matit yataqları: dəmir, mis, qurğuşun, sink və digər metal filizlərinin skam yataqları -a aiddir. E.y.-na aid edilən əlvan, na- dir, nəcib və radioaktiv metalların, həm- çinin kvars, баги, flüorit və asbestin hidro- termal damar və matasomatik yataqları daha geniş yayılmışdır. Dəmir, mis və uran filizinin infiltrasiya yataqları da E.y.-dır. EPİGENEZ (epi... * ... genez) – orqa- nizmlərin ardıcıl olaraq yeni orqanların əmələ gəlməsi yolu ilə rüşeymdən inkişaf etməsi haqqında nəzəriyyə.

Epigenetik anlayışlar əsasən 17-18 əsr- lərdə preformizmlə mübarizədə əmələ gəl- mişdir (U. Harvey, İ. Büffon və xüsusilə KİF. Volf). Sitologiya və genetikanın uğur- ları sayəsində müəyyən olunmuşdur ki, orqanizmin inkişafı genetik informasiyanın olduğu cinsi hüceyrələrin mikrostrukturu ilə müəyyən edilir. K.Volfun əsərləri sa- yəsində (18 əsrin sonu) E. konsepsiyası

qalib gəldi və embriologiyanın inkişafına Təkan verdi. 19 əsrin 70-80-ci illərində sitologiyanın müvəftəqiyyətləri E.-i təkzib edən irsiyyətə dair çoxlu konsepsiyanın meydana çıxmasına səbəb oldu. 19 əsrin sonunda inkişaf mexanikasının təşəkkülü vitalist xarakterli epigenetik nəzəriyyələrin bərpası ilə nəticələndi. 20 asrdə genetikanın meydana gəlməsi ilə yalnız xarici, yaxud qeyri-maddi amillərdən asılı olan tam yeni Törənən prosesin inkişafı haqqında primitiv anlayışlar əvəzinə, orqanizmlərin onto- genez qanunauyğunluqlarını müəyyənləş- dirən genetik informasiyalar təlimi yarandı EPİGENEZ (geologiyada) - süxur- larda sonradan gedən proseslər. Е. süxur- larda müxtəlif dəyişikliklərin və yeni mineralların əmələ gəlməsinə səbəb olur. Yenidən kristallaşma, konkresiyaların bö- yüməsi, sementləşmə, hidratlaşma və s. proseslər E.-ə aiddir. E. radioaktiv, əlvan və nadir metalların xüsusi Fpigenetik ya taqlar qrupunu formalaşdırır. EPİXLORHİDRİN, epoksipropan, ran - üzvi birləşmə: dıcı б

kəskin iyli, rəngsiz maye: t,,

1-xlor-2

xlormetiloksi

57,07C R 2, suda az, üzvi həlledicilər. də yaxşı həll olur. E. adi temp-rda НС1 ilə asanlıqla birləşərək 1.3-dixlorhidrin CICH,CH(OH)CH/Cİ əmələ gətirir. Az miqdarda qələvinin iştirakı ilə bir və ya bir neçə mütəhərrik hidrogen atomu olan bir- ləşmələrlə xlorhidrinlər RCH,CH(OHYCHVCI, МН, və ya aminlərlə RNHCH,CH(OH)CHŞCİ, (R-H, üzvi qalıq): duru qeyri-üzvi turşuların iştirakı ilə CHXOH)CH(OH)CH/Cİ, spirtlərlə sadə efirlər CICH,CH(OH)CH.OR, katalizatorun (piridin, amin və 5.) və ya FeCl5-ün iştirakında karbon turşuları ilə mürəkkəb efirlər: fenollarla turş mühitdə xlorhidrinin fenil efirlərini, qələvi mühitdə qlisidolun efirlərini əmələ gətirir. 1007C-də artq qələvinin təsirindən tədricən qliserinə çevrilir, E.-in bisfenol A. ilə kondensləş- məsindən dian epoksid qatranları alınır.

E. qliserinin dixlorhidrinlərinin dehid- roxlorlaşmasından: allilxloridin 100“C-də Mo-li kompleks birləşmələrin iştirakı ilə üzvi hidroperoksidlərlə, məs., tret-butil- hidroperoksidlə epoksidləşməsindən alınır E, sintetik qliserin, epoksid qatranları, bir sıra iondəyişdirici qatranlar, epixlorhidrin

EPİK NƏĞMƏLƏR

kauçukları istehsalında aralıq məhsuldur. E. asan alovlanır: tənəffüs yollarının selikli qişasını qıcıqlandırır, dermatitlər: törədir, qara ciyər və böyrəyi zədələyir. EPİK NƏĞMƏLƏR - bədii ədəbiyya- tin qədim və geniş yayılmış danrlarından biri: tarixi-qəhrəmanlıq mövzuları və mən- zum forma əsasında yaradılır. E.n. xalqın arzu və istəklərini, müxtəlif hadisələrə münasibətini, tərbiyəvi görüşlərini əks etdirir. E.n., bir qayda olaraq, çalğı alət- lərinin müşayiəti ilə oxunurdu. E.n.-in estetik mahiyyətini ilkin, “qızıl əsr” kimi xarakterizə olunan qəhrəmanlıq dövrü in- sanının, tarixi qəhrəmanların davranış və: əməllərinin ideallaşdırılmış təsviri və tə- rənnümü təşkil. edir. Bir sıra xalqların yaratdığı mənzum qəhrəmanlıq eposları (məs,, yunanların “İliada” və “Odisseya”sı, qədim island “Böyük Edda”sı, fransızların “Roland haqqında mahnı”si, almanların “Nibelunqlar haqqında mahnı sı, гиз. bi- linaları, qırğız "Manas”ı, “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanları və s.) E.n.-ə aid edilir. “Ayesta "da epik və lirik şeir və nəğmələrin rəngarəng nümunələri toplanmışdır. E.n. milli ədəbiyyatların epik-mənzum, İirik- epik forma və hanrlarının inkişafına təsir

göstərmişdir. EPİK TEATR - Birinci dünya müharibə- sindən sonra Almaniyada В.Втех/ və b. tərəfindən işlənib-hazırlanmış dram for- ması, Ел. müəllifləri xəyali hərəkətlərə üstünlük verir, tamaşaçının şüuruna mü- raciət etməyə çalışırdılar, Е.:. bir-birilə kifayət qədər sərbəst surətdə əlaqəli olan səhnələrdən ibarətdir. Aktyorlar v yəti öyrənərkən, arqumentləri şərh edər- kən, sənədləri oxuyarkən hadisələrin dişini saxlayaraq, çox vaxt birbaşa tamaşa zalına müraciət edirdilər. Brext uzaqlaşdırma effektindən istifadəyə çalı- şaraq və emosional qavrayışı ikinci plana keçirərək, tamaşaçıları baş verənləri obyektiv qiymətləndirməyə sövq edirdi Aktyorlar öz aralarında və personaiları ilə məsafə saxlamaqla diqqəti rolun zahiri görünüşünə yönəldirdilər.

20 əsrin ikinci yarısında bir çox gör- kəmli теј. (Fransada 1. ilar, İsveçdə İ.Berq- тап: İngiltərədə P.Bruk və b.) В.Вгехбп Ел, ideyalarını tətbiq etmişlər. EPİKANTUS (epi ...-- yun. xavtoç — gözün daxili bucağı), “monqol büküşü” - insanda göz bucağı nahiyəsində yuxarı göz dərisinin əmələ gətirdiyi və göz yaşı ат müxtəlif cür örtən büküş. E. monqol irqi vəzənci irqinin bəzi qrupunun nümayəndələri üçün səciyyəvidir. Bö-

etmişdir: Ҝәмини tez-tez rast gəlinir.

EPİKRİZ (yun. ezixpotç — mülahizə, qərar) - müalicə başa çatdıqda, yaxud onun müəyyən mərhələsində xəstənin vəziyyəti, xəstəliyin başvermə səbəbləri və: ə müalicənin əsaslandırılması və nəticəsi haqqında yazılı qərar, vacib tibbi uçot sənədi. Xəstəliyin gedişi xüsusiyyətlərin- dən və nəticəsindən asılı olaraq E.-ə xəs- tənin proqnozu, onun üzərində gələcək müşahidənin zəruriliyi haqqında qərar, müalicəvi-əmək tövsiyələri daxil edilir, Ölümlə nəticələnmə hallarında E.-də ölü- mün səbəbi göstərilir. Peşə sirrinin gözlə- nilməsi qaydası ilə əlaqədar E.-in məzmunu ancaq tibb işçiləri arasında başa düşüləndir. E-in növləri. E.-in tərtib olunma- sına zərurət xəstəni müşahidənin müxtəlif dövrlərində yaranır. Ambulator xəstənin tibb kartasında dispanserizasiya nəticələrini (ildə 1-2 dəfə) qiymətləndirərkən, həm- çinin xəstəni həkim nəzarət komissiyasına göndərdikdə və stasionara yerləşdirdikdə müalicənin davam etdirilməsinə zərurət olduğunu əsaslandırmaq üçün E. tərtib olu- nur, Uşağın inkişaf tarixində E. uşaq 1, 3 və 7 yaşına çatdıqda, habelə 18 yaşlı ye- niyetmə böyüklər poliklinikasına köçürül- dükdə qeyd edilir. Stasionar xəstənin tibb kartasında (xəstəlik tarixində) E.-də onun stasionarda olmasının hər 10-14 günlük yekunları (mərhələ E.-i), xəstə stasionardan ayrıldıqda çıxma E.-i, onu başqa müalicə müəssisəsinə köçürdükdə köçürmə E.-i, xəstə öldüyü hallarda isə öləndən sonra Е. tərtib olunur və ona sonra patoloyi-ana- tomik Е. əlavə edilir. Müxtəlif növ Е.Аәг məzmununa və başlıca olaraq qərar his- səsinə görə fərqlənir. EPİKTET (Epiktetos — qul ləqəbi, hər- fən — “satın alınmış”) (təqr. 50-138) — yu- nan filosofu, stoik (bax Stoisizm). Neronun sevimli qullarından olmuş, sonralar azad edilmişdir. Stoik Musoni Rufun müha- zirələrini dinləmişdir. 89 ildə Domisian filosofları Romadan qovduqdan sonra Ni- kopola (Epir) köçmüş, orada Sokrardan nümunələr gətirərək, küçə mühazirələrində stoik əxlaqını təbliğ etmişdir, Sokrat kimi heç nə yazmamışdır, yoxsulluq içində yaşa- mişdir, E.-in fəlsəfi fikirləri şagirdi Arrian Flavi tərəfindən qeydə alınmışdır. E.-ə görə, insan istənilən şəraitdə – zənginlikdə və ya yoxsulluqda, hakimiyyətdə və ya köləlikdə həyat şəraitindən asılı olmayaraq ruhən öz azadlığını saxlamalıdır. Bunun üçün o, hər şeyi özündən asılı olan və asılı olmayana bölməli, birinci halda hər şeyə rəğmən fədakarcasına öz borcunu yerinə

ideyalarına əsaslanan Е hissetmə Ын yətini (stoiklərdə olduğu kimi, ağlı deyil) insanın həqiqi təbiəti sayır, insan həyatının mənası və son məqsədinin həzzə çatmaq olduğunu göstərirdi. E.-ə görə, həzz əzabın yoxluğudur, Əzabların səbəbi olan ehti- гаҹаг və qorxu insanın özündədir, fəlsəfə də insanı məhz onlardan xilas etmək üçün- dür. Asketik özünüməhdudlaşdırma olma- dan həzzə çatmaq mümkün deyil. Ruhun sarsılmaz sakitliyi (araraksiya), xoşbəxtlik, xeyir, azadlıq, həzz və onların ən alisi olan müdriklik, ədalət, xüsusilə dostluq düzgün: həyat tərzinin nəticəsi izikada E. Demokritin atomistik tə- liminə riayət etməklə ona əhəmiyyətli də- yişiklik gətirmi atomların burulğa- nabənzər hərəkəti E.-də düşmə ilə əvəz- lənir, atomların “çəki”si anlayışı tətbiq olunur. Dünyaların (onların sayı sonsuzdur) yaranmasını və fərdin (yəni atomun və: insanın) azadlığını əsaslandıran atomların düz xətt üzrə düşməkdən ixtiyari yayınması haqqında Е. təlimi xüsusilə diqqətəlayiqdir. Antik naturfəlsəfə üçün ənənəvi olan tale anlayışı (bax 7üle) ilə mübarizədə E. səma hadisələrinin dəqiq qanunauyğunluğunu qəti şəkildə inkar edirdi,

Е. duyğuları və duyğuların təkrarından (prolepsis), yaxud onların öncədən hiss edilməsindən yaranan anlayışları biliyin mənbəyi sayırdı. Xalq mifologiyasının allahlar haqqında təsəvvürlərini batil dü- şüncələr kimi rədd edən Е.-ә görə, allahlar dünyalararası məkanlarda (“metakosmi- yalar”da, yaxud “intermundiyalar”da) xoş- bəxt, qayğısız həyat sürürlər və dünyaların həyatına qarışmayaraq müdrik insana təqlid nümunəsi göstərirlər.

Е. fəlsəfəsi antik aromizmin yeni mər- hələsi olmuş, son antik dövr və Yeni dövr Avropa fəlsəfəsinə əhəmiyyətli təsir gös- tərmişdir. Bax həmçinin Fpikürçülük. EPİKÜRÇÜLÜK - Zpikürün yaratdığı, onun tələbələri və davamçılarının inkişaf etdirdiyi fəlsəfi təlim, Məktəb kimi с.ә. 4 əsrdən eramızın 3 əsrinin ortalarınadək

E.-ünün çiçəklənmə dövrünə (e.ə. 1 əsr) təsadüf edir. E.ə. 1 əsrin ortalarında Kam- paniyada Е. dərnəkləri təşkil olunmuşdu. Şairlərdən Vergili, Horatsi, Ovidi, siya- sətçilərdən Qay Kassi Longin, Qay Trebasi Testa və b, E.-ün təsiri altında olmuşlar. Asketik E. doktrinası yumşaldılaraq Roma epikürçülərinin həyat tərzinə uyğunlaş- dinlmişdi. Siyasi fəaliyyətləri onları E.-ün ictimai işlərə qarışmamaq kimi başlıca prinsipindən imtinaya vadar etmişdi. Res- publikanın süqutu ilə E.-ün nüfuzu zəif: Təmiş, ictimai şüura onun opponenti olan stoisizmin təsiri güclənmişdi. Lakin impe- riya dövründə də E.-ün nümayəndələrinə rast gəlinir (Plotin və b.). E.-ün Avropa mədəniyyətində mənim- sənilməsi xristianlaşdırmadan vulqar so- sioloyi interpretasiyaya qədər ən müxtəlif formalarda təzahür etmiş, İntibah dövründə yenidən canlanmış, 17-18 əsrlərdə də möv- cud olmuşdur. Həmin dövrdə E. ideyalarını P.Qassendi inkişaf etdirmişdir. İntibah döv- rü filosofları, fransız maarifçiləri E.-ü he- donizm ruhunda şərh etmiş, hissi həzləri başlıca sayan təlim kimi qiymətləndirmişlər. EPİQONÇULUQ - bax Təqlidçilik. EPİQONLAR (yun. eziyovot - nəsillər) — 1) qədim yunan mifologiyasında Arqosun yeddi qəhrəmanının oğulları. Atalarının uğursuz səfərindən (onlar Fivanı mühasirə etmiş, lakin uzun müddət ala bilməmişlər) on il sonra Е. Fiva ş.-ni tutmuşdular. 2) Ma- kedoniyalı İsgəndərin sərkərdələrinin (dia- doxların) oğullarına verilən ad. 3) Məcazi mənada aciz davamçılar, epiqonçuluq ifa- dəsi buradandır. EPİQRAF (yun. öruypaçrı) - yazı, kita- bə) – 1) qədim yunanlarda abidələr üzə-

ilə " meydana gəlmişdir. E. əvvəlcə yalnız İtaliyada, Yunanıstanda, Şimali Af- rikada və Fələstində tapılan, daha doğrusu, latın, yunan, etrusk, qədim yəhudi və Fi- nikiya-pun dillərindəki kitabələrlə məşğul olurdu, 18 və 19 əsrlərdə kitabələrin əslinə uyğunluq əlamətlərinə görə onların xrono- Togiyasının müəyyənləşdirilməsi üsulları, həmçinin müxtəlif kitabələrdə tətbiq olu- nan simvolik nişan və ixtisarların oxunması metodu işlənib-hazırlandı. Epiqrafik metod kitabələrin tarixinin müəyyənləşdirilməsinə (paleoqrafik əlamətlərinə görə, bax Paleo- qrafiya) kömək edir. Misir heroqliflərinin, mixi yazının, hett heroqliflərinin və Mi- kena yazılarının, Orta Asiya, Qədim İran, hind, Uzaq Şərq, sonralar isə Mərkəzi Amerika yazılarının oxunması E.-nın sa- həsini xeyli genişləndirdi. Ehramların və digər sərdabaların, məbədlərin divarlarında, xatirə və qəbirüstü abidələrdə Qədim Misir mətnlərinin öyrənilməsi E.-nın metodika- sını daha da zənginləşdirdi. E.-nın məlu- malları tarix elmi üçün böyük əhəmiyyətə malikdir. Epiqrafik mətnlər, əsasən, rəsmi, dini, mərasim və həsr-ithaf kitabələrindən ibarətdir. Azərb.-da aşkar edilmiş mixi, pəhləvi, latın, alban (Qafqaz), ərəb, fars, türk, hind-sanskrit dillərində epiqrafik abi- dələr öyrənilir.

EPİQRAM (yun. eruypalılını – yazı) — Tİ) antik poeziyada sərbəst məzmunlu qısa şeir forması. Tədricən E.-ın mövzu dairəsi genişlənmişdir: ithaflar, əxlaqi-didaktik E.- lar, qəbirüstü E.-lar (bax Epifafiya), təsviri E.-lar, məhəbbət E.-ları, süfrə başında deyilən E.-lar, satirik E.-lar. E.-ın çiçəklən- mə dövrü yunan ədəbiyyatında с.ә. 3 əsr — eramızın 1 əsrinə aid ellinist şairlərin, Roma ədəbiyyatında Katull və Marsialın adı ilə bağlıdır. Antik E. ənənələri Bizans ədəbiyyatında, orta əsrlər və İntibah döv- rünün latın ədəbiyyatında davam etdirilmiş,

г.

EPİLEPSİYA (qədimə amin - mrlanmış”, tutulmuş, yaxalanmış), ep i- Лерик tutma - orqanizmin qəflətən qıcolma tutmalarının baş verməsinə meyilli olması ilə özünü göstərən xroniki nevroloyi xəstəlik. Nəinki insanlar, hətta heyvanlar, Ех itlər, pişiklər, siçanlar da E.-ya tutula

ilir, E.-nin təsadüf etmə tezliyi orta hesabla 5-1092 təşkil edir. Epileptik tutmalara baş beyində meydana çıxan patoloyi boşalmalar səbəb olur və hərəki, hissi, vegetativ, yaxud düşünmə funksiyalarının müvəqqəti po- zulması ilə meydana çıxır.

Səbəbi. E. başvermə səbəbinə görə “simptomatik” (baş beyində struktur qüsur, məs, kista, şiş, qanaxma, inkişaf qüsuru aşkar etmək olur), idiopatik (irsi meyillik var və beyində struktur dəyişikliklər yox- dür) vəkriptogen (xəstəliyin səbəbini aşkar etmək mümkün olmur) növlərə ayrılır.

Simptomları. Epileptik tutmaların yayılmış qıcolmalardan başlayaraq pasi- yentin daxili vəziyyətindəki dəyişikliklərin ətrafdakı insanlar tərəfindən güclə görünən

əlamətlərinə qədər təzahür etməsi təsvir edilir. Baş beyin qabığının müəyyən məh- düd sahəsində elektrik boşalmasının baş verməsi ilə əlaqədar olan ocaqlı tutmalar və elektrik boşalmaya eyni vaxtda beynin hər iki yarımkürəsinin cəlb olunduğu yayılmış tutmalar ayırd edilir. Ocaqlı tutmalar za- manı qıcolmalar və bədənin müəyyən his- sələrində (üzdə, əllərdə, ayaqlarda və s.) xüsusi hisslər (məs., keyləşmə) müşahidə oluna bilər. Ocaqlı tutmalar həmçinin qısa görmə, eşitmə, iybilmə və dad hallisi- nasiyaları tutmaları ilə də təzahür edir. Bu tutmalar zamanı şüur saxlanıla bilər, pa- siyent belə halda öz hisslərini ətraflı təsvir edir. Parsial tutmaların müddəti, adətən, 30 san-dən artıq olmur, Yayılmış tutmalar qıcolma halında olan və qıcolmasız (ab- sanslar) tutmalara bölünür. Xəstənin əha- təsində olanlar üçün ən qorxulusu ya- yılmış qıcolma tutmalarıdır. Tutmanın başlanğıcında (tonik mərhələ) bütün əzələlərin gərginləşməsi, tənəffüsün

EPİLEPTİK TUTMA

qısaca dayanması, tez-tez. güclü bağırtı müşahidə edilir. xəstənin dilini dişləməsi də ola bilər. 10-20 sanı keçdikdən sonra, əzələlərin yığılması onların zəifləməsi ilə əvəzləndikdə, klonik mərhələ başlayır. Klonik mərhələnin sonunda tez-tez sidik saxlaya bilməmə törənir. Qıcolmalar, adə- tən, bir neçə dəq.-dən (2-5 dəq.) sonra öz- ır, Yuxuculluq, huşun döla- si: və: yuxulama ilə: xa- sonrakı dövr

özünə da

gəlir. Qıcolmasız yayılmış tutmalar sans adlanır. Onlar demək olar ki, yalnız uşaq və erkən gənc yaşlarda baş verir. Uşaq gözlənilmədən donub qalır və diqqətlə bir ə baxır. Gözlərin pərdələnməsi, göz qapağının. titrəməsi, başın yüngül dala qatlanması, izlənilən tutmalar cəmisi bir neçə sarı (5-10 sanı çəkir və çox vaxt hiss

edilmir Diaqnostikası, E--nın 40-a yaxın müxtəlif forması və müxtəlif tutma tipləri vardır. Bununla əlaqədar hər forma üçün məxsusi müalicə sxemi işlənib hazırlan- lir. Ona görə də E.-ya diaqnoz qoy hətta onun formasını da təyin lazımdır. Diaqnostikanın əsas me. ensefaloqrafiya və kompüter,

todu e aqnit-rezonans tomoqrafiyadır nsefaloqrafiyanın adi (rutin) qeyd- etmə metodu 15 дә--Фәп artıq çəkmir və

axud n

iayinə üçün istifadə olunur. Ək- arın fikrinə görə, E.-nın çün uzun vaxt ərzindəki (1 qədər, yuxu və ayıq qalma a) elektroensefalo- asindan ibarət olan elektro: afiya monitorinqi daha dolğun a malikdir, halicəsi, E.-nin müalicəsinin ol. nsanlar arasında yayılan Е. əleyhinə müasir prepa dəsi xəstələrin 6592-nin tut-

an lam olmasına, daha 2096-də

arın sayının əhəmiyyətli dərəcədə aimkan verir. Müali

nin əsasını

üddətli gündəlik dərm: nüalicə-

müntəzəm kontrol. yoxlamalarla və tibbi müayinələrlə birlikdə aparılması təşkil

edir. Hər kəs özündə və ya yaxın adam- larında E

nevropatoloqa mümk

simptomları duyursa, bu b: ədər tez müraciət əlidir. Əgər tutmabirinci dəfə baş verir,

əffüs pozulması ilə müşayiət olunur və $ dəq:-dən artıq davam edirsə, “təcili tibbi yardım” çağırılmalıdır. Xəstənin bilayasitə yaxını

da olan sərt əşyalar uzaqlaşdırılır, başaltına yumşaq, düz şey qoyulur və xəstə yan üstə uzadılır. Epileptik tutma zamanı xəstəni tutmaq olmaz. Epileptik tutmanın

müddətini müəyyən etmək üçün onun baş- lanğıc vaxtı qeyd edilməlidir.

Е.-уа qarşı dərmanlar xəstəliyin for- masından və tutmanın xarakterindən asılı olaraq seçilir. Dərman: maddəsi adətən kiçik başlanğıc dozalarla təyin edilir və tədricən optimal klinik nəticə alınana kimi artırılır. Nəticə alınmadıqda preparat təd- ricən ləğv olunur və növbəti dərman təyin edilir. Yadda saxlamaq lazımdır ki, heç bir halda dərmanın dozasını özbaşına dəyiş- mək və ya müalicəni dayandırmaq olmaz. Dozanın birdən dəyişdirilməsi ətin pisləşməsinə və tutmaların tezləşməsinə: səbəb ola bilər.

Е-уа qarşı müalicə qəbul edən qa- dınlar hamilə qalmağı planlaşdırırsa, bu barədə öz müalicə həkiminə məlumat verməlidir. Hamiləliyin gedişinin əlverişli olması üçün münlicənin və ya dərman maddəsinin dozası dəyişdirilə bilər. Belə

diaqnozlu qadının hamiləliyi və doğuşu barədə, müm- kün halda, təcrübəsi olan mama-ginekoloqa müraciət etmək la- zimdir, Hamiləlik baş verməmişdən qabaq tibbi-genetika məsləhətxanasına da mü- гастәг olunmalıdır.

Е. zamanı dərman müalicəsi nəticə ver- məsə cərrahi əməliyyat təyin oluna bilər.

Profilaktikası, İdiopatik E.-ya profilaktika təsir etmir. Lakin məlum sə- bəbdən olan ikincili E.-da qoruyucu təd- birlər görmək mümkündür. Başın travma-

sının qarşısının alınması posttravmatik E.- nın qarşısının alınmasında ən səmərəli vasitədir. Doğum travması ilə əlaqədar lazım olan perinatal yardım yeni E. hal- larının azalmasını təmin edir. Qızdırma ilə

müşayiət olunan xəstəliyə tutulmuş uşaq- larda bədən temp-runun aşağı düşməsi üçün dərman maddələrinin tətbiqi və digər üsullar qıcolma ehtimalını azalda bilir. EPİLEPTİK TUTMA - bax Fpilepsiya. EPİLÖQ (epi... ...logiya) – bədii əsərlərə edilən sonluq, E.-da əsərin qəhrəman- larının sonrakı taleyi yığcam şəkildə təsvir olunur. Şərq ədəbiyyatında E. deyilir.

EPİLYASİYA (fr. epiler — tükü kənar etmək) - tükün kosmetik və ya münli məqsədilə kənar edilməsi, E. müalicə me- todu kimi (adətən digər üsullarla birlikdə) bəzi dəri vətük xəstəliklərində (rrixofiriya, mikrosporiya və s.) tətbiq olunur. Е. tük- lərin xüsusi pinsetlə çıxarılması, kimyəvi vasitələr (epilin məlhəmi vəs.), rentgen və ya lazer şüalanması yolu ilə həyata ke- çirilir. Ən davamlı effekti elektroepilyasiya verir, bu zaman iynəşəkilli elektrodla tük soğanaqları dağıdılır və tükün inkişafı

a xatimə

dayanır, Digər növ E.-lar zamanı tük örtüyü bərpa olunur.

EPİMEDİUM (Epimedium) - zirinc fəsi- ləsindən çoxillik kökümsovlu ot bitkisi cinsi. Yarpaqları mürəkkəbdir: müxtəlif rəngli çiçəkləri kiçik, sadə və ya mürəkkəb çiçək qrupunda toplanmışdır, ləçəkləri xaç şəklində yerləşmişdir, əsasən, mahmızlı və ya qalpaqcıqlıdır, ləçəkşəkilli kasa yarpaq-

Lələkli epimedium (Epimedium pimnatum).

lari ilə örtülüdür. Avrasiya, Şimal-Qərbi Afrikada 20-25 növü məlumdur. Cənubi Qafqaz və Uzaq Şərqdə 4 növü var, Bəzi E-lar Alp Е--и (E. alpinum), lələkli Е. (E. pinnatum), Kolxida Е.-и (Е, col- chicum), iriçiçək E, (E, qrandiflorum) daha çox daşlıq sahələrdə dekorativ bitki kimi əkilir. Azərb.-da Lənkəran dağ meşə- lərində lələkli E. adlı növünə rast gəlinir. EPİNAL - Fransanın ş.-ində şəhər. Vogez dep-tinin inz. m. Əh. 32.2 min (2013). Mozel çayında gəmi dayanacağı. D.y.-ları qovşağı. Pambıq parça, maşınqayırma, ğac emalı, kağız, tikiş sənayesi müəs- sisələri var. Lotaringiya bazilikası (11 əsr), Sent-Moris qotik bazilikası (13 əsr), orta əsrlərə aid qayaüstü qalanın xarabalıqları saxlanılmışdır. 18 əsr “Epinal şəkilləri”nin zəngin kolleksiyası toplanmış muzey fəa- liyyət göstərir. EPİORNİSKİMİLƏR (Aepyornithifor- yenidamaq quşların nəsli kəsil-

mes)

Eplornis (Aepyornis). Rekonstruksiya,

EPİSOMLAR

—-и—-Жж = = = = = ————————7,75X 7:

miş dəstəsi. Güclü və nəhəng ayaqları olan, açmayan E.-in hünd. 3 n-ədək, kütləsi 450 kq-adək, yumurtasının həcmi 9 /-ə yaxın olub. Yeganə fəsiləsi Aeryornithidac-nin 2.cinsi (Aepyomis və Mullerornis) və bir eçə növü var idi. Sümüklərinin və yu- murtalarının qalıqları Madaqaskar a.-nın Yuxarı Pleystosen və müasir çöküntülə- rində tapılmışdır. 17 əsrdə həm insan təqibi, həm də tropik meşələrin intensiv qırılması nəticəsində nəsli kəsilmişdir. EPİPALEOLİT (epi... * yun. xülatöç = qədim “ 3i0oç — daş) — bir sıra tədqiqat- çıların bölgüsünə görə, Paleolitdən sonra gələn və əksər arxeoloyi dövrləşdirmələrdə Erkən Mezolitə müvafiq olan arxeoloyi dövr, E.-in texnikasında və mədəniyyətində paleolit cizgiləri hələ qabarıq əks olunur. Avropada Е. mədəniyyətinə, adətən, Azi/ mədəniyyətini aid edirlər. EPİPLATFORMA OROGENEZİ – uzun müddət platforma reyimində olan Yer qabığında tektonik hərəkətlərin və dağ- əmələgətirmə proseslərinin bərpası. E.o.-nə məruz qalmış sahələr tağlı qayma quruluşu ilə xarakterizə olunur: hünd--lərinə görə bilavasitə geosinklinalların yerində yaranan (məs., Qafqaz, Alp d-rı) epigeosinklinal orogenlərdən geri qalmırlar. Sonunculardan fərqli olaraq E.o. vil.-lərindəki çökəklikləri terrigen çöküntülər — molaslar doldurmuş olur, maqmatizm təzahürü yalnız bazalt- larla məhdudlaşır. E.o. əsasən Oliqosen- Antropogendə intişar tapmışdır: məkanca geosinklinal qurşaqların kənarları ilə əla- qədardır. E.o. təzahürü sahələrinə Tyan- Şan, Altay, Sayan, Hindiquş və s. dağ sis- temləri aiddir.

Əlvan metalların, dağarası və dağönü çökəkliklərdə kömür, yanar şist, neft və qaz yataqlarının yaranması E.o. prosesləri ilə əlaqədardır.

EPİPROYEKTOR tepi... = lat. proyicio — irəli atıram) - qeyri-şəffaf oriyinallardan (mətnlər, rəsmlər, fotoqrafiyalar) təsvirləri 5-10 dəfə böyüdərək ekrana proyeksiya- lamaq üçün optik cihaz. E.-da quraşdırılmış işıq mənbəyi ilə oriyinal işıqlandınlır və ondan əks olunan şüalar güzgü sistemi vasitəsilə işıq şiddətli obyektivdən keçiri- lərək proyeksiya ekranına istiqamətləndi- rilir. E. çox vaxt konstruktiv olaraq dia- proyektorla birləşdirilir. Bax Epidiaskop,

EPİR (Epciros) — Yunanıstanın şm.-q.-in- də, İoni dənizi sahilində vil. Sah. 9.2 min im, Əh. 336,8 min (2011). Mühüm şəhəri Yaninadır. Ərazisinə Апа, Preveza, Tes- protiya, Yanina nomları daxildir. Səthi, əsasən, dağlıqdır (Pind d-rı). İqlimi və bitkisi Aralıq dənizi tiplidir. Aqrar r-ndur.

Epir. Pind dağları.

Üzümçülük inkişaf etmişdir. Balıq ovlanır. Portu Prevezadır.

Ehtimal edilir ki, E. yunan tayfalarının ən qədim məskəni olmuşdur, sonralar isə onlar buradan Balkan y-a-na və Egey dənizi adalarına yayılmışlar. Tarixi dövrdə E.-də xaonlar, molosslar və s. tayfalar məskunlaşmışlar, Molossların çarı Pirr tərəfindən (e.ə, 4 əsrin sonu — е.ә. 3 əsrin əvvəlləri) vahid dövlət halında birləşdiril- mişdir (bundan sonra E.-in bütün sakinləri epirotlar adlandırılırdı). Е.ә. 168 ildə E.-i işğal edən romalılar 70-dən çox şəhəri dağıtmış, təqr. 150 min epirotu qul kimi aparmışdılar. Avqustun hakimiyyəti illə- rində E, ərazisi Romanın Axayyaəyalətinin tərkibinə qatılmışdı. Trayanın hakimiyyəti (2 әзг) dövründə Е. Akamaniya ilə birləş- dirilərək E. əyalətini təşkil edirdi. 4 əsrdən Bizansın tərkibində (13-14 əsrlərdə Е. ərazisi Epir çarlığının tərkibində idi), 15 əsrin ortalarından isə türklərin hakimiyyəti altında olmuşdur. 1881 ildə E.-in bir hissəsi (Апа r-nu) Yunanıstana birləşdirilmişdir, Balkan müharibələrindən (1912-13) sonra Е. bütünlüklə Yunanıstanın tərkibinə keç- mişdir.

EPİR ÇARLIĞI, Epir despotlu- ğu - Bizans imperiyasının parçalanması (Konstantinopol səlibçilər tərəfindən tutul- düqdan sonra) nəticəsində Balkan y-a-nın q.-ində yaranmış dövlət. Banisi Mixail Angel Duka 11204-15), paytaxtı Апа idi. Etnik tərkibi yunanlar, albanlar, slavyanlar və vlaxlardan ibarət idi. Bəzi vil.-lərdə azad kəndli, digərlərində feodal torpaq mülkiy- yəti üstün yer tuturdu: alban və vlaxlarda nəsli-tayfa münasibətlərinin qalıqları sax- lanılırdı. Mərkəzi hakimiyyətzəif idi. Feo-

dör Angel 11215-30) Fessalonikini paytaxt, özünü isə imperator elan etdi (1224). Onun qoşunlarını bolqarlar darmadağın etdikdən (1230) sonra EÇ. tənəzzülə uğradı. 1337 ildə E.ç. Bizans imperiyasına (1261 ildə bəra edilmişdi) birləşdirildi EPİR DESPOTLUĞU - tarix ədəbiyya- ünda Fpir çarlığının şərti adı. EPİSENTR (epi... “- lat. centnim — mər kəz) = zəlzələ hiposenrrinin Yer səthindəki proyeksiyası. Seysmik stansiyal larına əsasən ğrafi mövqeyi, Yer səthindəki dağıntıların dərəcəsinə görə isə episentral sahə təyin edilir. Seysmik ra yonlaşdırma zamanı zəlzələnin maqnitu- dası əks olunan E. xəritələrindən istifadə edilir. EPİSOMLAR (epi... və yun. ода = bə- dən) - hüceyrədə avtonom (sitoplazmada), yaxud inteqrasiya olmuş (xromosomun tərkibində) şəkildə yerləşmək qabiliyyə malik DNT molekulundan ibarət elementlər. E.-a zəif İyambda: faqın ge: nomu, F cinsi faktoru, müəyyən dərman madüələrinə qarşı bakteriyalara davamlılıq n bəzi R-faktorlar və s. aiddir. E. hü- lərin mütləq komponenti deyildir və hüceyrənin növündən asılı olaraq bir hal dan digər hala keçə bilir. Məs., zəif lyamb- da faqın qenomu bağırsaq çöpləri hüce rələrində inteqrasiya olunmuş və ya avto- nöm halda, qarın yatalağı törədicisi hüce rələrində isə yalnız avtonom haldadır. Av- tonom halda olarkən əksər Е. özlərini tipik plazmidlər kimi apırır. Müəlliflər E.-ı, əsa- sən, xromosom və qeyri-xromosom irsiy- yəti təyin edən strukturlar arasında keçid halqa hesab edirlər.

Əd: Стент Г. Молекулирнах reitenna, ie

in yüzi

vel

EPİSPADİYA

pes, санглиекого. М. 1974: Дубинин НЛП, Oğuna генетика, 2 илд. М. 1976: Меннелл Г.

Бактериалыныс̧ плазмнды, пер. с анга, M., 1976. EPİSPADİYA (epi ... * yun. слабоу — yarıq) - sidik kanalının inkişaf qüsuru, onun ön divarının tam və ya qismən ol- maması, Hər min yenidoğulmuşdan birində təzahür edir. Kişilərdə qadınlara nisbətən 5 dəfə çox rast gəlinir. E. zamanı cinsiyyət üzvünün (və ya klitorun) arxa səthində sidik kanalının dal və yan divarlarını təşkil edən novça olur. Cinsiyyət üzvünün ba- şının, onun cisminin bir hissəsinin və tam (bu zaman sidik kisəsi sfinkterinin olma- ması ilə sidik kanalının tam yarılması aşkara çıxır) E. ayırd edilir, E.-nın təzahürü onun görünmə dərəcəsindən (sidik şırma- фиип çilənməsi, cinsi funksiyanın pozul- ması, sidik saxlaya bilməmə) asılıdır. Müalicəsi cərrahi üsulladır (rudimen- tar novçanın cinsiyyət üzvünün mağaralı cisimləri arasında yerləşdirilməsi yolu ilə sidik kanalının yaradılması, sidik kisəsi sfinkterlərinin bərpa edilməsi). E.-nın müa- licəsinə uşaq doğulduqdan bir il sonra baş- lamaq məqsədəuyğundur. Bax həmçinin

Hipospadiya

EPİSTEMOLÖGİYA (qədim yun.

merin - bilik “ .../ogiya) — ingilisdilli və fransızdilli ölkələrdə idrak nəzəriyyəsini bildirən termin. Qnoseologiyanın eynidir. EPİSTOLYAR ƏDƏBİYYAT (yun.

ömiovo2e – məktub) — əvvəlcədən və ya sonradan bədii, yaxud publisistik nəsr kimi düşünülmüş və geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulmuş məktublaşma. Belə mək- tublaşma asanlıqla ikitərəflilik xüsusiy- yətini itirərək şərti, yaxud nominal ünvana göndərilən məktublar silsiləsinə çevrilir. Lakin xəyali olsa da, məhz ünvanlı olması

Eə.-i qeydlərdən və gündəlikdən fərqlən- dirən başlıca xüsusiyyətdir.

Antik dövrdə məktublar ədəbi əsər kimi yaradılırdı. Onların quruluş və üslubu ri/o- rika ilə müəyyənləşdirilirdi (Epikür və Siseronun, Kiçik Plini, Katon və Senekanın məktubları). Bəzən məktublar nəzmlə ya- zılmış və beləliklə, poetik јапга çevrilərək (Horatsinin məktubları), Esə.-dan ayrıl- mişdir, Məktublaşmanın üslub imkanla- rının: (danışıq dilinə. yaxınlaşma, lirik sətiraltı mənalar, allüziyalar) düşünülmüş bədii istifadəsi: sofistlərin E.ə.-ını (ritor Lesbonaksın erotik məktubları, Alkifronun epistolyar yazıları, komcdioqraf Menandrın sevgilisi Qlikera ilə uydurma məktublaş- ması) fərqləndirir, Məktublar üçün səciy- yəvi olan didaktik ənənə apostolların və kilsə xadimlərinin (Kiprian, Avqustin və Ы.) məktublarında başlıca funksiyaya çev-

rilmişdir. E.ə. Bizans publisistikasının əsas јапп olmuşdur: Feodor Studit, Nikolay Mistik, patriarx Fotinin məktubları. Orta: əsrlər Avropasında monastırlararası ya- zışma açıq dini polemikaların başlıca for- Orta əsrlərin açıq polemika ənənəsini M.Lüterin məktubları davam etdirmişdir. 17-18 əsrlərdə E.ə. intellektual ünsiyyətə səmimilik aşılayan vasitəyə çevrilmişdir (B.Paskalın “Əyalət adamının məktubları", markiza de Sevinyenin mək- tübları, Volterin yazışmaları, F.Çesterfildin “Oğluma məktublar”ı), €.Sviftin ingilis sosial-psixoloyi romanının başlanğıc tari- xini əks etdirən və özəl məktublar toplu- sundan ibarət “Stella üçün gündəlik” əsəri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Ş.Monteskyö- nün qəsdən uydurulmuş “İran məktubla- п”пдап (1721) sonra Avropa ədəbiyyatında epistolyar roman vüsət tapır: "Pamela” və "Klarissa” (S.Riçardson), “Hamfri Klinke- rin səyahəti” (T.Smollett), “Yuliya, yaxud Yeni Eloiza” (1.1. Russo) və 5. Şərqdə Е.ә. "inşa” sənətinin bir hissəsi olan məktublardan ibarətdir. Pəhləvi di- lində dövlət idarəçiliyi, ictimai qayda- qanunlar, sosial həyat haqqında məktub şəklində əsərlər yazılmışdır (ən qədim nümunəsi Sasanilər dövrünə aid “Məktub- yazma sənəti haqqında” əsərdir), Məktub- yazma islam dini meydana gəldikdən sonra inkişaf etməyə başlamış, Məhəmməd pey- ğəmbər və Raşidi xəlifələrinin sosial, di- daktik məzmunlu məktubları dövrümüzə- dək gəlib çatmışdır. Əməvi xəlifəsi Hişam bin Əbdülməlik (724-743) dövründə mək- tub formalı əsərlər risalə adlanmağa baş- lamış, sonralar bu ad ilk nümunələri mək- tub formasında, yaxud konkret bir suala cavab olaraq yazıldığı üçün elmi və ədəbi mövzulu monoqrafiyalara şamil edilmişdir. Elmi mövzuda yazışmalar əsasında yeni əsərlər meydana gəlmişdir (İbn Xəldunun , Mahmud Şəbüstərinin “Gülşəni-raz”ı və 5.). Məktublarda вәс (qafiyəli nəsr) üslubuna və bəlağət qa- nunlarına riayət olunmuş, sonralar bu ba- carıq tərəssül adı ilə xüsusi bir sənət növünə çevrilmişdir. Əməvi xəlifəsi Müa- viyyə (661-680) dövründə sarayda “Diya- nür-rəsail” (məktublar divanı) yaradılmış, tərəssül sənətinin qaydalarından bəhs edən əsərlər yazılmışdır: “Miftah ül-münşa li hədiqət il-inşa” (“İnşa sənətində sənətkarın açarı”, Ziyaəddin ibn əl-Əsir), “Hüsn üt- təvəssül ila sinaət it-tərəssül” (“Tərəssül sənətinə gözəl yiyələnmə”, Mahmud əl- Hələbi), “Sübh ül-Əşa fi sinsətil-inşa” (“İnşa sənətində gözün nurlanmasır, Qəl- qəşəndi) və 5. Cahiz, İbn Həzm, İbn Zey-

şəhadətnamə, əqdnamə, kimi yazılar E.ə.-ın bir hissəsinə çevril- mişdir. Sultan Mahmud Qəznəvi (10-11 əsrlər), İmam Qəzzali (11 əsr), Rəşidəddin Vətvat (12 əsr), Cəlaləddin Rumi (13 əsr), Rəşidəddin Fəzlullah, Əbdürrəhman Cami (14-15 əsrlər) və b.-nın məktubları klassik: dövrün ədəbi-bədii məktub nümunələridir. Azərb. Е.ә. öməklərindən Şah İsmayıl Xətainin “Dəhnamə”, M.F.Axundzadənin “Kəmalüddövlə məktubları", Ə.Haqverdi- yevin “Xortdanın cəhənnəm məktubları" əsərlərini, S.Ə.Şirvaninin məktublarını, 20 əsr ədəbiyyatında N.Babayevin “Oğluma məktublar”ını göstərmək olar. EPİSTROFEY (yun. exuorpoqfi — çevri- lirəm, hərlənirəm) — sürünənlərdə, quş- larda, məməli heyvanlarda və insanda (onda həmçinin oxabənzər fəqərə də ad- lanır) ikinci boyun fəqərəsi. Digər fəqə- rələrdən fərqli olaraq cisminin ön (in- sanda - yuxarı) səthində dişəbənzər çıxıntı olur və birinci boyun fəqərəsi — atlant onun: ətrafinda hərlənir. EPİTAFİYA, kitabə (epi... * yun. Tü- çıoş — qəbir) – adətən, mənzum şəkildə olan qəbirüstü yazı, mərhuma müraciət, yaxud mərhumdan ötüb-keçənlərə müraciət xarakterli kiçik şeir. Həqiqi və yalançı (şeir: toplularına salınan şərti səciyyəli) E.-lar да. var, Misir sarkofaqları və sərdabalarındakı yazılar ən qədim E.-lar hesab oluna bilər, Qədim yunan E. nümunələri ədəbi-bədii əhəmiyyətə malikdir. E. antik epiqramın bir növü kimi meydana gəlmişdir (е.ә. 5 əsrdə Keoslu Simonid və b.), Orta əsrlərdə, İntibah və klassisizm dövründə ədəbi-bədii јапг kimi istifadə olunmuşdur. Sonrakı dövrlərdə aradan çıxmış, digər E.-lara nisbətən yeni dövrün epiqramına yaxın olan parodik və satirik E. öz mövcudluğunu saxlamışdır. Ən məşhur E.-ların çoxu qə- birüstü yazı kimi nəzərdə tutulmayıb, ədəbi: abidə xarakteri daşıyır. Azərb. ədəbiyya- tında E.-nin qəbirüstü növü (kitabə) daha çox yayılmışdır. Əsasən, qəzəl, məsnəvi, rübai formasında olur. S.Ə.Şirvaninin qə- birdaşı üçün öz qəzəlindən seçilən beyt, eləcə də C.Cabbarlının öz qardaşının qə- birüstü abidəsi üçün yazdığı bənd poetik cəhətdən qiymətli E. nümunələridir. Ə.Va- hid 120-dən artıq E. yazmışdır. EPİTAKSİYA (epi... – üzərində, səthində: və тас̧ – düzülüş, nizam) - bir kristalın (altlığın) səthində başqa kristalın isti- qamətli böyüməsi. Yaranan kristalın mad-

müxtəlif aqreqat fazalarında (buxar, maye, bərk) baş verə bilər. Alılığın və böyüdülən maddənin kristallik qəfəs sabitlərinin fərqi 5 liqca

kristaldakı struktur defektlərin

növləri və sayı artır, kristallaşma müs- təvilərində dislokasiyalar yaranır. E. ha- ax uu manna

ener) uğurla getməsi verilmiş maddə cütlüyünün struktur-həndəsi uyğunluğundan başqa pro- sesin temp-rundan, mühit daxilində kris- tallaşan maddənin konsentrasiya artıqlı- ından (ifratsoyuqluğundan), altlığın tək- milliyindən, onun səthinin təmizliyindən və digər kristallaşma şərtlərindən asılıdır, Maddələrin növündən və şəraitdən asılı olaraq elə bir epitaksial temp-r adlanan hədd var ki, ondan aşağı temp-rlarda isti- qamətlənmiş monokristal nazik təbəqələr almaq mümkün deyil. E. prosesi, adətən, altlıq üzərində ayrı-ayrı xırda kristalcıqların yaranması ilə başlayır və sonradan onlar bir-birilə birləşərək səlt nazik təbəqə əmələ gətirir.

E.-dan nanotexnologiyada, mikroelek-

tronikada (tranzistorlar, inteqral sxemlər, işıq diodları və s.): kvant elektronikasındı: (çoxqatlı yarımkeçirici heterostrukturlar, inieksion lazerlər): spintronikada, yaddaş qurğularında (silindrik maqnit domenləri) və s, istifadə edilir. EPİTELİ (epi... yun. Üniəi — süd vəzisi məməciyi), epiteli toxuması - 1) bədənin səthini və onun bütün boş- hüqlarını örtən hüceyrə qatı. Е. həm дә orqanizmin çoxlu vəzilərini əmələ gə- tirir,

E. hüceyrələri (örtük E.) nazik bazal membran üzərində yerləşir, onlarda qan damarları yoxdur və qidalanması yerləş- dikləri birləşdirici toxuma hesabına təmin olunur.

Morfoloyi quruluşuna görə birqatlı və çoxqatlı E. ayırd edilir. Birqatlı E, bir- cərgəli və çoxcərgəli ola bilər. Bircərgəli E.-də bütün hüceyrələr eyni formalı – yastı, kubabənzər və ya prizmayabənzər olur, onların nüvəsi bir səviyyədə uzanır, yəni bir sıradadır. Çoxcərgəli E.-də hematok- silin-eozinlə boyanan prizmayabənzər və interpolyasiya olunmuş hüceyrələr fərq-

n EPİZOOXÖRİYA bax qalan EPİZOOTİK ка İr

vəs di qişasını örtür. Orqanın həcmi şose yay ə

bir: ə olub, vəzili E. .. ibarətdir və bunlar təkamül prosesində: sekret yaratmaq və ifraz etmək kimi mü- hüm xassə qazanmışlar. Belə hüceyrələr sekretor (vəzili) hüceyrələr qlandulositlər adlanır. Vəzili Е. hüceyrələri dəri vəzi- lərində, bağırsaq vəzilərində, ağızsuyu və- zilərində, daxili sekresiya vəzilərində və s. yerləşir. E. hüceyrələri arasında sekretor hüceyrələr olur və onların 2 növü var: ekzokrin (sekretini xarici mühitə və ya orqan boşluğuna ifraz edir), endokrin (sek- retini bilavasitə qan cərəyanına ifraz еди 2) E. bitkilərdə - bitkilərin bəzi orqanlarını daxildən örtən nazikdivarlı parenxima ifrazedici hüceyrə qatı (məs., iynəyamaqlılarda qatran yolları). EPİTELİ TOXUMASI - bax Fpireli. EPİTELİÖMA (ezifeli =. ота) — əsasən,

xoşxassəli və bədxassəli şişlərinin ifadə olunması üçün ümumi termin.

EPİTET (yun. елаттетоу, hərfi mənasi — əlavə) – 1) Dilçilikdə: obrazlı, bədii təyin. Qrammatik təyindən fərqli olaraq, məcaz növü hesab edilir (məs., qoca dünya, ölü şəhər və 5.). Dildə sabit şəkil almış və sabit birləşmələr tərkibində iş- lənən E.-lər də var (məs., şirin söz, acı dil və s,). 2) Ədəbiyyatda: bədii təsvir vasitəsi: ifadəni qüvvətləndirmək üçün ола. əlavə edilən söz, Hər hansı bir hadisə, şəxs, yaxud əşyanın səciyyəvi əlamətini təyin edir. Şərq poetikasında vəsf, müasir Azərb. ədəbiyyatında bədii təyin adlanır. Yazılı və şifahi ədəbiyyatda çox işlənən şablon E.- lərə müqəyyəd epitet deyilir. EPİTİMİYA – bax Yepirimiya.

EPİZÖD (yun. ezetoöğtov – əlavə) – ədəbi əsərin (epik, lirik-epik və dramatik) süfetinin, həmçinin kinofilmin nisbətən müstəqil məna daşıyan bitkin hissəsi, Homerin “İliada” əsərində Hektor və Andromaxanın vidalaşması, Nizaminin “İsgəndərnamə” poemasında İsgəndərin Bərdəyə gəlişi klassik E.-lardandır. На- disələrin dinamik inkişaf qanunlarına ciddi surətdə tabe olan dram əsərlərində E.-a yer verilmir, lakin əxlaq komediya-

qosu, limfa damarlarının epi-

rayrrayrıseriyalar:"E." adlanır.

episootica), Afrika man-

zootik iltihabı - təkdimaqlı heyan- larin (atlar, qatırlar və eşşəklər) infeksion xəstəliyi. Dəridə qranulematoz proses, limfa damarları və düyünlərinin zədələn- məsi ilə xarakterizə olunur. Törədicisi Cryptococeus farciminosus göbələyidir,

İnfeksiya törədicisinin mənbəyi Е.ә xəstələnmiş heyvanlardır, Törədici zədə- lənmiş dəridən aerogen və alimentar yol- larla heyvan orqanizminə keçir. Cücülər törədicilərin mexaniki daşıyıcılarıdır. İn- kubasiya dövrü 1 aydan 3 ayudək olur, Е4.-Ап xoşxassəli və bədxassəli formaları var, Xoşxassəli forma zamanı limfangi yünlər əvvəlcə dərinin səthində, dərialtı toxumada, bəzən də selikli qişada əmələ gəlir. İltihab ocağı getdikcə böyüyür, irin axması sürətlənir, tədricən qanı axan ya- ralara çevrilir, Bədxassəli forma zamanı isə təkcə dəridə yox, dərialtı toxumada, bəzən qara ciyərdə, ağ ciyərdə, həzm aparatı və 5. orqan və toxumalarda əmələ gəlir. Bu forma irintörədən infeksiyalar şəklində

ağırlaşmalar verir. Dərialtı toxuma qanlı

irinlə örtülür, çox vaxt piemiya və ya sepsis

inkişaf edir. Bu forma çətin sağalır və

bəzən də heyvan tələf olur. Ölüm halları

10–2096 təşkil edir. Profilaktikası:

atların saxlanması və onlara qulluq zamanı

baytarlıq-sanitariya tədbirlərinə ciddi riayət etmək, E.L--li təsərrüfatda karantin qoymaq və s, Müalicəsi: xəstə atları cərrahi yolla (düyünlərin, yaraların, limfa düyün- lərinin və damarlarının çıxarılması) və ya dərmanla (akriflavin, ASD preparatı və s.) müalicə etmək, irinli limfa düyünlərini və yaraları ekstirpasiya edib sağlam toxu- manın üzərindən 0,5 mm qalınlıqda qo- parmaq, yaraya antiseptik dərmanlar qoy- maq, yaraları salisil turşusunun 2090-14 spirtli məhlulu, yod tinkturası və s. ilə yumaq.

Əd Səfərov K.Səfərov Y..Məmmədey T

Epizootologiya. B., 1971. EPİZOOTİYA (epi... və yun. Сфоу - heyvan ) — müəyyən ərazi üçün səciyyəvi olan adi (sporadik) xəstəlik səviyyəsini xeyli dərəcədə yüksəldən geniş yayılmış yoluxucu heyvan xəstəliyi. E.-nın öyrənil- məsi epizootologiya məsələlərinə aiddir. Е. epizootik prosesin gərginlik dərəcəsini, yəni heyvanlar arasında yoluxucu xəstə-

EPİZOOTOLOGİYA

səbəbləri, mikrobdaşıyıcılıq məsələləri, coğrafi Е., epizootoloyi terminlərin uni- fikasiyası və s. ibarətdir. E.-mn inkişafı ikrobiologiyasının və immu-

liklərin fasiləsiz yayılmasını və mikrob- daşıyıcılığını səciyyələndirir. E.-nın baş verməsi yalnız epizootik zəncir təşkil edən qarşılıqlı əlaqədar elementlər kompleksinin olması şəraitində mümkündür: infeksiya törədicilərinin mənbəyi (xəstə heyvan, yaxud mikrobdaşıyan heyvan), infeksiya törədicisinin yoluxma faktoru (cansız təbiət obyektləri), yaxud canlı daşıyıcılar, həssas heyvanlar, E.-nın baş verməsi və inkişafina xarici mühit amillərindən təbiət (coğrafi, iqlim, torpaq) və iqtisadi (təsərrüfat və s.), həmçinin ictimai fəlakətlər (müharibələr və iqtisadi böhranlar) təsir göstərir, E.-nın xarakteri, onun davametmə müddəti in- feksiya törədicisinin ötürülmə mexaniz- mindən, inkubasiya dövrünün müddətin- dən, xəstə və həssas heyvanların əlüqə- sindən, heyvanların saxlanma şəraitindən

həmçinin kliniki diaqnostika üsullarından, patoloği anatomiya, fiziologiya, terapiya məlumatlarından istifadə edir, zoogigiyena, baytarlıq sanitariyası və baytarlıq işinin təşkili ilə birlikdə profilaktik və epi- zootiyaya qarşı tədbirlər işləyib hazırlayır, Е. insan və heyvanlar üçün ümumi olanı xəstəlikləri epidemiologiya ilə sıx əlaqədə öyrənir, E. coğrafiya, kit.-nın iqtisadiyyatı, həmçinin zoologiya və parazitologiya ilə bağlıdır.

EPLTON (Appleton) Eduard Viktor (6.9. 1892, Bradford, Yorkşir - 21.4.1965,

və E.-ya qarşı tədbirlərin səmərəliliyindən asılıdır. Məlum xəstəliklər zamanı E, üçün

опип kortəbii gedişi zamanı xüsusilə aydın

təzahür edən dövriliyi (bir neçə ildən

sonra), mövsümilik, inkişafın mərhələsi xasdır, İnsanın fəal müdaxiləsi, E.-ya qarşı planlı tədbirlər aparılması xəstəliyin qar- şısını xeyli dərəcədə alır. EPİZOOTOLÖGİYA (epizootiya logiya) – heyvanların yoluxucu xəstəlik- lərinin əmələgəlmə, yayılma şəraiti və yox- olma (sönməsi) səbəblərini (yəni epizootik prosesin qanunauyğunluqları haqqında), onlarla mübarizə və profilaktika üsullarını rənən baytarlıq elmi, E.-nın ümumi və xüsusi şöbələri vardır, Yoluxucu xəstəlik törədiciləri kəşf ediləndən xeyli əvvəl

tiyalarla mübarizə və profilaktikanın empirik üsulları işlənib hazırlanmışdı. 19. əsrin bakterioloyi tədqiqatları E.-nın elmi

əsasını təşkil edirdi. Heyvanların yoluxucu xəstəlik törədicilərini kəşf edən, bu xəs-

diaqnostika və profilaktikası üçün

preparatlar yaradılmasının elmi əsaslarını qoyan və Е.-пи bir elmi fənn kimi formalaşdıran £.Fasrer, R.Kox, İ.İ.Meç- nikov, D.İ.İvano tədqiqatlarından sonra E.-nin əsl çiçəklənmə dövrü başladı, E-nın inkişafına, qarayaraya qarşı ilk vaksini yaradan L.S.Senkovski, X.İ.Gel- mün, malleini alan O.İ.Kalninq və b. nis

alimlərinin böyük təsiri olmuşdur, Hey- vanların bir çox yoluxucu xəstəliklərini öyrənən rusalimi S.N.Vışelesskinin nüs E.- nin inkişafında xüsusi xidməti olmuşdur. Müasir E.-nin əsas problemləri epizootoloyi prosesin dəqiq öyrənilməsi, heyvanların infeksion xəstəlikləri ilə mübarizə və pro- filaktika tədbirlərinin işlənib hazırlanması və təkmiliəşdirilməsi, zooantroponozlarla mübarizə, bir sıra xəstəliklərin dövrilik

Edinburq) –

İanreatı (1947), Kembric Un-tini bitirib (1914). Lon- don (1924-36), Kembric (1936-39) un-tlərinin prof., B.Britaniyanın el- mi tədqiqatlar dep.- tinin katibi (1939: 49), Edinburq Un- tinin rektoru ol- müşdür (1949), Əsas işləri radiofizikaya və geofizikaya, əsasən, radiodalğaların yayılması və sön- məsinin tədqiqinə aiddir. Atm.-də radio- ların əksolması (qayıtması) hadisələrini eksperimental olaraq araşdır- mişdir. İonosferi kəşf etmiş (1924), 1926 ildə isə ionosferdə üst əksetdirici qatı (Е. qatı və ya Hevisayd qatı) mü: dirmişdir. Yuxarı atm.-də müxtəlif qat- larda əksedən ionlaşma sıxlığını öyrə- nərək, 1927 ildə ionosferin maqnition nəzəriyyəsini yaratmışdır. Radarın inki- şafina töhfələr vermişdir. ЕРОХА, geologiyada — bir geol, şöbənin çöküntülərinin əmələ gəlməsi üçün keçən vaxt (zaman). Dövrün bir hissəsi olub, geol. əsrlərə bölünür. Bax həmçinin Geoxronologiya. EPOKSİD QATRANLARI - mole- kulunda bir və ya daha çox qlisidil СН,-СН-СН,, yaxud epoksid qrupu o. 2с s olan oliqomerlər: bərkidicinin 0

təsirindən tikili (torvarı) polimerlərə çev- rilmək qabiliyyətinə malikdir. Epoksid

gilis fiziki, London Kral Cə- miyyətinin üzvü (1927). Nobel mükafatı

qrupları alifatik silsilədə, yaxud zəncirdə, —

qlisidil qrupları isə çox vaxt zəncirin so- nunda olur. Molekulunda: əzan saxlayan E.q: epixlorhidrindən (bəzən с sidoldan) və tərkibində fəal hidrogen ato- mu olan birləşmələrdən (spirtlər, fenol- lar, tiofenollar, karbon turşuları, aminlər, amidlər və s.) sintez edilir. 2,2-di (4-hid- roksifenil) propan (difenilpropan, dian, bis- fenol A) əsasında alınan dian E.q. daha geniş yayılmışdır.

Dian E.q. rəngi açıq sarıdan qəhvə- yiyədək dəyişən özlü maye və ya bərk, köv- rək maddələrdir: toluol, ksilol, aseton, metiletilketon, metilizobutilketon və onla- rın spirtlərlə qarışığında həll olur. Alifatik tsikllərdə və ya zəncirlərdə epoksid qrup- Лап olan digər E.q. doymamış birləşmələrin perturşularla (məs., persirkə turşusu ilə) epoksidləşməsindən alınır. Tetrahidroben- лду turşusu, tetrahidrobenzil efiri, ditsik- lopentenil efiri və 4-viniltsikloheksenin diepoksidləri, divinilin epoksidləşmiş oli- qomerləri mühüm praktik əhəmiyyət kəsb edir. Onlar əksər polyar həlledicilərdə həl- lolan yüksək özlü mayelərdir.

E.q.-nın aşağı və yüksəktemperaturlu bərkimə prosesləri ayırd edilir. Aşağı temp. rda (“soyuqda”) bərkimə, adətən, alifatik poliaminlərdən və ya onların fenol, for- maldehid və çoxəsaslı turşularla kondens- ləşmə məhsullarından istifadə edilmək- lə aparılır. Yüksəktemperaturlu ("istidə") bərkimə zamanı əsas bərkidicilər kimi aro- matik poliaminlər, fenol- və karbamidal- dehid qatranları, di- və polikarbon turşuları,

eləcə də onların anhidridləri işlənir. Ka- talizator kimi bəzən az uçucu üçlü aminlər və onların duzları istifadə olunur. İsti bər- kimə 100-300”C-də bir neçə saniyə (nazik təbəqələrdə) və ya bir neçə saat ərzində aparılır. E.q. lak-boya materialların, yapış- qanların, çox möhkəm armatırlarımış plas- tiklərin əsası kimi, abraziv və friksion materialların, polimer betonların, kipləşdi- ricilərin və s. hazırlanmasında tətbiq edilir. EPOKSİDLƏR, oksiranlar — halqa- sında bir oksigen atomu olan doymuş üçüzvlü heterotsiklik birləşmələr. E. tsiklik sadə efirlərdir. Aşağı epoksidlər (normal şəraitdə qazvarı olan etilenoksid istisna ol- maqla) efir iyli mayelərdir, üzvi həlle- dicilərdə yaxşı həll olur. Е. molekul küt- lələri yaxın olan sadə spirtlərdən bir qədər yuxarı temp-rda qaynayır. E.-in üçüzvlü halqasında bucaq gərginliyi olduğuna görə, onlar atsiklik və gərginlik olmayan tsiklik sadə efirlərə nisbətən yüksək reaksiya qa- biliyyətinə malikdir. E.-in nukleofillərlə halqanın açılması ilə gedən reaksiyaları

üçün qələvi mühitdə Н.О, istifadə olunur. Bəzən “E.” termini oksigen atomunun kar- bon-karbon rabitəsinə deyil, çoxqat ra- bitəyə, karbon ilə qeyri-karbon rabitəsinə (məs,, C”N) daxil edilməsi reaksiyalarına aid edilir.

EPOLET (fr. öpaulette, öpaule — çiyin) — hərbi qulluqçuların fərqlənmə nişanı, qızıl və ya gümüş bafla, saçaq və s. ilə bə- zədilmiş, bir tərəfi dairəvi, xüsusi formalı

poqon. EPÖNA (fr. 6ponge — süngər) - nahamar (süngərvarı) səthli pambıq və ya ipək par- ça, üzərində naxışlı melani, dama və zolaq şəklində rəngbərəng bəzəklər olur. E.-dan qadın paltarları və kostyumlar tikilir. EPOPEYA (epos * yun, zotco — yara- diram) = ümumxalq problematikasını əks etdirən monumental əsər, Yazılı ədəbiy- yatın inkişafının ilk mərhələsində — qəh- rəmanlıq eposunun müxtəlif formalarının üstünlük təşkil etdiyi dövrdə Е. daha mü- hüm (Hegelə görə “substansial”) hadisələri və həyati ziddiyyətləri, yaxud xalq fanta- giyasının yaratdığı təbiət qüvvələrinin toq- quşmasını, böyük müharibələri əks etdi- rirdi. Qədim və orta əsrlərdə irihəcmli nəzm əsəri formasında yaradılmış E.-lar rəvayət və dastanların birləşməsindən, ya- xüd da hadisələrin vahid xətt üzrə inkişa- findan meydana gəlirdi. Bu əsərlərdə xalqın formalaşıb bərqərar olduğu dövrdəki bütün həyat təcrübəsi, bu prosesin müxtəlif mər- hələləri və cəhətləri əksini tapırdı, bəzi Е.- larda xalq həyatının müəyyən tərəfləri və mövzuları ön plana çəkilirdi. Qədim E.- larda bədiiliyin əsası möhtəşəm qəhrə- manlıqdır, aparıcı insanların surətində bilavasitə bütün xalq təmsil olunur, onlar öz fəaliyyətləri ilə bütöv bir cəmiyyətin və dövlətin taleyini həll edirlər. Belə E.-larda mübaliğəli obrazlılıq bədii təxəyyül dərə- cəsinə çatır. Digər tərəfdən, uzaq keçmişdə insanlara xas olan dünyanı mifoloyi dərk- etmə xüsusiyyəti E.-larda əcaib, sehrli hadisələrin geniş təsvirinə səbəb olur. Tarix boyu E. əsaslı dəyişikliklərə uğ- ramışdır. Müəyyən bir dövrdə qəhrəmanlıq E-si əvəzinə onu lağa qoyan komik E.-lar da ("Siçovullarla qurbağaların mühari-

E.-lar bir sıra oriyinal bədii məzi, görə qiymətli və diqqətəlayiq olsa da, həmin dövrdə bəşər həyatı əsaslı surətdə:

işdiyindən öz sələflərinə oxşaya bilmə- mişdir. Dante, Rable və Servantesin epik əsərləri erkən orta əsrlərin sonu — İntibah dövrünün əsl E.-ları, qədim qəhrəmanlıq E--sından yeni dövr üçün səciyyəvi olan roman-E.-ya bir növ keçid idi.

Cəmiyyətin sosial həyatını nəsr for- masında təsvir edən E.-lar da (F. Rablenin “Qarqantüa və Pantaqruel”, N.V. Qoqolun “Ölü canlar”, A, Fransın "Pinqvinlər adası” əsərləri) meydana gəlmişdir. 19-20 əsrlər- də milli-tarixi problemlərə nüfuz edən roman-E.-lar yarandı. Bəzi roman-E.-larda baş qəhrəmanların xarakterinin formalaş- ması birbaşa milli və tarixi inkişafı əks etdirirdi (L.N.Tolstoyun “Hərb və sülh”, M.A.Şoloxovun "Sakit Don”, M.İbrahimo- vun “Gələcək gün” əsərləri). Bəzi roman- E.-larda isə qəhrəmanın şəxsiyyəti onun farixi və inqilabi hadisələrin içində şüurlu və aktiv iştirakı nəticəsində formalaşırdı (M.S.Ordubadinin “Qılınc və qələm”, A.N.Tolstoyun "Birinci Pyotr” romanları vəs.)

Azərb. və digər türkdilli xalqların ən məşhur E.-sı "Dədə Qorqud” dastanıdır. EPOS - 1) geniş mənada lirika və dra- maturgiya ilə bərabər, ədəbiyyatın üç nö- vündən biri. Epik əsərlərin əsas ifadə tərzi təhkiyədir. Təhkiyədə baş vermiş hadisə sözlə çatdırılır. Əhvalatın baş verdiyi zamanla nağıl olunduğu zaman arasında müəyyən vaxt fərqi olur, əhvalat təh- kiyədən əvvəl baş verir, nağıledən baş vermiş əhvalatı xatırlayan şəxs qismində çıxış edir. Epik əsərlərdə təhkiyə ilə yanaşı, təsvirlər də müəyyən rol oynayır. Təhki- yədə əhəmiyyət kəsb edən müəllif müha- kiməsi də ideya və məzmun bütövlüyünü təmin edir. Təhkiyə içərisində personaiların danışığı — monoloq və dialoqlar da olur, Beləliklə, epik əsərdə təhkiyə, təsvir, müəl- lif mühakiməsi və personaiların nitqi va- sitəsilə həyat gerçəkliyinin bədii lövhələri yaradılır. Epik ədəbiyyatın əsas formaları roman, povest, hekayə, oçerk, novella və s.- dir. Şifahi xalq ədəbiyyatı öməkləri sırasına daxil olan atalar sözü, rəvayət, lətifə, nağıl və 5. epik formadadır.

qəhrəmanlıq dastanı (məs., "Alpamış". “Kalevala", "Komgğlu”,

“Manas” eposları və 5.).

EPSOMİT (ing. epsomite, İngiltərədə Epsom ş--nin adından), acı duz - sul- fatlar sinfinin mineralı — MgS0,7H,0, Rombik sinqoniyada kristallaşır. Prizmatik, iynəvanı kristallar şəklində və sıx sal kütlə halında tapılır. Rəngsizdir. Şüşə рап, Sərtliyi 2-2,5: sıxlığı 1680 kq/)m). Suda həll olur. Quru şəraitində şor göllərdə

Epsemi.

əmələ gəlir. Qaraboğazqol körfəzi, Elton, Sivaş və s. göllərdə, Azərb.-da Darıdağ mərgmüş yatağında rast gəlinir. Toxuculuq, kağız, kimya sənayesində və tibdə istifadə edilir. EPŞTEYN (Epstein) lan (25.3.1897, Var- şava – 2.4.1953, Paris) — fransız. reyissonu və kino nəzəriyyəçi. L.Dellükun təsiri al- tında olmuş, onun fotogeniya nəzəriyyəsi- ni inkişaf etdirmişdir. “Müasir poeziya” (1921), “Salam, kinol” (1921), "Liroso- fiya” (1922) kitablarının müəllifidir. Кеј kimi ilk işi “Paster” (1922, Benua-Levi ilə birgə) filmi olmuşdur. Sonralar “Qırmızı mehmanxana” (1922, Balzakın əsəri üzrə) və “Sadiq ürək” (1923, öz ssenarisi üzrə) ekran əsərlərini yaratmışdır. E. alman eks- pressionist kinosunun üsullarından istifadə edərək "Eşerlər evinin süqutu” (1928, E.Ponun əsəri üzrə) filmini çəkmişdir. Kino dili sahəsində eksperimentlərə, metaforik obrazlılığa böyük əhəmiyyət vermişdir. Digər filmləri: "Niver- neli gözəl qı (1923), “Afişa” (1924), “İkili məhəbb: (1925), “Rober Маҝ̆епп macəraları” (1926), “Livan qəsrinin sahibəsi” (1932), “Avaraların ürəyi” (1935) və s. EPÜR (fr. öpure – с̧елуој) - fəza fiqurunu müstəvilər üzərinə proyeksiyalamaqla alı- nan с̧епуој (bax Tərsimi həndəsə). ER (Eure) – Fransanın şm.-ında дер-1. Yuxarı Normandiya tarixi vil.-ndə, Sena çayının aşağı axınındadır. Sah. 6 min in, Əh. 603.2 min (2010). İnz. m. Evrö ş.-dir.

ER VƏ LUAR

ERARİ (lat. aerarium, acs sözündən, yi- yəlik halda aeris — mis, pul) — Qədim Ro- mada dövlət xəzinəsi, Satum məbədində saxlanılırdı. Resp. dövründə senatın (kves- torların idarəçiliyində), imperiya dövründə isə imperatorların (pretorların idarəçili- yində) sərəncamverməsində idi. Tədricən İmperator Avqustun təsis etdiyi şəxsi impe- rator kassası — fisklə birləşmişdi. ERATEM - ümumi stratiqrafik şkalanın iri bölməsi. Era ərzində formalaşmış sü- xurlar kompleksinə uyğun gəlir. Sinonimi = Qrup. Bax həmçinin Srrariqrafiya. ERATOSFEN, kirenli Eratosfen (Eratosthönes Kyrendios: е.ә. təqr. 276: 194) - qədim yunan alimi. Riyaziyyatda sadə ədədlərin tapılması üçün üsul (Era- tosfen ələyi) vermiş, kubun ikiqat bö- yüdülməsi məsələsinin həlli üçün ci yaratmışdır. Yer meridianını ilk dəfə E ölçmüşdür. Xronologiya, astronomiya, ədə- biyyat (qədim kome- diyalar haqqında tədqiqat), fəlsəfə və musiqiyə dair əsərləri

ER VƏ LUAR (Eure-et-Loir) — Fransa- da dep:t. Sah. 5,9 min /rr?, Əh. 440,3.min (2010), İnz. m. Şarirş.-dir. ERA (lat. aera - an, ləhzə) - 1)xronolo- giyada hərhansı əlamətdar və уа әбалә- vi hadisə ilə bağlı olan tarix hesabının başlarığıc anı: (vaxtın ardıcıl: hesabı bu andın başlayır), həmçinin tarix hesabı sis- temi. Təqvimin başlandığı hadisənin хагаҝ̆- terindən asılı olarıq E. müxtəlif olur. Məs., astronomik era olan ən qədim hind erası (Kali) bəzi planetlərin vəziyyətinə görə he- sablanmışdır (e.ə, 3102 4 fevralın 18-dən): şəhərin salınmasından (е.ә. 753 ildə Roma- nın əsasının qoyulmasından) hesablana: hər hansı bir hökmdirın və ya sülalənin ldiyi gündən və ya ildən he- sablanan Е. - Nabonassar (e.ə. 747 il fevr- alın 26-dan) Е.-ы, Selevkilər (e.ə, 312 il oktyabrın 1-dən) E--si, Diokletian və ya əzabkeşlər E--si, tarixi hadisədən hesabla- nan Е. - fransız erası (1792 il sentyabrın 22-dən, Fransada Birinci resp.-nın elan edilməsindən) və s. var, DiniF ERATOSFEN ƏLƏYİ - mürəkkəb ədəd- dan başlayan Е. misal ola bilər. Roma lərin natural sıradan ələnməsi metodu. rahibi Kiçik Dionisi (Dionisi E.-sı) təklif Eratosfen tərəfindən işlənmişdir. E.ə.-nin etmişdir. Buna yen i və yaxud bizim E. mahiyyəti aşağıdakı kimidir: 1-in üzə- (b.e.) da deyilir. Bu E. beynəlxalq prakti- rindən xətt çəkilir. 2 sadə ədəddir, 2-yə kada və tarix elmində qəbul edilmişdir. bölünən bütün nanıral ədədlərin üzərindən E, İsi xətt çəkilir. Üzərindən xətt çəkilməyən 3 (hən, *(57), miladdan əvvəl və ya mi- ədədi sadədir. 3-ə bölünən bütün natural ədədlərin üzərindən xətt çəkilir. Növbəti üzərindən xətt çəkilməyən 5 sadə ədəddir. Analofi əməliyyatı aparsaq, sadə ədədlərin istənilən qədər böyük ardıcıli bilərik qəbul edilmiş ölüm tarixin. ERAZM ROTTERDAMLI (Erasmus s də dini E.-ya misaldır. Roterodamus), Dezideri (Desiderius) m (28.10.1469, Rotterdam – 12.7.1536, Ba- 2) Əvvəlki mərhələdən köklü şəkildə zel) — Niderland alimi. humanist, yazıçı fərqlənən böyük tarixi dövr. filoloq, ilahiyyatçı, ERA, Şimal İntibahının ən görkəmli nüma-

hakimiyyət:

səmbərin doğulma

ya İsa pe

Bundan başqa, əvvəl və sonra

ildan öncə, miladdan sonra ("m.ə," və ya m.ö,", “m.s.”) kimi də verilir. Müsəl manh

sı (/hicri: 622 11, iyulun 16/17-də / peyğəmbərin Məkkədən Мә- əsi), Budda E.-sı (е.ә. 544

geoxronoloyi

böyük

aman ölçü vahidi.

tarixində qr

yəndəsi, Paris Un- tində (1495-99)

yü təşkil edən əmələ gəlməsi vaxtına uy- böyük n

rhələ, Е.-аг eonlarda təhsil almışdır. La-

işir və dövrlərə bölünür. Fanerozoy ип диндә yazmış-

eonuna üç F dir, Niderland mis-

(Paleozoy, Mezozoy, Kay-

ozoy) daxildir. Bax həmçinin Geoxro- tisizmi və huma-

ERANOS, Aşağı

Eranos – İr

nizm yönlü təhsili

Yuxarı lığında Gəmibasar nın (9.9.1930 ildən Qəmərli, 4:9, 945 ildən Artaşat r-nu) dağlıq hissəsində,

Eranos, eləcə də xristian

an xa

mətnlərinin yeni, elmi əsaslara söykə oxunuşunu təklif edən Oksford refor- matorlarının (C.Kolet və b.) təsiri yaradıcı şəxsiyyət kimi formalaşmasında həlledici rol oynamışdır. E.R. Əlidi-cədidin yunan dilində əslini ilk dəfə nəşr etmiş (1517, özünün geniş şərhləri ilə), onu latın dilinə çevirmişdir (1519), “Məsihin fəlsəfəsi”

ən

Gərni çayı yaxınlığında azərb.-ların yaşa- dığı kənd: 1918 ildə erməni hücumlarına məruz qalaraq dağıdılmış, əhalisinin bir

hissəsi qətlə yetirilmiş, sağ qalanlar qaçqın

düşmüşdür,

adlandırdığı yeni ilahiyyatın mükəmməl sistemini yaratmışdır. Bu sistemdə əsas: diqqət insanın Allaha münasibətinə, Allah qarşısında mənəvi öhdə- liklərinə yönəlir. “Axmaqlığın mədhi” (1509), “Adi söh- bətlər” (1519-35), “İradə azadlığı haqqın- да” (1524) və s. əsərlərin müəllifidir. ERBİUM (İsveçdəki İrterbyu kəndinin adından: lat, Erbium), E r — kimyəvi ele- ment. Elementlərin dövri sisteminin III qru- pundadır, nadir-torpaq elementlərə (NTE): aiddir, at. n. 68, at. k. 167,26-dir. Təbiətdə 6 stabil izotopu vardır: 167Er (0, 1496), бҸЕг (1,6196), 146Ег (33,699), 17Er (22.9599), V68Er (26,896), 79Er (14,996). Yer qabı- ğinda miqdarı kütləcə 3,3:10-496, dəniz suyunda 6:10:7mg//-dir. Digər NTE ilə bir- likdə ksenotim, evksenit, monasit, bast- nezit, loparit, ortit və s. mineralların tər- kibində olur. Е.-и 1843 ildə K.Mosander kəşf etmişdir.

E. atomunun xarici elektron təbəqələ- rinin konfiqurasiyası 4/125s25p/6s2: oksid- ləşmə dərəcəsi “3, nadir hallarda “1 olur, Polinqə görə elektromənfiliyi 1,24: atom radiusu 0,175 nm-dir, E. gümüşü-ağ metal- dir: 15229C, fin 25107C: sıxlığı 9,062 q/sm): kompakt (ovuntusunun sixlaşdırıl- masından və emalından alınan) Е. havada tədricən oksidləşir: rütubətli havada qızdı- rıldıqda bir qədər tez oksidləşir: mineral turşularla duzlar əmələ gətirir. Qızdırıl- dıqda E.-un oksigen, halogenlər, xalko- genlər, Му və Н. ilə qarşılıqlı təsirindən Ertlll) birləşmələri alınır. Müxtəlif üzvi və qeyri-üzvi liqandlarla E(III) ionu koordi- nasiya ədədi 9-dan 15-ə qədər olan bir- ləşmələr əmələ gətirir. E. NTE-in təbii qarışığından ekstraksiya və xromatoqrafiya metodları ilə ayrılır, Metallik E. metal- termiki və ya elektrokimyəvi üsullarla flüorid və xloridlərdən alınır. E.-un komp- leks birləşmələri NTE-nin ayrılması və tə- mizlənməsində, lantanoid və aktinoidlərin ayrılmasında və s. tətbiq edilir.

ERCİYAS, Arqeus - Türkiyədə vulkan massivi. Anadolu yaylasının c.-ş.-ində yer- ləşir. Andezit, dasit, liparitlərdən ibarətdir. Hünd. 3916 т (Kiçik Asiya y-a-nın ən yüksək nöqtəsi). Yamaclarında çoxsaylı konus və kraterlər var, Buzlaq 3300 m-ədək enir. Ətəklərini üzümlük və bağlar tutur. Burada sonuncu püskürmə 1 əsrdə baş vermişdir (bu təbiət hadisəsi qədim yunan coğrafiyaşünası və tarixçisi Strabon tərə- findən təsvir edilib). ERDELTERYER (ing. Airedale Terricr) xidmət itləri cinsi. 19 əsrin ortalarında B. Britaniyada yetişdirilmişdir. Ardıcıl olaraq bir neçə cinsin (tazılar, qədim ingilis

Erciyas massivi.

teryerləri, xaryerlər, qisatüklü kollilər və bulteryerlər) çarpazlaşdırılmasından alın- mişdir. Cinsin adı yetişdirildiyi Er çayı dərəsinin adından götürülmüşdür. Boyu 62-66 sm-dir, başı uzunsov, yastıalınlıdır. Üst dodağında cod “bığı”, alt çənəsində “saqqalı” vardır. Ən səciyyəvi rəngi qızılı- kürəndir: boynunun üst hissəsində, belində

Erdelteryer:

və yan tərəflərində tünd rəngli Cəld və kobud hərəkətlidir. Dözümlüdür, asan əhliləşir. Bir çox ölkələrdə əsasən həvəskarlar tərəfindən yetişdirilir.

ERDENET – Monqolustanın şm.-ında ş. Orxon aymakının inz.m. Əh. 92,0 min (2011), Selenqa və Orxon çayları arasında yerləşir. Darxan ş. ilə diy. əlaqəsi var. İri filizsaflaşdırma kombinatı fəaliyyət gös- tərir: tikinti materialları istehsalı, ağac emalı, yeyinti sənayesi, yun emalı müəs- sisələri var. Şəhər 1973 ildə mis-molibden filizləri yatağının işlənməsi ilə əlaqədar salınmışdır.

ERDENİ-DZU - orta əsrlər Monqolusta- nında ilk buddist monastırı, ən böyük dini və siyasi mərkəz. Əsası 1585 ildə qədim

monqol dövlətinin paytaxtı Qaraqorumun

с. hissəsində qoyulmuşdur. 18 əsrdə güclü

dağıntıya məruz qalmış, həmin əsrin sonla-

rindan əhəmiyyətini itirməyə başlamışdır.

Çox sayda bürcləri (suburqanlar) və qa-

pıları olan divarları, bir neçə məbəd, divar

rəsmlərinin fraqmentləri, heykəltəraşlıq

nümunələri saxlanmışdır. 20 əsrin 40-cı illərində bərpa edilərək muzeyə çevril- mişdir.

ERDƏPİN, Ərdəpin - İrəvan qub.-nın Şərur-Dərələyəz qəzasında (15.10.1931 ildən Keşişkənd, 3.1.1935 ildən Mikoyan, 6:12.1957 ildən Yeğeqnadzor r-nu) azərb.- ların yaşadığı kənd. E. mühüm stratefi əhə- miyyət daşımışdır. 19 əsrin əvvəllərində bölgənin Rusiya tərəfindən işğalından dər- hal sonra buraya İrandan, Türkiyədən er- məni ailələri köçürülmüş, azərb.-lar isə tədricən sıxışdırılıb çıxarılmışdır. 10.9. 1946 ildə E.-in adı dəyişdirilərək Yeğegis adlandırılmışdır.

ERDİ – Çadda, Böyük Səhranın c.-unda plato, C.-undakı Ennedi platosundan susuz Murdi çökəkliyi ilə ayrılır. Hünd. 1114 m-ə- dəkdir. Qumdaşılarından təşkil olunmu: dur, şm. və с. yamacları vadilərlə parça- lanmışdır. Nadir kserofil dənli bitkilər, vadilərdə kolluqlar (akasiya, südləyən) ya- yılmışdır.

ERDOKS - kömürün alovsuz partladıl- ması üsulu, polad borucuq (patron) içə- risindəki 70-80 MPa təzyiq altında sıxılmış havanın parçalanan (partlayan) diafraq- madan keçərək sürətlə genişlənməsinə əsaslanır. Patronun uz. 1,6 m-ə, kütləsi 12 kq-a qədərdir, bir patron 200 dəfədən çox istifadə edilir. E.-un tətbiqi partlayış təh- lükəli qarışıqlar (metan-hava, kömür tozu-

EREBRU

hava) olan şaxtalarda kömur qazıntısı zamanı alovlanmanı aradan qaldırır.

ERDURAN A yla (d.22.9. 1934, İstanbul) – türk violin ifaçısı. K.Bergerin yetirməsidir. İlk çıxışı 10 yaşında Saray kinoteatrında olmuşdur. 1946-51 illərdə Paris Milli Kon- servatoriyasında violin üzrə təhsil almışdır. 1951-55 illərdə ABŞ-da toc- rübə keçmiş, To- mas Şermanin rəh- bərlik etdiyi or- kestrlə ilk kon- sertini vermişdir. 1957-58 illərdə Moskva Konserva- toriyasında О, Oystraxla çalışmış, ildə H.Venyavski ad. müsabiqədə mi layiq görülmüşdür. 1958 ildə Brüsseldə Ülvi Camal Erkinin violin ilə orkestr üçün konsertini bəstəkarın rəhbərliyi ilə ilk dəfə səsləndirmişdir.

1963 ildə Cumhurbaşkanlığı Simfonik Orkestri ilə birlikdə Türkiyənin Опа ş.-ində və Anadolunun müxtəlif yerlərində kon- sertlər vermişdir, 1964 ildə Mithat Fenmen ilə birlikdə Londonda verdiyi konsertə görə H.Vemey mükafatına layiq görülmüşdür

Albert Holl”da Y.Roydestvenskinin idarə etdiyi orkestrlə İ.Bramsın violin üçün konsertini ifa et mişdir. 1985 ildə London Filarmonik Or- kestri ilə birlikdə Bramsın əsərlərini valı köçürmüşdür. 1970 ildə Niderlandda Bet- hoven mükafatını qazanmış, 1971 ildə Türkiyə Cümhuriyyətinin Dövlət sənətkarı adina layiq görülmüşdür. 1973-90 illərdə İsveçrə və Lozanna konservatoriyalarında ustad dərsləri keçmiş, bir çox məşhur sə: nətkarlar yetişdirmişdir. E. konsertlərində İ.Menuhin, Navarra, İ.Oystrax, V.Öystrax, V.Pikayzen və b. sənətkarlarla yaradıcılıq əməkdaşlığı etmişdir. O, Türkiyədə U. El- qarın əsərlərini səsləndirən ilk sənətkardır Avropanın, ABŞ-ın, Afrikanın, Rusiyanın, Azərb.-ın bir çox şəhərində qastrol səfər- lərində olmuşdur, EREBRU (Örcbro) - İsveçin с. hissəsində, Orta İsveç ovalığında, Elmaren gölündən q.-də len. Sah, 8,5 min Кин?, Əh, 280,3 min (2011). İnz. m. Erebru ş--dir. EREBRU (Örebro) – İsveçdə şəhər. Ereb- ти leninin inz. m. Əh. 107 min (2010), Elmaren gölünün q.-ində, Svarton çayı sahilindədir. Avtomobil və diy.-ları qov- зад.

Əsası 1200 ildə qoyulmuş: 1404 ildə şəhər statusunu almışdır. Un-t (1999), qəsr (13-17 əsrlər), qotik kilsə (13 əsr), 18-19

EREBRU SÜLHÜ (1812)

lərə aid taxtadan evlər: diyarşünaslıq с s (“Göbələk”) su qül.

əsi, Qusi k akvaparkı, “Bem Аг Mühüm ayaqqabı sənaycsi mərkəzidir

Maşınqayırma stehsalı inkişaf

EREBRU SÜLHÜ (1812)

Napoleon şı bağlanmış sülh və müt.

la müqavilələr, İsveçin (Örebro) ş.-ndə iyulun 6-da B.Bri. 5 B.Britan

götürülürdü. E.s. altıncı Fransa əleyhinə koalisiyanın (1813) formalaşdırılmasının başlanğıcı oldu

EREBUNİ сә. 782 ildə çar / Argişrinin saldırdığı qa la. Xarabal da yerləşən Qanlıtəpədə aşkar edilmiş- dir. Müntəz: ilar 1950 ildən apa-

rılır, Elə, 8 :

Urartu dövlətinin şm.-ında

ğı Yerevan ş.-nin şm. kənarın-

ıəvvəllərində | Argişti bu

n Etinni ölkəsinin bir sıra

uşa, Eriahi, Ka. Aliştu) zəbt edərək

azidə yerləş vil.-ini (Ululani, Darani, 1 Kihuni dirmişdi. Qala Urartu hökm-

a, İşkiqul

larının

ənubi Qafqazda iqamətgahı və

forpostu olmuşdur. Qazı

ar zam

qala ti-

divarları, saray, iki məbəd,

təsərrü

əri, həmçinin Argişti və onun oğlu Sardurinin təqr. 20 kitabəsi və s. tapıl

mışdır. Sarayda və məbədlərdən birində divar rəsmlərinin = omamental frizlərin, allahların təsvirlərinin, ovçuluq və vergi toplanması səhnələrini əks etdirən qalıqları aşkar olunmuşdur. Е.ә. 7 əsrdə qala əvvəlki əhəmiyyətini itirmiş, xəzinəsi isə yeni mərkəz Teyşebainiyə köçürülmüşdü, E.-də yalnız с.ә. 6 əsrin əvvəllərində çar Rusa dövründə yeni tikintilərə başlanılmışdı. Urartu dövlətinin süqutundan və Teyşe- baininin dağıdılmasından sonra da E.-də yaşayış davam etmiş, Əhəmənilər döv- ründə isə yeni tikililər inşa olunmuşdu Qazıntılar zamanı с.ә. 5-4 əsrlərə aid yerli hökmdara məxsus Milet sikkələri və gümüş ritonlar tapılmışdır.

EREBUS – Antarktidada Ross a.-nda (bəlkə də y-a-nda) fəaliyyətdə olan vulkan, Hünd. 3794 m. Bazaltlardan və tuflardan təşkil olunmuşdur. Əsas kraterinin diametri 850 т, dərinliyi 275 in, hünd. 3743 ndir. Əsas kraterdən aşağıda ikinci kiçik krater yerləşir. Kalderasında fumarollar və qey- zerlər var. Yamaclarında (100 m hünd.-ə- dək) dəniz fauna və florasının qalıqları aşkar edilmişdir. 1841 ildə ingilis səyyahı С.К. Rossun ekspedisiyası kəşf etmiş və ekspedisiya gəmilərindən birinin adı ilə

adlandırılmışdır. EREDİA (Heredia) Xose Mariya (31.12 1803, Kuba, Santyaqo – 7.5.1839, Mek- sika, Toluka) — Kuba şairi. Milli poeziyanın banilərindən biridir. Klassisizm üslubunda inqilabi-vətənpər- vərlik ruhlu şeirlər yazmışdır. İspan müstəmləkəçiliyi- nə qarşı mübarizə aparmışdır. Poezi- yasına romantik qiyamçılıq və me

yerli kolorit” axtarışl (“Şeirlər

lanxoliya,

1 xasdır toplusu, 1825 və 1832), Təbiət qüvvə- lərinin gücünü ifadə edən şeirləri məş- һигдиг ("Firtinada”, 1822: “Niaqara”, 1824 la üzərində” fəl- “Sürgün edilmişin

"Çolulada Teo səfi poeması, 1820: nəğməsi”, 1825).

EREĞLİ – Türkiyənin c.-unda, Konya ilində şəhər. Əh, 98.7 min (2012). D.y. st. Şəhərin ilk adi Herakleya Heraklın adından götürülmüş, sonralar E. şəklini almışdır. Eə, 742 ildən Aşşur, daha sonra Kimmer, Frigiya və Lidiyanın işğalı altında olan E с.ә, 546 ildə Əhəmənilərin hakimiyyətinə keçmiş, е.ә. 333 ildə Makedoniyalı İsgən- dər tərəfindən tutulmuş, onun ölümündən sonra isə Selevkilər dövlətinə qatılmışdır.

EREKSİYA

Ereğli (Konya ili). “İrviz” qayaüstü relyefi

Fə. 64 ildə romalılar tərəfindən işğal olun- müşdür, 395 ildə Roma imperiyasının par- çalanmasından sonra Bizansın tərkibində qalmışdı. 805 və 832 illərdə ərəblər tərə- findən tutulsa da, Xilafət qoşunlarının geri çəkilməsi ilə əlaqədar yenidən Bizansın tər- kibinə qatılmışdır. 11 əsrdə Səlcuqilərin ha- kimiyyəti altına keçmişdir. Birinci səlib yü- rüşü zamanı səlibçilər ilə müsəlmanlar ara- sında mübarizə meydanına çevrilmişdir. 15 əsrin ikinci yarısında Osmanlı dövlətinə qatılmışdır. 1904 ildə Konyada diy. çəki- lişindən sonra şəhər sürətlə inkişaf etməyə

başlamışdır,

Şəhərdən 12 im ş.-dəki “İvriz” qay üstü relyefi Hititlər dövrünün abidəsidir. E-nin c.-unda təpə üzərində yerləşən Qa- rabaşvəli tikililəri (məscid, təkyə, imarət və türbə) 15 əsrə aiddir. Qübbəli və tağlı imarət Qaramanoğulları dövründən qalmış- dir. Anadolu Səlcuqlarının dövründə inşa edilmiş Cümə məscidi, ehtimal ki, Qara- manoğulları tərəfindən təmir olunmuşdur. 1889 ildə tamamilə yeniləşdirilən məscidin 32 sütun üzərindəki əsas hissəsi torpaq damla örtülmüşdür. Qırmızımtıl daşdan tikilmiş, hünd. 40 m olan minarənin şə- rəfsaltı çini naxışlarla bəzədilmişdir. Qara- manoğlu Seyfəddin Süleymanın qızı ) sihə xatın tərəfindən inşa edilən Şeyx Şəhabəddin zaviyəsi (1390-91), fərqli üs- lübda tikilən Rüstəm paşa karvansarayı (16 əsrin ortaları, memar Sinan), qədim ha- mamlar E.-nin memarlıq nümunələridir. Səlcuq Un-tinin ali peşə məktəbi (1987) və təhsil fakültəsi (2010), liseylər, müzey (1968) fəaliyyət göstərir. K.t. r-nunun (ta- xıl, yun, Ankara keçisi yunu) ticarət mər- kəzidir. Pambıq parça f-ki var,

Ereğli (Zonqulduğ ili) şəhərindən görünüş.

EREĞLİ – Türkiyənin şm.-ında, Zon- quldağ ilində şəhər, Əh. 102,8 min (2012). Qara dənizdə port. E.ə, 558 ildə Metropolis adı ilə Meqara ş.-ndən olan yunanlar tə- rəfindən əsası qoyulmuşdur. Daha sonra Herakleya adlandırılmışdır. E.ə. 4 əsrdə tiranların hakimiyyəti altında idi. E.ə, 3 əsrdə Romanın Pont əyalətinə daxil edil- miş, Pont Herakleyası adlandırılmışdır. Eramızın 395 ilində Romanın iki hissəyə parçalanmasından sonra Bizans dövlətinə qatılmış, 1204 ildə genuyalıların haki- miyyəti altına keçmiş, 1214 ildə yenidən Bizans tərəfindən tutulmuş, 14 əsrin or- talarınadək onun tərkibində qalmışdır. 1360 ildə (bəzi mənbələrə görə, 1397) Osman- liların hakimiyyətinə keçmiş, Bəndəri Ereğli adlandırılmış, 19: əsrdə port şə- həri kimi şöhrət qazanmışdır. 1924 ildən Türkiyənin Zonquldağ ilinin tərkibindədir. Bülent Ecevit un-tinin təhsil fakültəsi muzey (3 mindən artıq arxeoloii nümunə) və s, var, Şəhərdə mədəniyyət və sənət festivalları keçirilir E, ölkənin daş kömür və manqan filizi hasilatı mər- kəzlərindən biridir. Metallurgiya z-du, toxuculuq və yeyinti sənayesi müəssisə- ləri var, EREXTEYON Erexfeyon (Epeynenetov) – Afina Akropolunda Afina və Poseydon- Erexteya məbədi,

qədim yunan memarlığının nadir abidəsi Е.ә, 421-406 illər arası tikilmişdir. Asim- metrik məkan kompozisiyasına malik məbəd bir sıra otaqlardan, ionik orderli iki portikdən, məşhur kariatidlər portikindən ibarətdir. Sahə etibarilə o qədər də böyük olmayan Е. (portiklərsiz sahəsi 11,6 m x 23,5 m) kompozisiyasının və ayn-ayrı detallarının zərifliyinə görə Akropol an samblında mühüm yer tutur, EREKSİYA (lat. erectio) simlərin qanla dolması nəticəsində kişi

mağaralı ci

cinsiyyət orqanının həcmcə fizioloyi bö. yüməsi və bərkiməsi: cinsi oyanma zamanı onurğa beyninin şöbəsində yerləşən sinir yrələrindən gələn impulsların təsiri ilə

baş verir, Bu zaman burulmuş arteriyalar dü zəlir, genişlənir və bununla bərabər, anasto. mozlar və trabekulaların kapilyar şəbəkəsi tamsixilır, nəticədə sinusların qanla tez dol. masi təmin edilir (onlarda qan təzyiqi sisto. lik təzyiqdən bir neçə dəfə yüksək olur)

Erexteyon məbədi, Е.ә. 421-406.

EREMOSPARTON

EREMOSPARTÖON (Eremosparton) – paxlalılar fəsiləsindən bitki cinsi. Çubuq- şəkilli nazik budaqlı kollar, yaxud kiçik iclardır. Yarpaqları gövdəyə yapışmış xırda puleuqlardır. Kəpənəkşəkilli bə- növşəyi çiçəkləri uzun saplaqlıdır. Meyvəsi 1-2 toxumlu paxladır. Şərqi Dağ--da, Xə- zəryanı ərazilərdə .Опа Asiyadı 3 növü məlumdur. Yarpaqsız E. (E.aphyllum) növü budaqları yuxarıya qalxan, hünd, 1 neədək olan koldur. E. növləri qumları bərkitmək və səhraları yaşıllaşdırmaq məq- stifadə olunur.

EREMURUS, çiriş (Eremurus) - zün- baqkimilər sırasının asfodelina (Asphode- İaceae) fəsiləsindən ot bitkisi cinsi. Bəzən

bu sıra bir neçə müstəqil cinsə ayrılır. Kökətrafi yamaqlarının uz. 30-100 s-dir. Çiçək saplağı yarpaqlardan xeyli uzun, çiçək qrupu çoxçiçəkli salxımdır: çiçək- 4. sarı, çəhrayı, qırmızımtıl, yaxud qonurdur. Meyvəsi kürəşəkilli qutucuqdur ub-Şərqi Avropada və Asiyada 60-dan nəlumdur. Kim və Qafqazdan dər yayılmışdır. Çöl- dağların 3500 m-ədək inin açıq yamaclarında bitir, Azərb.-da Е. azerbaydianicus növü ilmişdir. Bir çox növü (Е.с E.robustus) dekorativdir. Bəzi növlərinin

kökündə eremurus polisaxaridi, yapışqan məqşədilə istifadə edilən qummiara:

licisi v

yarpaqlarından boya və kökləri bişirilmiş Balverən bitkidir.

ERENBÜRQ İlya Qr

K 31.8.1967,

oryeviç (27.

Moskva) - nis y

mai xadim, SSRİ Dövlət

məsuliyyəti ilə duyğuların kon-

qarşılaşdırılması həbbəti”, 1924), kapi- idi (“D.Y 1923) ol tçi” (1925) romanında İkinci gün” (1933) roma-

tresti

isinl-psixoloyi nında fəlsəfi problemlər üstünlük təşkil edir. 1936-39 illərdə “İzvestiya” qəzetinin İspaniyada hərbi müxbiri olmuşdur, esseist,

ə şair kimi çıxış etmişdir. Böyük

Eresunin boğazı. Malmö (İsveç) portu

müharibəsi illərində, əsasən, pub- lisist kimi fəaliyyət. göstərmiş, “Parisin süqutu” (1941), “Fırtına” (1946-47) ro- manlarını yazmışdır. Müharibədən sonrakı illərdə “Doqquzuncu val” (1951-32), “Mülayim hava” (1954-56) romanlarını, bir sıra ədəbi-tənqidi esselərini, “İnsanlar, illər, həyat” (1-6 c., 1961-65) xatirələr kitabını nəşr etdirmişdir. “İnsanlar, illər, Kommunar çubu Azərb, dilinə tərcümə edilmişdir.

ERENTAL (Aehrenthal) Aloiz fon (27 9.1854, Çexiya, Qrosskal — 17.2.1912, Vyana) – Avstriya-Macarıstan siyasi ха- dimi və diplomatı. 1895-98 illərdə Bu- xarestdə diplomatik elçi, 1899-1906 illərdə Peterburqda səfir, 1906-12 illərdə xarici

həyat və s. əsərləri

işlər: naziri olmuşdur. Bosniya və Her- seqovinanın Avstriya-Ma dən işğalının (1908) hazırlanmasında mü- hüm rol oynamışdır.

EREPSİN - bağırsaq vəziləri tərəfindən sekresiya olunan həzm fermentləri qarışığı, orqanizmdə zülalların parçalanmasına

arıstan tərəfin-

vabdehdir. E. nazik bağırsaq şirəsinin tər- kibinə daxildir.

ERESUNN (Öresund), Zund -Skandi- naviya y-a ilə Zelandiya a. arasında boğaz Baltika dənizini Katteqat boğazı ilə bir- ləşdirir. Uz. 102 kn, eni 3,4-49 km, də- rinliyi farvaterdə 8 /н-ә qədərdir. Q. sa- hilindəki Kopenhagen 5. (Danimarka) ilə ş sahilindəki Malmö (İsveç) portunu diy bərəsi əlaqələndirir.

EREŞKİQAL (şumercə “böyük torpağın sahibəsi") — şumer mifolo)

sında ilahə, yeraltı dünyanın sahibəsi. Yeraltı dünyanın hökmdarı Nergalın, yaxud müharibə allahı Erranın arvadı, İnannanın (İştarın) bacısı

və rəqibidir. E.-ın sərəncamında yeraltı dünyanın yeddi (yaxud daha çox) məh- kəməsi var. О, yeraltı dünyaya daxil olanlara öz “ölüm nəzəri”ni yönəldir. Əsas məbədi Хигада (Mesopotamiya) idi. ERETRİYA (Epörpua) – Evbeyaa--nın с.- q. sahilində qədim yunan şəhəri. E.ə. 8-7 əsrlərdə əhəmiyyətli dərəcədə çiçəklənən E, Xalkidika y-a-nın, Cənubi İtaliyanın və Siciliyanın kolonizasiyasında fəal iştirak edirdi. Kiçik Asiyada üsyan etmiş İoniya şəhərlərini dəstəklədiyinə görə с.ә, 490 ildə farslar tərəfindən dağıdılmış, əhalisi qul kimi satılmışdı. E.ə. 480 ildə Afinanın kö- məyilə bərpa edilmiş E. Delos iftifaqına (Afina dəniz ittifaqı) daxil idi, Хегопсуа yaxınlığında vuruşmadan (е.ә. 338) sonra başqa yunan şəhərləri ilə birlikdə Make- döniyaya tabe edilmiş, e.ə. 146 ildə (Yu- nanıstanın Roma tərəfindən işğalından sonra) Romanın Makedoniya əyalətinə qatılmışdır.

ERFURT – AFR-in ş.-ində Gera çayı (Elba hövzəsi) sahilində şəhər. Türingiya federal ərazisinin inz. m. Əh. 204 min (2010). D.y. qovşağı.

Qədim yaşayış məskəni olan E.-da 741 ildə eyniadlı yepiskopluq yaranmışdı. Mayns yepiskopluğu tərkibində 13 əsrdə özünüidarə hüququ almış, 14-15 əsrlərdə mühüm ticarət-sənətkarlıq mərkəzi olmuş- dür, Е. ил- 16 əsrdə alman humanizminin mərkəzlərindən biri idi. 17-əsrdə E. iqtisa- di əhəmiyyətini və özünüidarə hüququnu itirmişdi. 1802-06 illərdə Prussiyanın tərki- bində idi. 1806 ildə Napoleon qoşunları tərəfindən tutulmuş, Vyana konqresinin (1814–15) qərarına görə yenidən Prussi- yaya qaytarılmışdı. 1945 ildən sovet işğal

Erfurt şəhərindən görünüş,

zonasında olan Е. 1949 ildən ADR-in, 1990 ildən Türingiyanın paytaxtı kimi AFR-in tərkibindədir.

12-14 əsrlərə aid kilsələr, renessans, barokko üslubunda inşa edilmiş evlər E.-un memarlıq nümunələridir.

Un:t (1389-1815 illər, 1994 ildən ye- nidən fəaliyyətə başlamışdır), Tətbiqi elm- lər ün-ti (1991), elmi kitabxana, bələdiyyə arxivinin kitabxanası, rəssamlıq qalereyası, Milli bağçılıq, təbiyyat tarixi, bələdiyyə, antropologiya muzeyləri, zoopark vardır. Hər il “Garden Shovy” (Bağ şousu: 1838 ildən) keçirilir.

Elektrotexnika və elektron məmulatları, ofis ləvazimatları (o cümlədən elektrik yazı makinası, hesablama texnikası) istehsal edilir, ayaqqabı və tikiş sənayesi müəs- sisələri fəaliyyət göstərir,

ERFURT KONVENSİYASI (1808) – Fransa ilə Rusiya arasında gizli saziş. Erfurtda 7 Aleksandr ilə 1 Napoleon ara- sında aparılan danışıqlar (1808, 15 sent- yabr – 2 oktyabr) əsasında xarici işlər nazirləri N.P. Rumyantsev və 1.B. Мопрег de Şampanyi tərəfindən sentyabrın 30-da (12 oktyabr) imzalanmışdı. İspaniyada müharibənin uzanması və Avstriyadakı hərbi hazırlıqlar Napoleonu Rusiya ilə yaxınlaşmağa vadar etmişdi. E.k. Rusiya ilə Fransa arasındakı 7ilzir sülhünün (1807) müddəalarını bərpa edərək Rusiya-Türkiyə müharibəsi (1806-1812) zamanı rus qo- şünlari tərəfindən işğal olunmuş Moldova və Valaxiya üzərində Rusiyanın hüquq- larını tanıdı. Dunay knyazlıqları uğrunda Rusiya-Avstriya münaqişəsi başlayacağı təqdirdə Fransa Rusiyaya hərbi yardım göstərməyi öhdəsinə götürdü. Tərəflər Du-

nay knyazlıqlarının və Finlandiyanın Ru- siyaya birləşdirilməsinin və İspaniya tax- tinin Bönapartlara keçməsinin tanınması şərti ilə B.Britaniyaya sülh təklifi ilə müraciət etmək barədə razılığa gəldilər. Bu güzəştlərlə Napoleon Avstriya ilə müha- ribəyə başlayacağı təqdirdə Rusiyanın dəs- təyini təmin etmək istəsə də, 1 Aleksandr qeyri-müəyyən vədlərlə kifayətləndi. 10 il müddətinə imzalanan E.k. Rusiya-Fransa ziddiyyətlərini aradan qaldırmadı və Na- poleonun Rusiyaya qarşı yürüşə hazırlıqları ilə əlaqədar faktiki olaraq qüvvədən düşdü. ERGİN Məhərrəm Heydər oğlu (1923 – 6.1.1995) – türk dilçisi. İstanbul Un-tinin ədəbiyyat fakültəsini bitirmişdir (1947), 1951 ildən həmin un-tdə işləmişdir (1971 ildən prof:). Orxon yazılarını müasir türk

ERİ

dilinə tərcümə et- mişdir. “Əbülqazi Bahadır xan: türk- lərin soykökü" (1974), “Sovet im- periyası: Balkan. lar və Türkiyə” (1974), “Azəri türk- cəsi” (1970, 1981), "Qazi Bürhanəd- din divanı” (1980, nəşrə hazırlamışdır), “Oğuz Kağan dastanı” (1988, nəşrə һа- zirlamışdir), "Dədə Qorqud hekayələri - Dədə Qorqud kitabı” (sonuncu nəşri 1999), “Orxon abidələri” (sonuncu nəşri 1999) və s, kitabların, “Bursa kitabxanalarındakı türkcə əlyazmalar arasında”, "Camiül- məani”dəki türkcə şeirlər", “Qazi Bürha- nəddin divanı üzərində qrammatik iş", "Türk dili və qrammatikası təlimi” və s. məqalələrin müəllifidir. ERİ (Ене) - Şimali Amerikada Böyük Göllər sistemində göl. Huron və Ontario gölləri arasındadır, səviyyə hünd. 174 m- dir. C. sahili ABŞ-a, şm. sahili Kanadaya mənsubdur. Sah. 25,7 min kur), dərinliyi 64 m-ə qədərdir. Gölə Detroyt çayı tökülür, ondan Niaqara çayı axır. Ucllend kanalı Е.- ni Ontario gölü ilə, Eri kanalı sistemi isə Hudzon çayı ilə əlaqələndirir. Gəmiçiliyə yararlıdır. Mühüm portları: Tolido, Kliv lend, Buffalo, Eri (ABŞ) və Port-Kolbom (Kanada). ERİ (Erie) — ABŞ-ın Pensilvaniya ştatında şəhər, Əh, 101,8 min (2010). Eri gölü sahilində port. Mühüm sənaye mərkəzi və nəql. qovşağıdır. 1795 ildə fransız isteh- kamının yerində salınmışdır. Qannon un-ti (1925), Eri Texnologiya İn-tu, incəsənət

Eri gölü, Ohayo yatı (ABŞ)

ERİDA

tarix muzeyləri, planetari, zoopark fəaliy- yət göstərir. Maşınqayırma, qara me- tal- İurgiya, metal emalı, kimya sənayesi müəs- sisələri vardır. Nəzarət-ölçü cihazları, tibbi alətlər, oyuncaqlar, plastik kütlədən məmü- latlar istehsal olunur, Kömür ixrac, dəmir filizi, taxta-şalban, oduncaq idxal edilir. ERİDA, Eris (qədim yun. Epıç) – qədim yunan mifologiyasında nifaq ilahəsi, İlkin kosmoqonik qüvvələrdən biridir. Ereb və Nikitanın qızı, Xaosun nəvəsidir. E. aclıq, kədər, qanunsuzluq, çəkişmə, döyüş və qətli, eləcə də əməyi yaratmışdır. ERİDAN (lat. Eridanus) - göyün с. ya- nimkürəsində yerləşən və ən parlaq ulduzu (vizual ulduz ölçüsü = 0,5) Axemar olan bürc. Bu bürc “32” en dairəsindən c.-da tamşəkildə, Azərb. ərazisində qismən mü- şahidə olunur. Müşahidə üçün ən əlverişli vaxt noyabr ayıdır. ERİDÜ, Eredu (indiki İraqda Əbu Şəh- reyi xarabalığı) — Şumerdə ən qədim şə- hərlərdən biri, Е.ә. 4-cü minilliyin birinci yarısından möveud idi. Su və müdriklik allahı Enkiyə (Fa) sitayişin mərkəzi ol- muşdur. 1918 ildən aparılan arxeoloyi qa- zıntilar nəticəsində məbədlər, sitayiş əş- yaları, əmək alətləri və ictimai binaların alıqları aşkar edilmişdir. ERİKA – bax Rododendron. ERİKAÇİÇƏKLİLƏR (Fricaccac) – iki- ləpəli bitki fəsiləsi, Kollar, yarımkollar, yaxud kiçik ağaclardır. Yarpaqları sadə və növbəli, tamkənarlı, dərivarıdır. Çiçəkləri tək-tək, iri və ya kiçik olur: budağın ucunda və yarpaq qoltuğunda qalxanvarı və sal- хипуап çiçək qrupunda toplanmışdır. İki- cinsiyyətlidir. Meyvəsi qutucuq giləmeyvə,

yaxud çəyirdəklidir. Toxumları xırdadır. Dünyada E.-in 100 cinsi 3000-ə yaxın növü mövcuddur. Azərb.-da 2 cinsə (Rododen-

dron və Vaccinium) aid $ növü var. Əksər növləri dekorativdir. Ən çox yayılan yabanı növləri erika və ayıqulağıdır. Bunlardan çox qiymətli efir yağı alınır.

ERİKSEN SINAĞI - vərəqşəkilli ma- terialların dartılıb uzadılma qabiliyyətinin (təbəqə ştamplamasında) sınaqdan keçi- rilməsi (texnoloyi sınaq). E.s. xüsusi cihazla aparılır, materialda basılma təsirindən da- ğılma (parçalanma) başlayanadək yaranan dərinliyə görə müəyyən edilir.

ERİKSON Frik (15.6.1902, Almaniya, Frankfürt-Mayn – 12.5.1994, ABŞ, Mas saçusets ştatı, Harviç) - amerikan psixo- loqu, sosioloq va psixoanalitik. Psixologiya tarixinin yaradıcısı və insanın həyat tsikli- nin psixososial nəzəriyyəsinin müəllifi, Harvard Un-tinin prof.-u (1960). İlk peşə- kar uşaq psixoanalitiklərindən biri və

yəndəsi olmuşdur. 1950 ildə “Uşaqlıq və cəmiyyət” psi- xoloyi bestsellerini nəşr etdirmişdir. Е. k 4 klassik psixoana- Г

lizin bəzi müddəa- 1 A larını təkrar nəzər- Да

dən keçirmiş, “eyniyyətin diffuziyası” və “psixi moratorium" konsepsiyalarını iş- ləyib hazırlamışdır. Kütləvi “eyniyyət pa- tologiyası” sindromunun dəf edilməsinə: yönələn yeni psixoterapevtik metodlar yaratmışdır. Cəmiyyətin inkişafında şəxsi: və psixi faktorların rolunu qeyd etmişdir. Sosial sarsıntılar (müharibələr, inqilablar və s.) və kütləvi nevi

qələrini araşdırmış, yalarını inkişaf etdirmişdir. Psixotarixi metodun ilk ciddi tətbiqedilmə təcrübəsi: “Gənc Lüter” (1958) kitabı olmuşdur. “Qandi həqiqəti” (1969) və s. əsərlərində psixotarixi ideya axtarışlarını davam et-

eqopsixologiyanın örkəmli

dirmişdir. ERİKSON (Erixon) Siqurd (26.3.1888, Söderçöpinq — 18.2.1968, Stokholm) - etnoqrafı. “Folk-Liv” (“Xalq hə- thnologia Europaca” ("Avropa iyası”), “Laos” (“Laos”) etnoqrafik İumallarının təsisçisi idi. Avropa etno- qrafiyasında təsviri və nəzəri metodlar arasındakı uyğunsuzluğun aradan qaldırıl- masına yönəlmiş məktəbin yaradıcısıdır. Avropa etnoqrafları birliyinin — Beynəlxalq Xalq İncəsənəti və Ənənələri Komissiya- sının rəhbəri (1951 ildən fasilələrlə) ol- muşdur. ERİNİLƏR, erinnilər (şun. epıvüeç), yevmenilər - qədim yunan mifologi- yasında intiqam ilahələri. Əlində qırmanc və məşəl tutmuş, saçlarında ilanlar qıvrılan ifritə qadın kimi təsvir edilirdilər. E. obrazı ədəbiyyat (məs., Esxil, "Yevmenilər”: ripid, "Orest” və s.) və incəsənətdə ("Yat- miş Eriniya” heykəli) əksini tapmışdır, İSMAN Fyodor Fyodoroviç (əsl adı Fridrix Quldreyx) (24.11.1842, Hontenşvil, İsveçrə – 13.11. 1915, Sürix) – ms-İsveçrə həkim-gigiyenisti: Rusiyada gigiyenanın banilərindən biri, Sürix Un-tinin tibb fa- kültəsini bitirmiş (1865), göz xəstəlikləri üzrə ixtisaslaşma keçmişdir. 1869 ildə Peterburqa gəlmişdir. 1873-74 illərdə M. Pettenkoferin yanında biliklərini təkmil- ləşdirmişdir. Rusiyada ilk dəfə olaraq “Gigiyena dərsliyi” (1-3 с, 1872-77) nəşr etdirmişdir. 1879 ildə Moskvaya köç- müş və burada А.В.Родојсу və У.М.Ос-

İsv

17 cilddə və 2 əla- və buraxılışda nəşr etdirmişdir. 1882- 96 illərdə Moskva г Un-tinin gigiyena kafedrasında prof: işlə- mişdir (kafedra 1890 ildə Gigiyena in-tuna, 1927 ildə isə E. ad. Moskva Gigiyena ETİ- na çevrilmişdir). Moskvanın su kəmərinin, kanalizasiyasının və suvarma tarlalarının ir sıra sanitariya məsələlərini və məktəb: gigiyenası problemlərini işləyib hazırla- mışdır. 1896 ildə polis tərəfindən həbs olunan tibb fakültəsi tələbələrini müdafiə etdiyinə görə un-tdən kənar edilmiş və: Sürixə köçmüşdür. Rusiyada gigiyenistlər məktəbi yaratmışdır (Q.V.,lopin, Р. troptov, V.Y.İqnatyev, M.S.Uvarov, 5.Р. Bubnov və b,). Əsəri: Mp. npoma, c.1-2. ERİSTAVİ Georgi Davi. Gürc., Duşeti r-nunun Oüzisi k. — 21.9. 1864, orada) – gürcü yazıçısı, геј, aktyor, ictimai xadim. E. gürcü ədəbiyyatında tən- qidi realizmin ba- . nisidir. Yaradıcı- lığının: başlanğıcı üçün səciyyəvi olan romantizm- dən uzaqlaşaraq, | dövrünün məişət və adətlərini təsvir etmişdir. E.-nin ya- ratdığı yeni realist teatr gürcü mədə- niyyətinin zənginləşməsi, professional re- alist dramaturgiyanın inkişafında mühüm: rol oynamışdır. “Bölmə” (1850 ildə tama- şaya qoyulmuşdur), “Məhkəmə davası” (1840), “Xəsis” (1851), "Dəli qız” (1862), “Keçmiş dövrün mənzərəsi” (1863) kome-: diyalarında tənəzzülə uğramış zadəganlıq, çar məmurları, yeni meydana gələn ticarət: buryuaziyası ifşa olunmuşdur. Rus və Qərbi Avropa klassiklərindən tərcümələr etmişdir. 5. Rustavelinin “Pələng dərisi geymiş pəh- ləvan” poemasını nəsr formasında polyak: dilinə çevirmişdir. ERİSTAVİLƏR - qədimdə və orta əsr- lərdə Gürc.-da vil. (eristavlıq) sahibləri, Mülki və hərbi hakimiyyətə malik idilər, qoşunlara rəhbərlik edirdilər. Vergi mə- murları E.-ə tabe idi, İri E. çarın yanındakı dövlət şurasına (darbazi) daxil idilər. E.-in hüquq və vəzifələri çar V Georginin 11314-

miş, sofist əqli nəticələri eristik sillogizmlər adlandırmışdır. Hazırda bilərəkdən yanlış mühakimə üçün işlədilən üsullar sofistika, ümumiyyətlə, mübahisə etmək məharəti isə E. adlandırılır. ERİTEM LAMPA (yun. ӧрббпиа — qı- zartı) - aşağıtəzyiqli borulu ciyə lampası, şəffaf uviola flat. u(ltra) = viola — bə- növşəyi rəng) şüşədən hazırlanmış kol- banın daxili səthinə lüminofor təbəqəsi çəkilmişdir. Lüminofor civə buxarının re- zonans şüalanmasının təsiri altında spektrin ultrabənövşəyi şüalar sahəsində elektro- maqnit dalğaları buraxır. Е.1.-пп şüalan- masi dəriyə müvəqqəti qızartı (eritem) verir və sonradan dəri qaralır, Е.1,, əsasən, şüa- landırici qurğularda ultrabənövşəyi şüaların: çatışmazlığını kompensə etmək üçün tətbiq olunur, ERİTEMA (yun. epuüpörnru — qızar- ma) - kapilyarların genişlənməsi nəticə- sində dərinin qızarması, Səbəbləri: emosional streslər (sevinc, utancaqlıq, qəzəb hissi), mexaniki travmalar, allergiya, masafın, kimyəvi maddələrin (xardal yax- ması, yod), yüksək və alçaq temp-run təsiri, infeksion (qızılca, skarlatina) və iltihabi proseslər (dermatitlər), habelə günəş şüa- larının, fizioterapevtik prosedurların təsiri,

Kliniki formaları. Ən çox ya- yılan formalar düyünlü, ekssudativ və in- fraqırmızı E.-dir. Həmçinin infeksion Е., miqrasiya edən E., fərqləndirilməmiş in- feksion E., dayanıqlı E., rentgen E.-sı, halqavarı revmatik E. vəs. də rast gəlinir.

Düyünlü E. çox vaxt streptokokk infeksiyasını müşayiət edir. Onun xarak- terik simptomları dəridə düyünlü törəmə- lərin meydana çıxmasıdır. Bunlar, əsasən, baldırda yerləşir. Həmçinin yüksək temp-r, başağrısı, zəiflik də qeyd edilir. Çox vaxt residiv verir.

Ekssudativ E. müxtəlif formalı

əlaqəl: tor şəklində piqment- ləşmiş səpgi kimi görünür. İnfeksion E. üçün kəskin başlanma, yuxusuzluq əmə- lə gətirən güclü başağrısı xarakterikdir. Müalicəsi. E.-nın müalicəsi kompleks şəkildə apanllır, Əvvəlcə xəstəliyin səbəbini müəyyənləşdirmək lazımdır. Sonra möv- cud infeksion xəstəliyi (skarlatina, qızılca, dermatit, soyuqdəymə) müalicə etmək, dərini qıcıqlandıran prosedurlara (тазај, günəş vannaları, fizioterapiya) yol vermə- mək, allergiyaya səbəb olan kimyəvi mad- dələrlə təmasdan çəkinmək tələb olunur, Е.-ип dərman müalicəsi, adətən, antibio- tiklərdən, kortikosteroidlərdən və angiopro- tektorlardan ibarətdir. Bəzən xəstəyə yataq reğimi, xüsusi pəhriz təyin edilə bilər. Al- lergenlərdən (alkoqol, sitrus meyvələri, kofe, şokolad, ədviyyəli və yağlı xörəklər) imtina olunmalıdır. Nəzərə almaq lazımdır. , zədələnmələr, həddindən artıq soyuma və papiros çəkmə E.-nın residiv verməsinə səbəb ola bilər. ERİTEMATOZ QURDEŞƏNƏYİ - sis- tem aütoimmun xəstəliyi, geniş spektrli autoanticisimlərin müxtəlif nüvə kompo- nentlərinə və immun komplekslərə hiper- produksiyası ilə xarakterizə olunur, Xoş- xassəli gedişli dəri, birləşdirici toxumanın və damarların sistem zədələnməsi forma- larını birləşdirir. Sistem Elq., əsasən, rep- roduktiv yaşda olan qadınlarda (çox vaxt hamiləlik və doğuşdan sonrakı dövrdə) inkişaf edir. Kliniki əlamətləri: zəiflik, bədən çəkisinin azalması, qızdırma, anoreksiya, eritema (üzdə – “kəpənək” fi- quru), fotosensibilizasiya, vaskulit, alope- siya, xeylit, plevrit, oynaqların, ürəyin (miokardit, perikardit), böyrəklərin (qlome- rulonefrit, nefrit), sinir sisteminin (sinir- psixi pozuntuların, qıcolma tutmalarının vəs, olması mümkündür) zədələnməsi. Diaqnozu kliniki əlamətlərə, laborator, immunoloyi müayinə məlumatlarına, Ame- rika Revmatoloqlar Assosiasiyasının təs- nifat kriterilərinə əsaslanır, Müalicəsi mütləq fərdi qaydada aparılmalıdır, qlüko- kortikoidlər, sitostatik preparatlardan (aza- tioprin, siklofosfamid), həmçinin plazma- ferez, hemosorbsiya istifadə olunur. Gös- tərişə əsasən polivitaminlər, dezaqreqant- lar, antikoaqulyantlar, iltihab əleyhinə qeyri-steroid preparatlar təyin edilir.

ar qoltuqaltı çuxurda, barmaqlararası büküşlərdə, süd vəzisialtı nahiyələrdə epidermisin ancaq buynuz qa- tinin zədələnməsi xarakterikdir. | а тп ә 1-- ləri: səthdə çəhrayı-qəhvəyi rəngli kəskin: sərhədlənmiş, qabıq verən ləkələr, Ləkə- lərin ölçüsü güclə sezilən nöqtədən bir neçə ат-ә qədər ola bilər. Müalicəsi: zədə- lənmiş ocağa gündə 2 dəfə eritromisin məl- həmi sürtmək, digər infeksiya qoşulduqda, həmin nahiyəni yodun 29/-li spirtli tinktu- rası və ya 590-li salisil spirti ilə silmək. Profilaktikası: dəriyə gündəlik gigi- yenik qulluq, vanna və duş qəbulundan sonra büküşlərin diqqətlə qurulanması.

Əd: Qarayev 20, Qurbanov Aİ Tibbi mikrobiologiya və immunologiya, В., 2013. ERİTREMİYA (yun. öpvÜpö - qırmızı = olla — qan) – bax Polisilemiya. ERİTREYA, Eritreya dövləti,

Ümumi məlumat

Afrikanın şm.-ş.-ində dövlət. Materik hissədən və Dəhlək a-rı qrupundan iba- rətdir. Şm.-q.-dən Sudan, c.-dan Efiopiya, c.-ş,-dən Cibuti ilə həmsərhəddir, ş.-ində Qırmızı dənizdir. Sah. 121,1 min Хән?. Әһ, 5,8 тајп, (2012). Paytaxtı Əsmərə ş.--dir, Rəsmi dil tiqre və ərəb dilləri, pul vahidi nakfadır. İnzibati cəhətdən 6 əyalətə bö- lünür,

E. BMT-nin (1993), ABT-nin (indiki AB-nin: 1993), BVF-nin (1994) üzvüdür.

ERİTERİYA

əv

Dövlət quruluşu

E, unitar dövlətdir, Konstitusiyası 1997

ldə qəbul edilmişdir. İdarəetmə forması pr əsasən dövlət və hökumət başçısı beşillik müddətə seçilən prezidentdir. Lakin £

müstəqillik əldə etdikdən (1993) sonra

ident respublikasıdır. Konstitusiyaya

ölkədə prezident seçkiləri keçirilməmişdir rqan 1997 ildə təyin edilmiş birpalatalı Milli

assambleyadır. O, daxili və xarici siyasəti

150 deputatdan ibar

müəyyənləşdirir, dövlət büdcəsini təsdiq dir və prezidenti seçir (2002 ildən Milli

rı keçir

nir). Hazırda dici hakimiy

assambleyan

a yalnız bir leqal partiya mövcud

okrati

və ədalət u)

ında xalq

Təbiət

ksər hissəsi Efiopiya yay

ağı Eritreya platosu

İnzibati ərazi bölgüsü (2012) Sal Əhalisi, İnzibati vahidlər so рк İnzibati mərkəzi

Anseba 23200 393587 İz

Dəbub 8000 | 1476765 | Mendefera Dəbub-Key-Bəhri 27600 398073 İAseb

Qaş-Barka 33200 | 1103742 Birentu

Maekel (Mərkəzi) 1300 | 1053254: |Әхтәгә Semien-Key-Bəhri 27800 97454 | Massına

Asimba d--dır, 3248 r): c.-ş-də Ајаг tek- Əhali

tonik çökəkliyi ilə hüdudlanır. Dəniz sahili boyunca düzənliklər zolağı uzanır, Faydalı qazıntıları: qızıl, mis, dəmir filizi, nikel, xrom, mika, titan, neft, gümüş, kükürd Subekvatorial səhra iqlimi var. Ortaillik temp-r 23-dən 37”C-yədək, maks, 452 (Yer kürəsinin ən isti r-nlarından biri). İllik yağıntı 50-200 mı.

Torpaqlar, bitki örtüyü və heyvanlar aləmi. Qırmızı dəniz sahillərində qonur və

qırmızı-qonur torpaqlar və şoranlıqlar üs- tünlük təşkil edir: 1100-1600 m yüksək- likdə tünd-qırmızı humuslu dağ torpaq-

larını ları yerləşir

Sahillərdə xurma palmasından tikanlı akasiyaya, tropik qurşaqda isə baobabdan

südləyənə qədər, mülayim zon: və evkaliptdən tutmuş yüksək dağlıq p toda sikomora qədər bitkilər bitir. Fauna-

sı begemotlar, fillər, timsahlar, qabanlar, oplar, şirlər, kaftarlar,

çaqqall ərincəklər, babuinlər, tirəndazlar, müxtəlif gəmiricilər və ilanlardan ibarətdir. Quşlar aləmi müxtəlifdir: ümumi kontinental və

dovşanlar, meşə antilopları,

regional quşlar, Avropa və Asiyanın köçəri quşları. Dəhlək a-rı r-nunda 250-dən artıq balıq növü, o cümlədən Aralıq dənizi

növləri, tısbağalar var

E.-da tiqrailər (5096), tiqrelər, kuna- malar (4079), afarlar (496), saxolar (390) və: digərləri (395) yaşayır. Dindarları, əsasən, müsəlmanlar (5024) və xristianlardır. İllik artım 2,598-dir. Fertillik göstəricisi 1 qa- dina 4,6 uşaqdır. Şəhər əhalisi ümumi əhalinin 2196-1п1 təşkil edir. Gözlənilən orta ömür müddəti kişilərdə 60, qadınlarda 64 ildir.

Tarixi oçerk 1882 ildən burada İtaliyanın müstəmlə- kəsində olan Aseb və Massana portları yarandı. 1390 il yanvarın 1-də E. (Qırmızı dənizin yunanca: adı) müstəmləkəsinin yaradılması elan olundu. 1895 ildə baş- lanmış İtaliya-Efiopiya müharibəsi 1896 ildə müstəmləkənin sərhədlərini müəyyən- ləşdirən sülh müqaviləsinin bağlanması ilə nəticələndi. İtalyanların İkinci dünya mü- haribəsində Efiopiya, Somali və E. əra- zilərində B.Britaniya qoşunlarına məğlub olmasınadək (1941 ilin yazında) E. İtali- yanın hakimiyyəti altında idi. Efiopiya və Eritreya Federasiyasına daxil olana qədər (1952) E, Britaniya hərbi idarəsinin nəza- rətində qaldı. 1962 ildə Efiopiya impera- toru 1 Hayle Selassiye ölkənin federal sta- tüsunü ləğv etdi, nəticədə E.-da separatçılıq

Eritreya yaylasının tipik landşafi

ERİTERİYA

Əsmərə şəhərindən görünüş,

meyilləri gücləndi, E.-nın müstəqilliyi uğ- runda müharibə başladı. 1976 ildə Efiopi- yada hakimiyyəti ələ keçirən Mengistu Hayle Mariam separatçılara qarşı “qırmızı error” təşkil etdi. 1977-78 illərdə Meles Zenaunun rəhbərliyi ilə separatçılar Somali qoşunlarının Efiopiyanın Oqaden bölgəsini işğal etməsindən və ölkəni bürümüş qı- lqdan istifadə edərək E.-nın böyük hi: sini nəzarət altına aldılar, 1991 ildə üs- yançılar Əddis-Əbəbəni tutdular, Zenau Efiopiyanın prezidenti oldu. 2 ildən sonra keçirilmiş referendumda E.-nın müstə- qilliyi elan edildi.

1993 ildən ölkəni bütün hakimiyyəti əlində cəmləşdirmiş İsayas Afevorkinin başçılıq etdiyi müharibə veteranları qrupu

idarə etməyə başladı. Ölkə liderlərinin an- tidemokratik siyasəti və seçkilərin keçiril- məməsi beynəlxalq hüquq təşkilatlarmın narazılığına səbəb oldu, Yəmənin Həniş a- rına iddia edən E. silahlı toqquşma nəti- cəsində Yəmənə məğlub oldu. 1998-2000 illərdə Efiopiya-Eritreya müharibəsi də Е.- nın məğlubiyyəti və burada BMT-nin sülh- məramlı qüvvələrinin yerləşdirilməsi ilə nəticələndi. 2009 il dekabrın 23-də BMT- nin Təhlükəsizlik Şurası E.-ya silah satışına embarqo qoydu. Bundan başqa, E. lider- lərinin BMT dövlətlərinə gedişi qadağan

olundu, onların xarici banklardakı hesabları donduruldu.

Təsərrüfat

E. iqtisadi cəhətdən ən az inkişaf etmiş aqrar ölkələrdən biridir. ÜDM-in həcmi təqr. 9,167 mlrd. dollar (alıcılıq qabiliyyəti pariteti üzrə, 2016), adambaşına – 1400 dollar: ÜDM-in real artım tempi 3,795 (2016): insan inkişafı indeksi 0,420 (2015, dünyanın 188 ölkəsi arasında 178-inci yer) təşkil edir. ÜDM-in strukturu (2016): xid- mət sferası — 58,599, sənaye — 29,590, Ҝл. 12,196.

Aparici sənaye sahələri: neft emalı, to- xuculuq, dəri-ayaqqabı, tikiş, kimya, ağac emalı, sement və yeyinti sənayesidir. İldə 383,8 тип, /Vt/saat elektrik eneriisi istehsal olunur (2015). Dəniz duzu hasil edilir.

Ölkə ərazisinin təqr. 75,196-i k.t.-na yararlıdır, təqr. 1699-ini meşələr tutur (2014). Yığım (ildə min r: 2014) — xıl 281,3, buğda 24/08, qarğıdalı 14,4, arpa 4939) meyvəköklülər 62.8, yağlı bitkilər 7,6 və s, Qaramalın ümumi sayı 2,1 п/п. baş, dəvə 370 min baş, keçi 1,825 min baş təşkil

Massaua portu

edir (2014). Quşçuluq (ev quşlarının ümu- mi sayı təqr. 1.4 min: 2014) və balıqçılıq inkişaf etmişdir.

Е--4а 13 aeroport var, onlardan 4-ünün eniş-uçuş zolağı bərkörtüklüdür (2013). Diy-llarının uz, 306 /m, avtomobil yol- larının uz. 4,1 min (ән-Фуг (o cümlədən 874 km:i bərkörüüklüdür, 2013). Əsas dəniz portları Aseb və Massnadır.

İxracatın (k.t. və emal sənayesi məh- sulları, mineral metallar, tekstil, tütün və s.) dəyəri 485.4 mln. döllardır (2016): əsas (2016): Çin (57,799). Hindistan , Şimali Koreya (4,970) və Ser- biyadır (4,290). İdxalatın (istehlak malları, maşın və avadanlıq, yanacaq və s.) dəyəri 1,049 mird. dollardır, əsas tədarükçüləri (2016): Çin (18,196), BƏƏ (15,494), Səu- diyyə Ərəbistanı (13,796), İtaliya (6244), Türkiyə (5.996), Braziliya (5.390) və Bel- çikadır (4,199).

Silahlı qüvvələr

E.-nn silahlı qüvvələri quru qoşunla- rından (QQ), hərbi-dəniz (HDQ) və hərbi hava (HHQ) qüvvələrindən ibarətdir. Öl kənin hərbi büdcəsi 263 mln. dollardır Nizami silahlı qüvvələrin sayı 171 min 900, ehtiyatda olanlar isə 120 min nəfərdir. Komplektləşdirmə çağırış əsasındadır. Hər- bi xidmətin müddəti 16 aydır.

QQ 170 min nəfərdən, 4 qərargah, 19 diviziya və əlahiddə mexunikləşdirilmiş briqadadın ibarətdir. 100 tank (T-55), 30 döyüş-kəşfiyyat maşını, 50 PDM vəZT, 30 YARS vəs. ilə silahlanmışdır.

HDQ 1400 nəfər və təqr, 210 katerdən, HHQ isə 800 nəfər və 17 döyüş təyyarə: sindən ibarətdir.

Səhiyyə

Əhalinin hər 10000 nəfərinə 7 xəstə- xana çarpayısı düşür (2011). Ölkədə 215 həkim, 16 stomatoloq, 48 rentgenoloq, 2365 orta tibb işçisi, 140 orta təhsilli mama, 107 əczaçı və əczaçı-laborant fəaliyyət göstərir (2004). Səhiyyəyə qoyulan ümumi xərc (105 min. ABŞ dolları, 4: dövlət, 54,690-1 özəl) ÜDM-in 399-ıni təşkil edir (2013). Əhalinin 1396-i tibbi xidmətlə təmin olunmuşdur (2000). İçməli suyun çatışmazlığı (əhalinin yalnız 4690-1 içməli su ilə təmin edilir) əhali arasında infeksion və mədə-bağırsaq xəstəliklərinin geniş yayılmasına səbəb olur. Neonatal ölüm əmsalı hər 1000 diri doğulana görə 18,8-dir (2014). Ümumi doğumun yalnız 34,196-1 ixtisaslaşmış tibb heyəti tərəfindən qəbul edilir (2010). 2003 ildə QİÇS-li və İİV- infeksiyalı 60 min xəstə olmuş, onlardan

ERİTRİN

həmin il 6.3 mini ölmüşdür, 2014 ildə 2425 vərəm hadisəsi qeydə alınmışdır. 12-23 aylıq uşaqların 948:-i difteriyaya, göyös- kürəyə və tetanusa qarşı immunizasiya olunmuşdur (2014).

Təhsil

Е-да təhsil məktəbəqədər, ibtidai (1-5 siniflər), orta məktəb (6-8 siniflər), lisey (9-12 siniflər) və un-t olmaqla 5 pilləlidir. 7-13 yaşlı uşaqlar üçün təhsil icbari və pulsuzdur. 6 illik orta təhsil (2 və 4 illik olmaqla iki pilləyə bölünür) 13 yaşından başlanır. Məktəb: ər təhsil müəssi rində uşaqların 1599-i tərbiyə olunur. təbyaşlı uşaqların 4024-5 ibtidai, 28,696-1 isə digər məktəblərdə təhsil alır. 820-dən artıq əktəb (245 mindən artıq məktəbli), eyni zamanda bir sıra özəl məktəblər, orta tibbi təhsil müəssisələri, 3 illik texniki məktəb- lər, kiçik kolleclər, texnikum və Texno- logiya İn-tu (2003: Əsmərə Un-ti (1958) bağlandıqdan sonra fəaliyyətə başlamışdır) var. Ы

-da 15-24 yaşlı: əhalinin kişilər arasında 92,693, qadınlar arasında 87, olmaqla 90,296- savadlıdır (2008-12),

Kütləvi informasiya vasitələri Kütləvi informasiya vasitələri üç dildə (ingilis, ərəb və tiqre) xidmət göstərir. Başlıca qəzetlər: "Hadas Eritra” (dövlət qəzeti: həftədə iki dəfə), “Chamber Nevis “Eritrcan Profile” və s. Dövlət nəzarətində olan radio və televiziya (1993 ildən) paytaxt və ətraf ә

ilərdə verilişlər ya- yımlayır, Ölkədə 9,5 min internet istifa. dəçisi var

Debre Bizen

İdman Е. idmançıları Yay Olimpiya Oyunla- rında 2000 ildən iştirak edirlər. 28-ci Yay Olimpiya Oyunlarında (2004, Afina) yün- gül atlet Zersenay Tudese 10000 m məsa- fəyə qaçışda bürünc medal qazanmışdır.

Turizm İl ərzində E.-ya təqr. 600 min turist gəlir (əsasən, Almaniya, Fransa, Yaponiya, Cə- nubi Koreya, Avstraliya, B.Britaniya və Şi- mali Amerikadan). Qırmızı dənizin mərcan rifləri, ekoloyi cəhətdən təmiz suları, Dəh- lək arxipelaqının (Milli park statusuna ma- likdir) qumsal çimərlikləri, yerli xalqların özünəməxsus mədəniyyəti, tarixi-memarlıq abidələri, dayvinq, safari turları xarici tu- ristləri E İb edir. Dəhlək a.-nda çox- saylı hotelləri olan böyük turist kompleksi fəaliyyət göstərir. Lakin Eftopiya ilə mü- haribə ölkəyə turist axınının azalmasına səbəb olmuşdur. Tarixi abidələrin çoxu (Əsmərə ş. istisna olmaqla) uzun müddət aparılan müharibə nəticəsində dağıdılmış- dir. Qədim Aksum şəhəri Adulisin qalıqları (e.ə. 6 əsr), arxeoloyi qazıntıların aparıldığı Kohaitto r-nu (paytaxtdan 120 kn aralı), Dəhlək Kəbira., Nakfa ş.-ndə yeraltı şəhər- katakombalar, Şeyx Hənəfi məscidi (təqr. 500 il), Debre Bizen monastırı (1361), Kampo meydanı (Massana a.) və s, turizm obyektləridir.

Ədəbiyyat və memarlıq

Е. ədəbiyyatı şifahi xalq yaradıcılığı əsasında formalaşmışdır. Kilsə dini nəğmə- lərini xatırladan “kine” јапп (14 əsrdə ranmışdır) daha geniş yayılmışdır. Kınedə

monastır.

söz oyunundan, həmahənglikdən və çe- şidli məcazlardan geniş istifadə olunur, Onu digər şeirlərdən fərqləndirən cəhət çoxmənalı ola bilməsidir. "Hökmdarların şərəfinə” (14 əsr) və “Hökmdarların sər- vəti" (18 əsr) orifinallığı ilə maraq do- ğuran əsərlərdir. Ölkənin paytaxtında memarlıq abidələrindən neoklassik üs- tubda Qubemator sarayının Korinf sütun- ları, Opera Hausun roman üslubunda portikləri, katolik kilsə və şəhər məscidi saxlanılmışdır.

ERİTRİN (yun. ерӱтирбо = qırmızı), kobalt rəngləri - arsenatlar sinfinin mineralı – CO,(AsO,l: 8H,0. Monoklinal sinqoniyada kristallaşır. Prizmatik, iynəva- ri, lövhəyəbənzər kristalları, torpaqvarı:

Eritrin. Mərakeş,

aqreqatları var. Rəngi çəhrayı-qırmızı, tər- kibində nikelin miqdarı artdıqca açıq-çəh- rayı və boz rəngə keçir. Şüşə parıltılıdır, Sərtliyi 1,5 sıxlığı 3100 Ху/т3, Е. Co arsenidlərinin aşınma məhsulu- dur, kobalt və kobaltlı filiz yataqlarının oksidləşmə zonasında müşahidə edilir. Bu- Azzer (Mərakeş), Ak-Ciqla (Orta Asiya), Vittixen, Şneerberq (Almaniya), kobalt (Kanada) və 5, yataqları məlumdur, Azərb.- da Şimali Daşkəsən kobalt, Şimal-Şərqi və: Cənubi Daşkəsən dəmir filizi (Daşkəsən filiz r-n) yataqlarında qeyd edilir. Kobalt filizləşməsinin indikatorudur. ERİTROBLASTLAR (yun. ерутрос — qırmızı * Böaoroc – cücərti, rüşeym) - qırmızı qan cisimciklərinin - erifrosirlərin aralıq inkişaf forması. Məməli heyvanlarda və insanda Е. nüvə və çoxalma qabiliy- yətindən məhrum olmuş yetkin eritrosit- lərdən fərqli olaraq nüvəyə malikdir və artıb çoxalırlar. İbtidai onurğalılarda (sürü- nənlər, suda-quruda yaşayanlar, balıqlar) qanyaranma qara ciyərdə, böyrəklərdə və qismən damarlarda baş verir və burada yetkin eritrositlərlə yanaşı, E.-a təsadüf: edilir. Ali (istiqanlı) onurğalılarda (quşlar,

məməlilər) və insanda rüşeymin inkişaf prosesində E. yumurta sarısı: 1 kisəsi damar- larında əmələ gəlir, ilkin eritrositlərə çev- rilir və tez bir zamanda tələf olurlar. Onlar: insan doğulduqdan sonra sümük iliyində çəmlənirlər, burada hemositoblastlardan əmələ gəlir və periferik qanda ancaq pa- toloyi hallarda təsadüf edilirlər. E.-ın sayı və onların çoxalma sürəti anemiyalar za- mant artır. Qanda eritrositlərin normal sayı bərpa olunduqdan sonra: sümük iliyində Е.лп azalması başlanır. ERİTRODERMİYA (yun. epv/mpöc = qırmızı * derma – dəri) – bax Eksfoliariv dermatit, ERİTROMİSİN - makrolidlər qrupundan olan antibiotik. Qrammüsbət bakteriyaların əksəriyyətinə (stafilokokklara, streptokokk- lara, pnevmokoklara və s.) və bəzi qram- mənfi bakteriyalara (məs., brusellalara), rikkesiyalara, iri viruslara qarşı aktivdir. Penisillinə, tetrasiklinə, streptomisinə qarşı davamli olan stafilokokklarla mübarizədə effektivdir. Pnevmoniya və digər infeksion xəstəliklərdə tətbiq edilir. ERİTROPOETİN (yun. epvrnöv - qır- mizi 5 pofetikos — əmələ gətirən) — sümük iliyində eritrositlərin əmələ gəlməsini sti- mullaşdıran hormon, Kimyəvi təbiətinə görə qlikoproteiddir (tərkibində 3594, kar- bohidrat var): molekul çəkisi 30-40 mindir, antigen xassəsinə malikdir, neyraminidaza, tripsin, ximotripsin və papainlə aktivsiz- ləşir,

İlk dəfə 1906 ildə fransız tədqiqatçıları P.Komo və K.Deflandr tərəfindən dovşan- dan götürülmüş qanın zərdabında tapılmış- dir, Normal fizioloyi şəraitdə E.-in miqdarı azdır, qanitirmə, tənəffüs havasında oksi- genin azalması, müxtəlif formalı anemi- yalar zamanı artır. Tədqiqatçıların əksə- riyyəti hesab edir ki, E. böyrəklərdə əmələ gəlir. E. sümük iliyinin lülə hüceyrələrinə təsir edərək onların differensiasiyasını erit- rold sırasına tərəf istiqamətləndirir. ERİTROSİTLƏR (yun. öputpöz- qırmızı * ҝӧтос̧ — qab, hüceyrə), qırmızı qan cisimcikləri -onurğalılarda (insan da daxil olmaqla) qanın və bəzi onurğasızlarda (dərisitikanlılarda) hemolimfanın struktur: elementi. Onların sitoplazması hemoqlo- binlə— tərkibində dəmir olan qırmızı rəngli: piqmentlə zəngindir. İnsan E.-i dairəşəkilli iki tərəfi batıq elastik kiçik hüceyrələrdir. Tərkibi, əsasən, qırmızı rəng verən tənəffüs piqmenti hemoqlobinindən ibarətdir. İnsan və məməli heyvanların E.-ində hüceyrə nüvəsi və orqanoidlərin əksəriyyəti olmur, bu da hemoqlobinin miqdarını artırır. Bədəndə olan bütün hüceyrələrin təqr. 1/4

ERİTROSİTLƏRİN ÇÖKMƏ SÜFƏTİ (EÇS) hissəsi E.-dir. Onların formalaşması (eritro- almaq lazımdır. Aqqlütinasiyanı E.-in sət- сә kəllə, qabırğa və onurğa sümükləri hində olan zülallar — antigenlər faq

iliyində, uşaqlarda isə həm də qol və ayaq nogenlər) və plazmada olan anticisimlər uzun sümüklərinin uc hissəsindəki sümük (aqqlütininlər) törədir, Mövcud olan 4 qan iliyində baş verir. Onların ömrü 3-4 aydır, qrupunun hər biri üçün müxtəlif antigenlər

dağılması (/temoliz) qara ciyərdə və da- laqda gedir, E. qana daxil olmazdan qabaq bir neçə proliferasiya mərhələsi keçir və retikulositlər şəklində qan damarları mən- fəzinə düşürlər, Bir neçə saatdan sonra: retikulositlərdən yetişmiş E. əmələ gəlir. Е.Ап formalaşmasının ilk mərhələlərində onlarda hemoqlobinin azlığına görə erit- roblastların rəngi göy olur, hüceyrə son- radan boz, tam yetişdikdə isə qırmızı rəng alır. E.-də hüceyrə (plazmatik) membranı qazları (oksigen, karbon qazı), ionları (Na”, K”) və suyu keçirməklə mühüm funksiya yerinə yetirir. Lipoproteid membranın sət- hində E.-in aqqlütinasiyasını səbəb olan qlikoprotein təbiətli spesifik antigenlər aqqlütinogenlər - qan qrupu faktorları yerləşir. Hemoqlobinin fəaliyyətinin ef- fektivliyi E.-in mühitlə təmas səthinin böyüklüyündən asılıdır. Qandakı E.-in öl- çüləri kiçik olduqca, onların hamısının birlikdə götürülmüş ümumi səthi də böyük olur. İbtidai onurğalılarda E. iri (məs., quy- nıqlu suda-quruda yaşayan amfibiyalarda — diametri 70 mkrn), ali onurğalılarda daha kiçik (məs., keçilərdə 4 mkm diametrdə) olur. İnsanda E.-in diametri 6.2-8.2 mim, qalınlığı - 2 km, həcmi — 76-110 тән? olur. Yaşama müddəti orta hesabla 125 gündür (hər san.-də 2,5 mln-a yaxın Е. yaranır, həmçinin bu qədər də dağılır). Bir / qanda olan E.-in miqdarı: kişilərdə 4,5-5,5:1012// (1 ти? qanda 4,5-5,5 mİn.): qadınlarda = 3,7-4,7.1012// (1 nım? qanda 3,7-4/7), yenidoğulmuşlarda – 6,0-10)2//-ә (1 пт? qanda 6 mln.) qədər: yaşlı şəxslər də – 4/0:1012/7 (1:mm qanda 4 mİn). E.-in ümumi miqdarı anemiyalar zamını azalır, polisitemiyalar zamanı artır.

Funksiyaları. E. yüksək ixtisas- laşmış hüceyrələrdir və onların funksiyalı- п oksigeni ağ ciyərlərdən bədən toxu- malarına, karbon qazını isə əks istiqamətdə daştmaqdır, Bundan başqa onlar mühitin turşu-qələvi tarazlığını tənzimləyir. E.-in sitoskeletinin və hüceyrə membranının xüsusiyyətləri onlara böyük deformasi- yalara davam gətirmək və formasını bərpa etmək qabiliyyəti verir (8 mkm diametrli insan E.-i 2-3 mkm diametrli kapilyar- lardan keçir).

Donordan resipientə qanköçürmə za- manı E--in aqqlütinasiyası və hemolizinin (parçalanmanın) baş verməsi mümkündür. Bunun olmaması üçün qan qrupunu nəzərə:

və anticisimlər xarakterikdir. Qanköçürmə, adətən, eyni qan qrupuna məxsus şəxslər arasında aparılır.

Patologiyaları. Müxtəlifqan xəs- təlikləri zamanı E.-in rənginin, ölçülərinin, miqdarının, habelə formalarının dəyişməsi mümkündür: onlar orağabənzər, oval, kürəvi və ya dairəvi formada ola bilər, in formasının dəyişməsi poykilositoz adlanır. Sferositoz (E.-in kürəvi forması) irsi anemiyaların bəzi formalarında müşa- hidə olunur. Elliptosidlərə (oval formalı E.) meqaloblast və dəmir-defisitli anemiya- larda, talassemiyada və digər xəstəliklərdə rast gəlinir. Akantositlər və exinositlər (ti- kanlı Е.) qara ciyər zədələndikdə, piruvat- kinazanın irsi qüsurlarında və s. hallarda təsadüf edilir. Tikanlı E. (kodositlər – sol- ğun nazik periferiyalı və toplanmış he- moqlobin saxlayan qalınlaşmış mərkəzi hüceyrələr) talassemiyalar və digər he- moqlobinopatiyalar, qurğuşunla zəhərlən- mələr və s.-də qeyd edilir. Orağabənzər

E.- orağabənzər hüceyrə anemiyasının əla- mətidir.

Qanın turşu-qələvi balansının turşuluğa doğru dəyişməsi (743-dən 7,33-ә qədər) zamanı E.-in yapışması və ya onların aqreqasiyası baş verir. ERİTROSİTLƏRİN ÇÖKMƏ REAK- SİYASI-— bax Erirrosirlərin çökmə sürəti ERİTROSİTLƏRİN ÇÖKMƏ SÜRƏ- Tİ (EÇS), eritrositlərin çökmə reaksiyası (EÇR) - qının plazmı zü- lalı fraksiyalarının nisbətini göstərən qeyri- spesifik laborator göstəricisi, EÇS-nin də- yişməsi cari iltihabi və ya digər patoloyi prosesin dolayı əlaməti ola bilər.

Sınaq, qanda laxtalanma imkanından məhrum olmuş eritrositlərin qravitasiya təsiri altında çökmə qabiliyyətinə əsaslanır. Normada EÇS qadınlarda 2-15 mmi/saata, kişilərdə isə 1-10 mmisaara bərabər olur.

1918 ildə Fahracus hamilə qadınlarda eritrositlərin çökmə sürətinin dəyişdiyini müşahidə etmiş, sonra isə EÇS-nin çox xəstəliklərdə dəyişdiyini aşkar etmişdir, 1926 ildə Vesterqren və 1935 ildə Uintrop EÇS-nin təyin edilməsi üçün hazırda kliniki təcrübədə istifadə olunan üsulu iş- ləyib hazırlamışlar.

EÇS-nin artması çox vaxt kəskin və xroniki infeksiyalarla, immun-patoloyi xəs- təliklərlə, daxili orqanların infarkt ilə əlaqədar yaranır. Bü artma həmçinin bəd-

ERİTROSİTOZ

xassəli şişlər, eritrositlərin sayının əhəmiy- yətli dərəcədə azalması zamanı, hamiləlik dövründə, bəzi dərman preparatlarını, məs., salisilatları qəbul etdikdə də ola bilər. EÇS- nin nisbətən az artması (20-30 mın/saat) anemiyalar, hipoproteinemiyalar zamanı, qadınlarda aybaşı və hamiləlik dövrlərində müşahidə edilir. Onun kəskin artması (60. mmrsaat-dan yuxarı) adətən septiki proses, autoimmun xəstəliklər, toxumaların dağıl- ması ilə müşayiət olunan bədxassəli şişlər, leykozlar zamanı qeydə alınır. EÇS-nin azalması isə hiperprotcinemiya, eritrosit- lərin formasının dəyişməsi, eritrositozlar, hepatitlər zamanı mümkündür. EÇS-nin təyininin qeyri-spesifik olmasına baxma- yaraq, hələ ki, bu üsul xüsusən iltihabi prosesin intensivliyinin müəyyən edilmə- sində ən populyar: laborator test hesab

olunur

Üsulun prinsipi. Eritrositlərin xüsusi çəkisi plazmanın xüsusi çəkisindən artıqdır, ona görə də eritrositlər tədricən sinaq borüsunün dibinə çökür. Eritrositlərin çökməsinin baş verdiyi sürət, əsasən, aq- reqasiya dərəcəsi ilə, yəni onların birlikdə yapışma qabiliyyəti ilə müəyyən edilir. Aqreqatlar əmələ gəldikdə hissəciklərin səth sahəsinin onların həcminə olan nisbəti

eritrosit aqreqatlarının sürtünmə ayrı-ayrı. eritrositlərin

viməti müqavimətinə nisbətən az olduğuna

çökmə sürati artır. Eritrositlərin aqreqa- siyası başlıca olaraq onların elektrik xas- indən v də

ə qan plazmasının zülal tərki- sitlər mənfi itələyir. Aq- ndərəcəsi (deməli EÇS də) plaz- zülallarının - iltihabi

n asılıdır. Normada ет да

reqasiy

rin

yır və biri dig

mada

proses markerlərinin konsenirasiyası art-

diqca yüks. əyinetmə metodikası. EÇS-nin i Pançenkov üsulu (Pançenkov ka-

pilyarında) və ya Vesterqren üsulu (sınaq borusunda) ilə арапиг. Pançenkov üsulunda 100 bölgüyə bölünmüş Pan- çenkov kapilyarına “P” işarəsinə qədər 596 li natrium-sitrat məhlulu yığılır və o, saat şüşəsi üzərinə köçürülür. Sonra həmin K” işarəsinə qədər iki dəfə qan nat şüşəsi üzərinə -sitratla diqqətlə qarış- dirilmiş qan yenidən kapilyarın “K” böl- güsünə kimi yığılır. Kapilyar ştativə şaquli vəziyyətdə qoyulur. EÇS 1 saatdan sonra, laz saatdan sonra qeyd edilir və mn-lərlə göstərilir. Pançenkov üsulunda antikoaqu

kapilyara

ələrsə, 2

t kimi 596-li natrium-sitrat istifadə olunur. Vesterqren üsulu EÇS-nin təyin edilməsinin beynəlxalq üsu-

ludur. О, Pançenkov üsulundan istifadə olunan sınaq borusunun xarakteristikası və nəticə şkalasının kalibrlənməsi ilə fərqlənir. Normal qiymət sahəsində bu üsulla alınan nəticələr Pançenkov üsulu ilə alınan nə- ticələrə uyğun gəlir. Lakin Vesterqren üsu- lü EÇS-nin yüksəlməsində даһа həssas- dir və nəticələr EÇS-nin yüksəlmiş qiy- mətləri zonasında Pançenkov üsulu ilə alınan nəticələrə nisbətən daha dəqiqdir. Vesterqren üsulu ilə EÇS-ni təyin edər- kən 3.896-li natrium-sitratla 4:1 nisbətində götürülmüş venoz qan lazımdır. Üsul 2.4– 2,5 mm deşiyi olan 200 mm-ə dərəcələnmiş xüsusi Vesterqren sınaq borusunda yerinə yetirilir. EÇS 1 saat ərzində mp-lərlə he- sablanır. ERİTROSİTÖZ - vahid həcm qanda eritrositlərin miqdarının artması. Bax Poli- sifemiya. ERİTROSPERMUM (Erythorospermum) ağ qılçıqlı sünbülü və qırmızı dəni olan yumşaq buğdanın növmüxtəlifliyi. Yer kürəsində ən çox yayılmış buğdalardan biridir. Yazlıq və payızlıq sortları mə- lumdur, ERİUGENA - bax İoann Skot Eriugena. ERİVANSKİ Mehdi (Mehdiqulu xan) Məhəmməd oğlu (1898, İrəvan 17:9.1960, Bakı) — Azərb. tarixçisi, tarix e.d. (1958), prof: (1959). 1918 ildə İrəvan klassik gimnaziyasını bitirmiş, erməni- daşnak reyiminin Azərb. türklərinə qarşı soyqırımı siyasəti nəticəsində ailəsi ilə birlikdə Naxçıvana köçmüşdür. Moskva Şərqşünaslıq İn-tunu bitirmişdir (1925). Həmin müddətdə türk, ərəb, fars, fransız dillərini öyrənmişdir. 1933 ilədək Arxiv İdarəsində şöbə müdiri işləmişdir. 1933-34 illərdə Azərb. Pedaqoii İn-tunda, 1934 ildən ömrünün sonunadək Azərb. Dövlət Un-tində pedaqoyi fəaliyyət göstərmiş, un- tin qədim dünya və orta əsrlər tarixi kafedrasının müdiri (1938-55) vəzifəsində çalışmışdır. Elmi kadrların hazırlanmasında xidməti var. 50-ədək elmi əsərin müəlli- fidir. ERİZİPELĞİD (lat. erysipeloidum yun. брооледас̧ = qızılyel “- eıooç — hal) donuz qızılyeli bakteriyasının tö- rətdiyi kəskin infeksion dəri xəstəliyi Yoluxma mənbəyi - ev heyvanları (əsasən, donuzlar) və balıqlardır. Yoluxma, başlıca olaraq, ətin və balığın işlənməsi zamanı zədələnmiş dəridə baş verir. 2. sonra törədici mikrobun keçdiy

yerdə ödem, dərinin qırmızımtıl-göy rəng alması

dana çıxır və tədricən yayılaraq ağrı ilə ayiət olunur. Bəzi hallarda limfa dü- yünləri böyüyür, əlin falanqalararası oy-

naqları zədələnir, bədən temp-ru yüksəlir. Xəstəlik 2-3 həftə davam edir, residivin baş verməsi mümkündür. Müalicəsi: penisillin sırası antibiotikləri və ya dok- sisillin, ultrabənövşəyi şüalarla şüalan- dırma, ixtiol məlhəmi. Profilaktikası: ət və balıqla işlədikdə dərinin zədələn- mədən gözlənilməsi, zədələnmiş nahiyənin: dərhal dezinfeksiyaedici məhlullarla (yod, anilin boyaları və s.) təmizlənməsi, ERKEL Ferens (7.11.1810, Dyula — 15:6. 1893, Budapeşt) – macar bəstəkarı, dirifor, pianoçu, pedaqoq və musiqi xadimi. Nəslən musiqiçi olan E. atasından (fp.), 1822-25 illərdə Bratisla- vada Q.Kleyndən (fp.. orqan, musiqi nəzəriyyəsi fənləri) dərs almışdır. 1827 ildən Koloivarda yaşamış Ündiki Klu)), qraf Çakın (1828-35) ailə mu- siqi müəllimi ol- müş, piano çalmış- dir. Təqr. 1830 ildə Којојуагда diri)or kimi debütü olmuşdur. 1835 ildən Peştdə yaşa- mişdir. Macar teatr yoldaşlığı cəmiyyətində opera tamaşalarına (Saray teatrında gös- tərilirdi) diriğorluq etmiş, pianoda konsertlər vermişdir. 1836-38 illərdə alman teatrının 2-ci diriloru idi, 30-cu illərin sonundan 50) ildən artıq bir müddətdə E. ölkənin musiqi həyatına rəhbərlik etmişdir. 1838 ildən Milli teatrın baş diriloru, sonralar musiqi direk- (огу, 1884 ildən isə Opera teatrının (son dəfə: burada pianoçu və dirifor kimi 7.9. 1890 ildə çıxış etmişdir) direktoru, Filarmonik cə- miyyət (1853 ildə E. tərəfindən yaradılmış, 1871 ilədək orada rəhbərlik etmişdir) or- kestrinin konsertlərinin və ümummacar xor cəmiyyəti birliyinin diriforu (1868 ildən baş diriloru) olmuşdur. 1875-86 illərdə Musiqi Akademiyasının direktoru və 1888: ildən fp. sinfi üzrə prof.-u kimi çalışmışdır.

E. macar milli operasının banisi və milli himnin müəllifidir. Onun tarixi-vətənpar- vərlik operalarının süfetləri macar xalqının yadelli zülmə qarşı apardığı mübarizənin real epizodları ilə bağlıdır. Bəstəkar Qərbi Avropa opera sənətinin uğurları ilə macar folklorunu birləşdirməklə parlaq xarakterli qəhrəmanların və böyük təsir gücünə malik faciəvi toqquşmaların vəhdətindən yaranan əsərlər yazmışdır. 1848 il inqilabına hazır- liq dövründə yaranmış, macar xalqının və- tənpərvərlik və milli azadlıq ideyalarını əks etdirən romantik xarakterli “Laslo Hun- yadi” (1844) və lirik-qəhrəmanlıq “Bank ban” (İ.Katonun dramı üzrə, təqr. 1850-60,

ERKULANU

tamaşası 1861) operaları E.-in mühüm əsərləridir: 1848-49 və 1918-19 illərdə xalq: nümayişləri zamanı bu operaların: bəzi melodiyaları kütləvi mahnıya (mətndə cüzi dəyişiklik etməklə) çevrilmişdi. Bəstəkar: macar cəmiyyətinin həyatından götürülmüş süyetlər əsasında komik məişət operaları (“Şarolta”, 1862) da yazmışdır. E.-in ya- radıcılığı romantizmdən realizmə doğru təkamül yolu keçmişdir.

ERKER - otağın faydalı sahəsini artırmaq üçün binanın fasad divarlarında düzəldilən yarımdairəvi, üçbucaqlı, yaxud çoxüzlü çıxıntı. Adətən, şüşəbəndli olur, E. çox vaxt. binanın bir neçə mərtəbəsini (1-ci mərtə- bədən başqa) əhatə edir.

Erker,

ERKƏC – Azərb, Resp. Goranboy r-nunun Mənəşli ə.d.-ndə kənd. R-n mərkəzindən 33 km c.-q.-də, Aşağı Ağcakənd-Todan avtomobil yolu kənarında, Buzluq (Kürək çayının qolu) çayının sahilində, Murovdağ silsiləsinin şm.-ş. ətəyindədir. Əh. 140 (2015), üzümçülük, taxılçılıq, kartofçuluq, tərəvəzçilik və heyvandarlıqla məşğuldur. Ümumi orta məktəb, klub, kitabxana, tibb məntəqəsi var.

ERKƏKARI - bax Bal arısı. ERKƏKCİK - çiçəyin içərisində mik- rosporlar və tozcuqlar əmələ gələn özünə- məxsus ixtisaslaşmış hissəsi. Е. onu bila- vasitə çiçək yatağına birləşdirən Е. sa- pından və tozcuq saxlayan tozluqdan ibarətdir. Çiçəkdə E.-lərin sayı sistematik əlamətdir, onların bir çiçəkdə olan cəmi “andresium”, ya da "androecium” adlanır. E--lər çiçək yatağına bərkimə üsuluna, formasına, ölçüsünə, saplarının quru- lüşuna, birləşdiriciyə və tozluğa görə fərq-

Zanbaq çiçəyinin erkəkcikləri,

lənir, Erkəkcik sapı təpəsində tozluq olan hissədir, düz, əyilmiş, burulmuş, dolama və qırıq-qırıq: formasına görə tükəoxşar, konusşəkilli, silindrik, yapıxmış, sancaq- şəkilli: səthinin xarakterinə görə çılpaq, sallanmış, tüklü, vəzicikli ola bilir. Bəzi bitkilərdə erkəkcik sapı (bənövşə, maq- noliya) qısadır, yaxud tamamilə inkişaf etmir.

Tozluq erkəkcik sapının təpəsində yer- ləşir və öz aralarında birləşdirici ilə əla- qələnmiş iki hissədən ibarətdir. Bunların hər birində iki boşluq (tozcuq kisələri, kameralar, yaxud yuvalar) vardır. Tozluq kisəsi bir qayda olaraq dörüyuvalıdır, bəzən yuvalar arasındakı arakəsmələr hər bir yarı hissədə dağılır və tozluq ikiyuvalı olur (səhləb çiçəyi, bəzi maqnoliyalar). Bəzi bitkilərdə tozluq hətta təkyuvalıdır (ariza- rum). Erkəkcik sapının birləşmə xarak- terinə görə hərəkətsiz, hərəkətli və yellənən tipləri fərqləndirilir. Tozluqların mikro- sporları inkişaf edir və tozcuqlar, yaxud tozcuq dənələri adlanan erkək qametofitləri əmələ gətirir. Bundan sonra kiçik repro- düktiv hüceyrə (ondan spermi inkişaf edir) və böyük vegetativ hüceyrə (ondan tozcuq borusu inkişaf edir) yaranır.

Tozcuq dənələri formasına görə dairəvi (sferik), yarımdairəvi, ellipsoid, uzunsov- ellipsoid, sapşəkilli ola bilir. Tozcuq də- nəsinin qabığı (sporoderma) iki qatdan ibarətdir: xarici — ekzin və daxili – intin. Bəzi bitkilərdə (dəfnə, banan) sporoderma yalnız intin qatından ibarətdir. Tozcuq dənəsinin örtük qabığı kələ-kötür, fırlı, İynəvarı, sancaqvarı, qırışlı, torlu və s, olur, Bəzi bitkilərdə tozluğun bütün tozcuqları, onun yarısı, yaxud az bir hissəsi xüsusi selikli maddə ilə bir kütlədə yapışır və pollini adlanır. Tozcuğu əhatə edən selik-

dən pollinidə quyruq, yaxud ayaq əmələ gəlir və onun köməyl ilə pollini yapışqanlı vəziyə birləşir (səhləb çiçəyi). Bəzi bit- kilərdə pollinilər tutqaca bənzər olub cücü- lərin ayaqlarına yapışır. ERKƏN SUVARMA - bax Sınarma,

ERKİN Ülvi Camal (14:3.1906, İstanbul — 15.9.1972, Ankara) – türk bəstəkarı, pia- noçu, dirifor və pedaqoq. Uşaq olarkən anasından fp. çalmağı öyrənmişdir. E. Qa- İatasaray liseyini

Təhsil Nazirliyinin təqaüdçüsü kimi Paris Konservato- riyasında (1926- 28) və “Ekol nor- mal"da (1929-30) 1.və N.Qallonların sinfində kompo- zisiya, N.Filipdən fp. dərsləri almış, həmçinin N.Bulanicdən kompozisiyanı öyrənmişdir. Vətənə qa- yıtdıqdan sonra (1930) Ankara Pedaqoyi Musiqi Məktəbində (harmoniya və Ер.), 1936 ildən Ankara Konservatoriyasında (fp. sinfi) dərs demişdir. 1960-70 illər- də Ankara Konservatoriyası ork.-nin və Opera Teatrının diriionu olmuşdur. 1971 ildə Dövlətsənətkarı adını almışdır. Parisdə başladığı “İki dans” adlı əsərini Ankarada tamamlamış, premyerası 1931 ildə Rəya- səti-Cumhur Filarmoniyasında olmuşdur. Е. Ankara Dövlət Konservatoriyasında Ер. bölməsinin rəhbəri (1936-49), 1949-57 illərdə isə rektoru vəzifələrində çalışmışdır Bəstəkar: Necil Kazım Akseslə birlikdə "Fidelio” kimi bir çox məşhur opera əsərini türk opera reper- tuarina daxil edərək, səhnəyə qoymuşdur. Bəstəkarların 1943 il müsabiqəsində iki konsertlə çıxış etmiş, “Ер. üçün konsert”i mükafata layiq görülmüşdür. Müasir musi- qinin ifadə vasitələrindən istifadə edən E 2 simfoni- yanm, violin, fp. ilə ork. üçün konsertlərin, caz kvarteti, ork, üçün rap- sodiya və digər əsərlərin müəllifidir Xalq musiqisinə bağlılıq E. yaradıcı- liğına xas xüsusiyyətdir. O, milli cəhətləri müasir bəstəkarlıq texnikası vasitələri ilə ustalıqla uzlaşdırırdı. Çox vaxt əsərlərinin ifaçısı kimi çıxış edirdi. 1963 ildə Bakıdı konsertlər vermişdir. ERKULANU, Erkulanu di Kar: valyu-i-Arau)u (Herculano de Саг- valho e Araüfo) Aleşandri (28.3.1810, Lissabon – 13.9, 1877, Vali-di-Lobuş) Portuqaliya tarixçisi, yazıçı, siyasi xadim 1844 ildən Portuqaliya EA-nın üzvü. 1831 36 illərdə siyasi fəaliyyətlə məşğul olmuş, liberal mövqedən çıxış etmişdir. Ən böyük əsəri olan “Portuqaliya tarixi” (“Historia de Portugal”, у. 1-1, Lisboa, 1846-53) 13 rin ortalarınadək olan dövrü əhatə edir. E həmçinin sənədli və antiklerikal ruhlu “Portuqaliyada inkvizisiyanın meydana