\
-I
-o
^
,1
l^iTY
^o-
>^^'
>^
ARNOBII AFRI DISPUTATIONUM
ADVERSUS GENTES
L I B R I VIL
RECOONOVtT I.
NOTIS PRIOROI IXTERPRETUM SELECTIS ALIORUMQUE ET SUIS ILLUSTRAVIT
10. CONRADUS ORELLIUS
PASTOR AD AE1)EM SPIRITUS SANCTI ET CA3S0JSICUS C0LT.SOII CAROIIISI TURICEHSIS.
P A R S L
LIPSIAE, 181 6.
S U M T I B U 8 F R ID. C H R I S T. G U I L. V O G E L II.
B
\lo
flt pars, I
•
PRAEFATIO.
vJperis Aniobiani, cujus novam lianc, hene- vole lector, editionem tibi ofFero, liocce elo- gium legitur in editione illius liactenus plenif- lima, Lugduno-Batava: lieconditae hoc Japien- tiae promptuarium , quo fatua gentilium religio exploditur^ vera confirmatur, ojwii laude majus eft. Quis enim^ eloquentiae nervos, rationum pondera^ exquifitas fententias cum pervolvit^ non abripitur in amorem et defiderium tanti au- ctoris? TJbique triumphat florentiffima ejus di- ctio, atque ipfi adeo gentiles fuo jugulantur gla- dio. Calartiiis ille fimul omnes tacentes genti' lium Deos perfodit, confecit. Ipfi Dii^ fi ta-^ les Dii effent., erubefcerent ^ ubi audirent hic fua
a 2
IV P II A E F A T I O.
crimina^ atqiie injidjas dt^ Jc conjctas Jahulas. JLihro cjuidem fecundo auctor nojter Gnojticoriini
Jequitur opinionem de immortalitate animarum^ et aliis in locis de veritate Chrijtiana nonnihil re- cedit. Sed hoc condonanduni ei, cjui ex Ethni" cismi tenebris recens ad veritatem Chrijtianam pervenerat. Idem huic auctori evejiit^ quod iis
Jolet^ qui e carcere tenebricojo in lucem perducti mfmn adhuc dubium habent. In ceteris Jubtilis, dijertus., ingenio et Jacundia pollens ^ Ethnicismi debellator JortiJJlmus,
Quam laudem fi nimiam fortaflis egrellam- que veritatis limites atque ab editore auctoris fui amore velut infaniente profectam putaveris, ipfe quaefo tQ/ov ?{cu /SXlTct : perlege totum opus doctiirimum aeque ac eloquentiflimum ; et admiraberis Varronem iftum Ecclefiae Latinae, quo veriflimo nomine Arnobius ornatur a viris eruditis, vel lege tantum partes ejus lucidiores, V. c. quae Libro L de Jefu Chrifto, ejus ingenio, moribus, operibusque miraculofis dilferit, et intelliges inter antiquos nem.inem prorfus, in- ter recentiores pauciflimos veriora et meliora de divino Sotere locutos, adeo ut non veteris Ec- clefiae fcriptorem inter veritatem fuperltitio- nemque nutantem adhuc et vacillantem, fed ex hodiernis Theologis fapientiflimum aliquem le-
Peaefatio. ' V
gi/Te tibi videare. Vel perlultra quae Libro 11. de liumaniaiiimiimbecillitate, vel quaeLibro IIL de Martis ac Veneris, li. e. bellorum ac volupta- tis, malis eiratur eloquentiflime, vel quae in eo- dem et fequentibus libris in irrifionem Deorum Dearumque gentilium Luciani ingenio digna profert, vel quae de inani templorum aut ido- lorurn magnificentia deque facrificiorum appa- ratu vanitatis pleno differit egregie : et fateberis, etiam ingenii et eloquentiae, unum fortaflis Ori- genem in libris fuis contra Ccliam fi exceperis, nullum fere fcriptorem EccleCiafticum ipfi pal- mam praeripere, difcipulumque illius Lactan- tium, Patrum, ut appellant, Ciceronem, quan- tum praeceptorera fuum antecellat latini fermo- iiis puri terfique elegantia, tantum ab eodem fuperari ingenio, eruditione veraque, nec ali- unde afcita, fed ex ipfo pectore fluente facun- dia. Et, quae non minima ejus laus eft, fa- piens eft fcriptor et fobrius: nullae liic fubtiles argutiae, nuUi otiofi ingenii lufus, nuUa luxu- riantis imaginationis fomnia, nullae metapliorae et allegoriae infulfae et e longinqup petitae, in quibus miriiice fibi placent alii Ecclefiae Patres vel celebratiflimi , ut Tertullianus, Hierony- mus, Ambrofius, et in Exegeticis Origenes, ne- que purum ab illis immunemque plane fe ferva- vit ipfe aureo ore fluens divinus Joannes. Quod.
T£ PRAEFA.TIO.
autem iii fecundo libro quaedam habet veritati conuaria, eque Gnofticorum, cui addictus erat, doctrina petita, v. c. de animalibus brutis aliun- de quam a fummo rerum opifice originem tra- hentibus, deque ipfa hominis anima ob imbe- cillitatem fuam pravitatemque aDeo optimo ma- ximo non creata, led fanctificata tantum et im- mortalitatis dono ornata, id, fpero, facile con- donabis homini ex Ethnicismi tenebris recens ad Chriftianam lucem emerfo, memor quippe, in doctrina de optimo mundo plerosque vel maxif mi nominis philofophos ante Leibnizium cae? cutiilfe.
Hujus itaque praeftantifiimi fcriptoris ante hos octo annos (quo tempore primum ad illum legendum accefteram) incredibilem quendam amorem cum concepillem, fubiit cogitatio in illo vires meas qualescunque tentare novamque ejus editionem parare, quae cum eorum quae priores interpretes in emendando illo explican- doque praeftitiffent deli^ctum , tum eorum quae ifti intacta reliquiffent illuftrationem continens yiam ad intelligendum fcriptorem diiHcilem fane et reconditae eruditionis expeditiorem redderet facrarum aeque ac humanarum literarum culto- ribus, praefertim cum, una excepta Oberthu- yiana (qiiae tameii deftituta eft omnibus inter-
Praefatio. yu
pretationis fubfidiis in lioc fcriptore vel maxime necenariis), ceteras ejus editiones plerasque raras admoclum et magno pretio conltantes cognovif- fem : neque etiam (ut dicam quod res liabet) uUa earum jultis legentium defideriis fatisfacere milii vifa eit : alias enim (ut Lugduno-Batavam) com- mentariorum multa quidem bene docteque ex- plicantium, at non pauciora, quae vel maxime indigere viderentur illuftratione, intacta pror- fus relinquentium, alia contra leviuicula et vel tironibus nota, vel adeo d:rQoodwrv6c4 et ad alia potius omnia quam ad Arnobium pertinentia at- tingentium mole nimia; alias, ut Priorianam, eorundem defectu laborantes inveni: neque, unum Heraldum fi excipias, omnium qui in emendando illo explicandoque operam pofue- runt, ullus omnino onini ex parle defunctus vi- detur officio interpretis : Gelenius enim , qui poft editionem principem Romanam foediflimis erroribus commaculatam primus textum Ar- nobii recenfuit, nimia abufus ingenii fiducia auctorem fuum plerisque in locis corrupit po- tius quam emendavit, et Arnobium nobis dedit fui diflimillimum. Plura praeftitit Theodorus Canterus, vir exacti judicii et diligentiae accura- tae, qui loca haud pauca cum acute correxit, tum docte illuftravit, fed longe plura eaque di£- ficiliima praeteriit : optandumque fuilfet, ut pro-
Tiii Praefatio.
iiilflis fuls de altera lorupletiore editione Arno- bii adorn uda fietinet vir doctiflimus: Fulvius etiam Urfinus nonnuUa emendavit egregie. IMeurfius in Critico fuo proprio Marte et juve- liili audacia eniendavit Arnobium et, ut ipfe fa- tetur, haud raro extra propofitos excurrit limi- tes : attamen locis ,aliquot medelam attulit verif- fima que lectiones nonnuUas neglectas a primo editore, Faufto Sabaeo, e Codice Manufcripto re- vocavit et, quod praecipuum ejus meritum eft, antiqnioreni latinitatem, quam, ut Apulejus alii- que fcriptores Afri, etiam afFectavit Arnobius, e Plauto, Lucretio, aliis docte illuftravit. Gode- fcalcus Stewecliius haud pauca quidem habet docta bonaque, at vero arcliaismo ultra modum velificatur nimioque antiquorum more loquen- di pruritu abreptus, quoties vocem aliquam vel locutionem prifcam et obfoletam inque Latinae linguae infantia ortam in Fragmentis Ennianis aut Pacuvianis vel in Infcriplionibus vel Glofla- riis antiquis reperille fibi videbatur, illam, velit nolit, intrudere conatur Arnobio fuo. Elmen- horftius quanquam in animadverfionibus fuis brevitati fe ftuduifle fateatur, conftat tamen, in commentariis illius muita inveniri fupervacanea prorfus atque inutilia, quibus faepe res clarif- fnnae atque notiflimae absque ulla neceffitate ex- pouuntur confirmanturque , plura etiam extra
PRAEFATIO. IX
oleam et auctoris propofitam. INTaxime autem vir ilte fibi placuifle videtur in explicandis re- bus obfcoenis atque turpibus, quibus, fi quae ejus generis Arnobius tangit, v. c. in Libro II. Cap. XLII. f uper verbis ad oris ftiipriim paratae^ plures faepe paginas complet. Omnium autem interpretum Arnobii facile princeps verusque il- Uus fofpitator dicendus eft Defiderius Heraldus, qui vir doctiflimus multa acute correxit, plura docte explicuit, diflicillimorumque locorum plerorumque verum fenfum primus aperuit. Nec etiam contemnendus eft Nicolaus le Nour- ry, vir eruditionis eximiae et antiquitatum peri- tiflimus, qui plurima ad res mytliologicas et an- tiquarias fpectantia doctiflime expofuit, locis- que liaud paucis, quae priores interpretes in- tacta reliquerant, primus lucem attulit. Maxi- mopere autem dolendum eft, Salmafii commen- tarium, quo vir eruditionis immenfae Arno- bium illuftrare voluerat, vix inclioatum, nedum abfolutum f uifTe , nihilque nobis a tanto viro in liunc fcriptorem fupereffe, nifi emendationes quasdam quantivis pretii, quas Tliyfius recepit in editionem fuam pleniflimam Lugduni Batavo- rum anno 1651 excufam,
Horum itaque interpretum e commentariis omnia quae bonae frugis ad Arnobium ipfis in-
X PRAEFATIO.
efle viderentur, fedulo excerpfi. Ac primo qui»
dem confilium erat annotationes Heraldi, ut
quae doctiflimae eflent et multa aliorum fcri-
ptorum loca egregie cum emendarent, tum illu-
Itrarent, omnes integras dare. At mutavi con-
filium veritus, ne liac ratione libri moles ac prci-
tiura nimis augeretur, praefertim cum intelle-
xiflem, omnia fere aut pleraque, quae in illius
^nimadverfionibus alios fcriplores, Lucianum
inaxime, Artemidorum et T. Livium attingunt,
ab iltorum auctorum editoribus , Heitzio, Dra-
kenborchio, ReiiEo, jam fuifl^e in ufum adliibita;
quamobrem illas partim integras dedi, partim in
brevius contraxi, alias licet paucas plane omifi,
ubi alii interpretes meliora dedifl^ent. At verp
his omnibus, quae ex prioribus Arnobii inter-
pretibus delibare licuerat, vix dimidia pars la-
boris abfoluta erat: elenim reftabant plurima
vel emendanda vel illuftranda, quae illi altifli-
nio praetermiferunt filentio. Aliunde itaque
lux quaerenda Arnobio. Legendi et alii per-
^iulti, qui obiter et alia agentes illi lucem ali-
quam attulerunt. Excutiendi Salmafianae eru-
ditionis thefauri in Solinum, Tertuliianum de
pallio et Scriptores Hifl:oriae Augultae, ubi plu-
res in Arnobio nodi folvuntur egregie; perlu-
ftrandae editiones veterum fcriptoruni Heinfia-
jiae, Burmamiianae , Gronovianae, JDavifianae,
Praefatio, %i
Oudenclorpianae, aliique libri pliilologici, v, c, Epiftolarum Collectio Burmanniana, Jufti Li-p pfii Opera, Barthii et Heinfii Adverfaria, Grono- yii Obfervationes in fcriptores cum facros turn. profanos etc. etc. in quibus liaud pauca eaque minime contemnenda in Arnobium. Verum et fic fupererant loca permulta vel obfcura yel uU cerofa, quibus proprio Marte vel lux afFunden^ da vel medela adliibenda, Excurrendum in om- nem fere qua patet eruditionis campum, artes-? que et difciplinae multifariae, quas attingit in opere fuo doctiflimus fcriptor, Philofophia cum antiqua omnium fere fcholarum fectarumque, tum Gnoftica primorum Chriftianorum, Mathe-? fis, Arithmetica, Aftronomia, Hiltoria porro, Geographia, Mythologia, Archaeologia, Juris-i- prudentia, Medicina, Phylica, Hiltoria Natu- ralis, Res Ruftica et Herbaria, ars theatralis, immo nonnunquam ipfa ars culinaria, omnes erant in auxiliura vocandae; percurrendi aucto- res latinitatis tum prifcae illius et obfoletae, quo- rum, ut et Apulejus, imitator eft Arnobius, tuin recentioris et ecclefiafticae , cujus fubinde vitia traxit; ut brevi dicam, fexcenti omnis generig libri evolvendi, donec prodiret editio, quam ali«s quo faltem modo probatum iri a viris doctis fpe* rare poftem.
Tandem poft iiitegrum biennium, aeftate fcil,
XII Praefatio.
aniii i8o8>^l^folutnin opus, liaud paucis lucubra- tum nortibus, ilatiin cuin adveiiis tempeltatum procellis conilictari coepit et per repteiu ampli- us annos infefto adeo fidere ufum elt. Apo- graplium enim per onuies lere Germaniae pro- vincias iter faciens portumque fibi quaerens 11- brariam aliquam, in qua typis expreifum exiret in lucem, iterum iterumque in littus quafi rejectum, infecta re, ad patrios editoris fui lares rediit. Nam turbae beilicae per tot annos iii Germania granrnites infeitaque rei librariae tem- pora impediebant, quo minus redemtorem iiive- niret, qui ejus imprimendi curam fufciperet. Quid quod et opinio falfilTima omnino haud pa- rum nocuifre videtur Arnobio meo, eife fcilicet hunc fcriptorem minime auctoribus clailicis, fed potius Patribus Ecclefiafticis accenfendnm, cumque iflorum ftudium jam prideni deferbue- rit in Germania, pauciilimos ideo inventurum lectores. Quae temporis mora, quantumvis tae- diofa editori vifa fuerit, liaud parum tamen ipfi Arnobio fuit proficua, quippe quae, quoties ad me rediret Apograpiiuin, plus fexies milii occafionem dederat auctorem meum retractandi, pluriraa vel conjectata male vel praeter rem ad- notata emendandi, multisque, quae interim nan- cifci licuit, interpretationis lubfidiis illum au- gendi, inprimis Nourrii annotationibus doctiifi-
Praefatio. xiti
mis, cujus Apparatum cum in omnibus fere Helvetiae Bibliotliecis fruftra quaefiviHem , tan- dem commodatum accepi benevolentia duumvi- rorum liumaniirimorum, Januarii Frey, Abbatis Coenobii Rlienovenfis in pago Turicenfi, Viri fumme Venerandi, et Blalii Hautingeri, ejusdem Coenobii Bibliotliecarii plurimum reverendi. Tandem cum jam omnem fpem Arnobium meum typis expreflum videndi prorfus abjeciifem, fructuque, quem ipfe ex ejus pertractatione per- ceperam , eximio , fcientiaque mea qualicunque antiquarum literarum per eum haud parum adau- cta atque laborum praeltantillimo fcriptori tri- butorum recordatione dulcillima me confolari coepilfem, ecce benevolentia G. H. Schaeferi, Viri ClarilTimi, cujus humanitatis et amicitiae veriflimae in me manifeltata documenta fentire poflum, verbis exprimere dignisque laudibus praedicare non poflum, inventus eft, qui ejus imprimendi curam fufciperet, Fred. Chrilt. Guil. Vogelius, vir honeftillimus pluribusque auctori- bus clallicis in fua libraria cum accuratiflime editis turn nitide imprellis de humanioribus lite- ris optime meritus.
Jam quid in hac editione praeftitum fit, pau- cis accipe. Textum dedi maxime cditionis Ober- thurianae (cujus etiam capitum diltinctionem fe- cutus fum), pluribus tamen in locis ex Salmafii
iiv Praefatio.
potiffimum iii editioiie Lngduno-Batava exliibi- tis aliorumque virorum doctorum correctioni- bus, ubi res flagitare videretur, emendatiorem, Annotationum, ut dixi, delectum tantiim exhi- bere volui lectorum lumptibus confulens, non autem integrum apparatum Arnobianum (qua- lem a doctiffimo viro Guil. Te Water, Profef- fore Ultrajectino, aliquando exfpectari poft abfo- lutam demum editionem meam ab amico quo- dam comperi), quo editio haec duobus volumi- iiibus fatis fpiffis conftans ad numerum fex fe- ptemve ejusdem magnitudinis voluminum facile excreviffet. Praemifi cum Notitiam literariam Arnobii pleniffimam e Schoenemanni Bibliothe- ca Patrum Latinorum, tum confpectum operis fingulorumque Capitum argumentum exGallan- di Collectione Patrum Ecclefiafticorum Venetiis 1765 feq. excufa. Indices tandem adjeci tres pleniffimos auctorum ab Arnobio citatorum, re- nira ac verborum, vel potius Indices editioni Lugduno-Batavae adjectos pluribus vocabulis auxi. Gratiffimum porro auctarium huic edi- tioni accedit annotationibus in primum Arnobii librum doctis et acutis, quas benevolentiffime mecum communicavit civis meus, JacobusOchs- nerus, ProfefTor Catechetices et Hiftoriae Sacrae in Gymnafio Turicenfi, vir doctiffimus et accu- rata latinae Ibiguae cognitione cum paucis com-
? R A E F A T I O. XV
parandus, jamque de Nicolao meo Damafceno optime merltus. Cui et alteri civi amiciCfimo, Leonliardo Kellero, ProfelTori Mathefeos in Schola Artium Turicenfi, qui Goettiugae verfa- tus Heraldi Obfervationes in Salmafii Jus Atti- cum et Romanum curas ejus fecundas in Arno- bium continentes, Behotii Apophoreta aliosque libros rariores et in alma patria non inveniendos in ufum meum benevolentiffime excerpfit, hac occalione gratiffimi animi fenfa teftificari liceat.
Atnolo te longiore praefamine morari, bene- vole lector. Igitur quae bona fortaffis et ad rem pertinentia in nova hac editione Arnobii inve- neris, haec quaefo boni confulas: in quibus au- tem erratum f uerit , quae ne permulta fint, ma- ximopere vereor , his, fpero, ignofcas, memor quippe, quam facile fit labi in fcriptoribus multo facilioribus, nedum in tali, qui e difficillimis Iit et plurimis in locis a librariis peffime habitus, cujusque in toto terrarum orbe, quod fciam, unus exflet Codex Manufcriptus Bibliothecae Regiae Parifienfis , ex quo omnes omnium edi- tiones fluxerunt. Viros doctos inprimis, qui iii Ephemeridibus literariis Arnobio meo cenfendo operam daturi funt, rogatos velim, ut aequuni juftumque de illo judicium ferant, utque, quod maximopere optaverim, fententiam fuam de duo- bus locis difficillimis, de quorum vera lectione
XVI P R A E F A T I O.
et interpretatione etiamniim dubius liaereo, Lib. III. Cap. XI. Hos Conjentes et Complices Etru-- Jci ajunt et nominant ^ quod una oriantur et occi' dant una , fex mares et totideni foeminas nomini- bus ignotis et mijerationis parcijjimne^ et Lib. VI. Cap. XXIII. et ohjerata pandentes remedorum ohjcuritate Canacheni^ candide aperiant. Qui- bus 11 novum hoc laboris raei in lioc literarum genere fpecimen non difplicuerit , aliquando , fi Deus Optimus Maximus vitam viresque concef- lerit, reliquos etiam Chriftianae fidei defenfores Latinos, Minucium Felicem, Julium Firmicum, Cyprianum, TertuUiani Apologelicum et adver- fus Nationes Libros II, fortaffis etiarn Graeco- rum praecipuos, Clementem Alexandrinum, Ju- Itinum Martyrem, Tatianum, Athenagoram, Hermiam, eadera cura recenfitos et illuftratos luci daturus fum.
Scripfi menfe Novembri MDCCCXV. Turici Helvetiorum.
NOTITIA LITERARIA
ut. ARNOBIO AFRO
CAR. TRAUG. GOTTL. SCHOENEMANNI
BIBLIOTHECA
HISTORICO* tlTERARIA PATRUM tATINORUM CAP. JV,
ToM. I. p, 147- 176.
ARNOBIUS AFEK.
§. 1. P^i t a.
X-^e hoc quaecunqiie explorata memoria atl nos delata funt paucis aclmoduin conflant. Afriun fuiffe et fub Dio- cletiauo rhetoricam Siccae Africae urbe olim florentiffima docuiffe, Hieronyraus prodit '). At vero apud eundera Hieronymum in Chronico ad a. XX. iraperii Confltuitini haec ieguntur: „Arnobius rhetor clarus in Africa habe- ,,lur. Qui cum in civitate Siccae ad declaraandum juve- j^nes erudiret et adhuc ethnicus ad ci-cduhtatera fomniis „corapelletetur^ neque ab Epifcopo obtineret fideni,, quam „femper oppugnaverat, elucubravit adverfus priftinam re- „]igionem luculentiflimos libros, et tandera velut quibu,<?- „dam obhdibus pietatis, foedus impetravit." Hic multa firaul aniraura fubeunt, quae, ne teraere poileriori nar- rationi affenliaris, prohibeant. Ac primum quidera, ubi huic fidera adliibueris^ cogitur, Arnobii opus ab eo fcri- ptum effe, antequara baptifraate tinctus effet, immo ante- quara inter Catechumenos effet receptus; id qnod cuni operis univerfi rationi parura coiifenlaneura videtur, tum per fmgula loca flare nequit. Ut enim ab illo exordiar, primo intuitu unicuiquara fefe offert, non defuUoiium opus effe, fed non vulgari cura ac indufli^ia elaboratum, nec ad quod urgente aliqua neeeflitate compellebalur . fed
i) De Vir. 111 uuT, fi. 79,
b 2
XX NoTITIALlTErxARIA
quod fponte et pro lubitu aggrederetur, ut objeclionibu.* et caluniniisj quae falfo in Cliriflianos fpargerentur , pro viribus occurreret. Deiiide ubique funpliciler fe Chriftia* norum gregi accenfct et eoruni, quae fecrcta agebantur, cognitionem vix ab aliquo tantum non in iiitiniam fami- liarilatem admiffo, nednm ab homine nondura calechume- 110 expectare pofri^;. Reftat alterum, quod, fi poft vige- funum demumConnanlini imperii anuum ad librtira illum exaiandura compulfus fuerit, neceffe fit;, pacatis jam at- que floi enlibus Chriftianis rebus eum fcripfiflTe. Sed huic totius operis tenor alque fot malorum, quibus Chrifliani premereutur, el ipforum adeo perfecutorum meraoria ob- flat, Quae cum ita fint, vide, num Lardnerum fequi raalis, qui, quanlae quantae efl diligentiae, taraen non dubitat, fpurium et ab aliena manu inculcatum alterum illum Hieronymi locum pronunciare. Attamert ne fic quidem accurale fatis, quo tempore Siccae docuerit, quan- do ad fidem converfus fuerit et libros illos compofuerit, inteUigitur, nec leve efl hac de re inter doctos diffidium. Sed fequamur taraeu, qaalemcunque fpeciem habeant, hujus rei indagandae vefligia. Primum iterum Hierony- mus oflendit, Laclautium Aruobii discipulum appellans, quo effici putant, non ante annum 5o2. f. 5o5. effe fa- ctum; quuniam Diocletianus, qui illum ex Africa Nico- raediam evocaret, vix eo terapore, quo faeva ejus in Chriftianos exarferat perfecutio^ evocaturus fuiffet. Sed enim hic duo fimul quafi explorata flatuuntur, de quibus ante dispiciendum erit, fciiicet num Lactantius jara, ante- quam Nicomediara accederet, Chriflianus fuerit, et, fi fuit, nura palam? Forlius alterum argumentura pro li- brorura aetate duci videtur ex ip/ius Arnobii verbis, qui- bus aimos, ex quo Clnifliana religio efle coeperit, et ab V. C. eiapfos notavit. Quae fi invicem componantur, ipfe a. 297. f. 298. efficitur. Hanc ergo i-ationem oiimPa- gius amplexus erat. Sed quoniara animadvertere fibi vi- fus efiet quaedam Diocletiani perfecutionem, quae a. 5o2,
DE ArNOBIO AfRO. XXI
demura coepit, refpicientia ; in commentum admodura ingeniofum incicJit, cjuafi Arnobius calculum annorura ab V. C. non ad Varronianam aejara fuhduxerit, fed aliam, quae tredecim annis poft exordiura Vrbis poneret, fecu- tus fit, unde hi ejus Jibri a. 5io. tribuendi effent. Sed prudenter Lardnerus monuit, nihil vetare, quo minus paulo iaxiorera computationem, rotuudura quem dicunt pro exactiori nuraerum, nempe io5o. pro ig56. f. 5j, Arnobio placuiffe rtatuamus. Nifi forte haec orania aliud arguraentura plane evertat, quod ex Lactantii, dum Apo- logiftas recitat, de Arnobio filentio petas. Qui cum In- llitutiones fuas non ante a. 1721. certe 1719. edidiffe vulgo credatur, magiftii fui et fine dubio cari opus, h modo jam tum extaret, non poterat non coraraeraorare? Eniravero et huic occurritur, fi, quod probabile eft, raajorem Infti- tutionum partem diu ante quam ea forraa, ut jam haben- tur,publicaret,adeoque fubDiocletiani perfecutione fortaffe fcripferit. Quo terapore oraniiio lieri poterat, ut de iis, quae in Africa Arnobius raoliretur, ipfi in Nicomedia ni- hil innotefceret. Quibus ita corapofitis , Lardnerus in eara conceffit fentenliara, ut Rhetoricain eura circa a. 290. f. ante etiam, apologeticura vero fcripiiffe fcriusj fortaffe circa annum 5o6. cenfeat.
§. 2. Scripta.
Aduerfus Gentes f. ut in Codice Regio eft , Nationes II- bri feptemy quibus olira tanquara octavus perperam Minu- cii Felicis Octavius adhaefit, quique multis in fine mutili effe vifi funt.
§.3. Editiones. Quanquam multo ferius quam pleraque Patrum La- tinorura fcripta Arnobius ac cultu quidem adraodura foe* do lucera adfpexerit, feu quod Codex ille^ unde Fauftus Sabaeus, opera ferentibus Hieronyrao Fcrrario et Franci- fco Prifcianenfi , primum a. i5t2. f. 43. verius produxit,
XXII NOTITIA LITERARTA
ila omuiiio corruptus eflet, ut illi affirraare iionerubuerlnt, tot niendis illum fcalLiifTe, quot literae inelTent, feu quod non falis exercitali illi in Jegeudis vetullis cliaracleribus efTent, ut Geienius non injuria conqucftus videri debet; iiequaquam tamendtfuere praeclaraacfoleitia ingenia, im- priiuis adullo jam critices ftudio, quae ad einu emaculan-r diim et perpoliendum fefe darent. Ac Gelenius non tani cmaculavit textum Romauae priucipis vitiofum, quam inonfli-avit, quam multa emaculanda efieut, nec taraen eam gratiam apud doctos iuiit, quam acumiue fuo haud dnbie meiiturus crat, nifi nimia iu converleudo textu li- cenlia moderatiouis leges trausgreffus eflct. Atque recte ille fane animadverterat, innuraeios a primis editoribus in legeudo codice errores commirTos effe , fcite quoque in codice ipfo peccata cum in fmgulis vocibus tum in locis amplioribus aliena pagina inculcatis detexit. Neque vero contemnenda erant, quae penes ipfum erant remedia, ufu« codicura legendorum et quae fmiul cum eo fuccreverat di-r vinaudi, ubi veritas latere videretur, facilitas, quae jun- ctim diulurna in ollicina Frobeniana exercitalione ad artis quafi quandam forraam compofita in eo effe debebaut. Quae fi non primo ftatim impetu textui ipfi admoviffet, fed aliis propofuiffet dijudicanda; nae iugeutibus laudibus merita fua vidiffet mactata, quibus jamjam nimium fre- quentis audaciae ejus objurgalione detraclum eft. Illud pro certo affirmare poffum, Fulvium Urfmura, cui prae yeliquis invidiofura Gelenji nomen fuit^), non modo, qua
C} Gelenii verba de rornana editione principe infra exhiben- tur. Nihil iu iis immoderate vel petulanter dictum. Qui ergo Urlinus fales et convicia in R.omanos jacta et, ut ad phires invidia pertineret, non a Gelenio , fed univerfim a Gcrmanis (nnni Germani, inquit, interim Arnobium faun> ediderunt) jacta comminifci poterat '? Profecto hoc homi- rum genere nihil in rerum nalura perverfius, niliil magis noxium hngi poteft, quos, ubi femei invidiae virus in prae- cordiis contractum gerunt, graviffima quaeque in alios ef-
DE AllNOBIO AfRO. XXIII
ratlone ille peccnveril , non indicaffe, fctl iMulta etiam et quae forte non omnia probares ab illo invecla absque no- minis ejus, pro niore fuo, praefatione recepiffe. Majori jure Meurfium in ilio accuratiorem veteris Latii linguae fcientiam, quae in Arnobio ingens fubticliuuj praebet, de- fiderare memiui. Gelcnio fucceflit Theodorus Canterus, raagni nominis inter criticos vir et magnae pariter mode- lliae, qui et liberiores Gelenii impetus repreffit, et fuas ipfms lectiones rationibus juflis communivit, imprimis Cle- mentem Alexandrinura tempeflive Arnobio illuflrando ad- vocavit. Interea novus cultus in Italia noftro paratur, a Sighiceilo primum, cujus opera morte intercspta efl^ et a Petro Chiacono, Hifpano, cujus, cum ipfe quoque interim diem obiilTet, lucubrationes ad Fulvium Urfnmm, ut ab- folutam fere, fed nondum perpolitam, lihri emendatio- iiem perficeret, pervenerui t. Sed quid ille egerit, acci- pe. - Nequaquam textum, voluti a Ciiiacono conflitutus ef- iet, vel ex viri illius judicio conflituendus, i. o. vel no- vam ejus recenfionem vel textum Romanae principis cum emendationibus ejus margini adfcriptis repraefentavit , fed ipfe denuo, multorum, ut jactat, doctorum virorum in Italia 'in auctorem noflrum fparfim editis emendationibus collectis^ Arnobium recenfere aggreffus, ita quidem, ut in textum, quae fibi veriffima viderentur, adde, quod ta- cet, fed aflerifco notavit interdum, ex Gelenianis etiara, reciperet, reliqua eaque fme dubio potiora, et quorum plurimam partem a Chiacono profectam efTe auguramur, in margine nullius prorfus auctoris nomine addito alline- ret. Qua tam putida ralione quam vis ille iramortaliter de Arnobio meritus fibi vifus fit (et potuifTet fane pro in- genio et doctrina, quae in eo erant non tenuia, bene me- reri, fi plus diligentiae ipfe impendifTet), vix amplius quidquam efiectum effe credimus, cjuanj ut futurae editio-
fundere non pudet, dum ad leviffimam repreheniionis «U" xara rabiem in TiTceribus fuis concipiunt.
XXIV ISOTITIALITERARIA.
ni copiofa farrago pararetur. Ab hoc vero tempore fimul pliirimi Viri Docli inGermania, Belgio et Gallia Arno- bii Ihulio impi uruis incubucruiit; quorum laborum fru- ctus tamen uon oi^nes aelas vidit. Eyanuit egregia fpes de 'rheodori Canteri ampboribus commentariis; inlerce- pta eil ecUtio Francifci Filhoei, Petri illius fratris; inter- ierunt , quae Jofeplms Scahger et P. Scriverius in Arno- bium commentali erant^) Conlra yero intra breve tem- pus, nimirum in ipfo faecpii Wl. decurfu a. iSgS. Jo, Meiufii, admodum tunc juvenis, Criticus Arnobianus, proximis dehinc faec. XVII. annis Elmenliorftii editio cum nimis ubere commentario et Stewecbii Eiecta cum ipfa Arnobii receufione in lucem, contenlione quafi qua- dara ingeniorum, exclufa funt. Quae (ingula ut multarum rerum copia e remota lectione inflructa funt, ita nec ad Arnobiiim ornaudum inopes, Ipipriniis Stewechii Elecla muha egregia fuppeditarunt. Tandem De/iderius lieral- dus, J. C. aetatis fuae ceieberrimus, de cujus exquifita doc- triua el ingcnio critico iion efl, quod queraquam monea- nm^, cum hocce Patrum Latinorum ftudium prae relicjuis in delicjis haberet, anno hujus faecuii Vto Arnobium cura principis Romauao lectionibus et Canteri crifi tum fuo in- genio nixus, quod diu expectaretur, in Arnobio praefli- tiffe vifus ell. In quo fi nihil facile defideres, optes certe, ut viio huic acutilJinui placuiffet^ conjecturis feu eraenda-r tionibus potius, quas Roraana aUera ad marginem fre- quenles exhibet, aii(juantulura fludii tribuiffet. Id quod mullis annis pofl, fortaife nou fme obtreclationis Iludio,
3) De Sciiveiii opera haec praedicat Dan. Heinfius praefat. ad Notas in Cleinent. Alex. P. Scriviiio a. 1616. dicatas: ,,Milii fatis eft> ii tua caufa liaec potiCrimum fcripfiffe me fcias, queni jam annes plurinios in ni^ximo et eruditirfimo fcriptore Arnobio verfari, omnes fere fciunt et cogitatione tacita illud JTapv^yuif cv flagitant. Videbis ergo, fi quid tibi ufui futurum lit in iftis. Nam Arnobiuni , ut nofii, quaii- tu5 cft, foritiavit Clemens."
DE ArNOBIO AfIIO. XXV
/Salmafius ille laudis Heraldinae delrectalor feliciler egit et debitum Chiaconii ingenio, ut verifimillimum efl, lio- noreui vindicaudo , ipfe laudera Arnobiani \inJici.s re- cenfione a. i65i. juris publici facta meruit. — Ac hacte- nus quidcm Arnobius profecit. Nara quae deiuceps fa- ctae funl echtiones, Lugduuo-Batavae textura fecutae fuut, Obertliurius autem, dum, relicla noviffima, aliam ad prio- res editiones recenrionem componeret, neque confdio, qiiod in edendis PP. Lat. fcriptis fequitur, neque fludiis, quae cum ingenti plaufu excolit, ad beneficium huic, quod fulficit, praeftandum poftulabatur. At multa fane viro- rum doctorum circa Arnobium fludia intra conatus fub- fliteruiit, quibus primo loco accenferi debet commenta- rius, quem raagna mole animo conceptum gerebat et pae- ne parturiens obiit idem ille Sahnafius; in quo tamen ne magnam nimis jacturam fecilTe nobis videaraur, fpecimen illud vetal, quod Jo. Alb. Fabricius a. 1718. evulgavit ^*). Pariter Jo. If. Pontanus notas in Arnobium perfcripferat et Boxhornio, ut Salmafto exhiberet, transmiferat '), quae lucem nunquam afpexerunt. Neque melius procef- ferimt GeifTii Viri Docti Francofurtenfis '^) et Wakeri'^) ponamina, et Jof. Waffius fpem, quam Jo. Alb. Fabri--'
4) Disquilitio de nominibus antiquorum Rpmanorum, quani pommentario praeminurum fuiffe notavit Sarravius Epp. p. 42. et Fabricius ex Bibl. Gudiana nactus ad Tomi II. Ope-f rum S. Hippolyti Hamb. f. fubjecit.
5) Ipfe de his Boxhornius in Ep. ad Pontanum Lugd. Batf 23. Octob. 1653. fciipta p. 37. ed. Lipf. 1679. ..Arnobiu? (Salmalii) jam ipfe typis defcriptus elt. Notae Salmahi tan^ tum reftant, et animadverfiones , quas morbo praepeditu? afficere non poteft. Quamprimum convaluilTe percepero,
adibo et tuas in Arnobium animadverfiones , qu^f»
haud dubie placebunt, exhibebo."
6) Memoires de Trevoux, a. 1722. Novembre p, 202^,
7) Mem. de Trevoux, a, 1724. p. 945.
XXVI NOTITIA LITERARIA
cius^) de eo exdlaverat, fefcllit^). Denique et illa vana fuit pronnflio. quarn non finc aliqua animorum fuspenfio-' ne A. 1728. fecit Magnus Crufius, Slesuicenfis (poftea profeffor GolLingenfis, portremo^ Superinteiulens Gen. llaarburgicus) '°). Texlum daturus cial cx Cod. Bibl, Reg. Parif. , quem ipfe, dum apud legatum regis Daniae in aula Parifma facris adminiflrandis praeefTet, diiigenliC- fime excufferat, ct duabus llom. editionibus ejnendatiffi-» rnum. Deinda addere conflituerat uolas nondum edilas Virorum pluriraorum illuflrium, Claudii de Mefmes, Ant. Carpentaiii, Jo. PaiTeratii, Petri Junii, Guyeti, Dale-» champii, Puleaui, Huetii^ Buchneri etc. ; praemiflfurus erat Syflema Arnobianum; item DilTertationes Aruobia- uas Nic. le Nourry Bened. et Jo. Cafp. Loefcheri libelluin de P. P. Africanorura meritis fingularibus , cum fuis No- tis. Neque omifTurus erat quae jam dudum prodierant annotationes. NovilTirae (a. i/oo.) amplexus erat hoc confdium edendi Arnobium Samuel Lutherus Geret apud Viterabergeufes tunc teraporis degens. Vjde ejus CQm-
8) Fabric. Bibl. M. et T. L. T. I. ed. Manft p. 138.
9) Idem coiiniium Ainobii edendi habuiffe ridetur Ernftius guidam , cujiis uoias ad Ainobiiiin adveifus gentes et ad B. Hippoiyti libellos cxcnfas Hafniae 1726. g. tanquam libvum rariffimam memdrat Harlelius in Notitia brev. Litt. Rom. pag. 555- iO.\
jo) In Differtatione Epiftolica de Scriptis quibusdam integris Fragmentisque hactenus inerlitis, quae in itinere Gallico, Anglico atque &ermanico reperirc contigit, et nune in iu- cem publicam edenda parat, virosque eruditos inflmul jid conferendas fymbolas Jiumaniffime invitat. Conf. Acta Eru- ditor. A. 1729. p. 60. et ]Nov. del|a Rep. delle Letfere A. 1731. p. ^o^. Eadem occafione ufiis, Ji quis prae manibus haberet P. Scriverii Anticriticum Arnobianum adverfus Meurfium , nec non Jo. If. Pontani animadverfiones in Ar- »lobxum, atque hujus «^uctoyis Editiojies m^nu S<iimalii et Francii notatas, obnixe rogabat, ut ea de re Gleditfchium Typogiaphum Lipf. comraonefacere veliet.
DE ArNOBTO AfRO. XXVII
mentationem de Vita Aldi Manutii, Vilcml). h. a. edit. i ti 4.
Fuerunt etiaui Viri Docti, qui inter alias exercita^ tioue.s ad Aruobium quafi fortuito delati annotationimi iymholas pracberent: iu quorum numero efl: ipfe Def He- raldus, qui fecundas quafi curas Arnobio fuo impendit in auimadverfionibus in Salmafii jus Atticum lib. VII. cap. fi4. Parif fol. i65o. p, 600 fq. quae eo majoris aeftiman- dae funt, quo minus ille, quod ibidem pollicetur, ad no- vam et integram earum recognitionem morte praepeditus acced^^re potuit. Alque hae nondum funt in ufum voca- tae. Similem operam Arnobio navavit Adrianus Beho- tius in Apophoretis , Lutetiae 1602. 8. imprimis a hbri JIl, cap. lll. p. i53 fqq. Novifhme denique Henricus Caimegieterus in Epiflola critica ad Jo. Dan, van Hoveu varia Arnobii loca tentavil, inferta ejusdem van Hoveri Otiis lifterariis ad Ifalam Campis, 1761. 4. a p. 70-76. Paucae futit emendationes, quas nimium extulit, qui nu- perrime excuffit, Cl. Oberthiir. Pofl: tot tantaque a Viris Doctis in Arnobium cumulata ornamenta, multa tamen etjamnum praeftanda fuperefTe, quisque, qui ad eum le- genduui fe contalerit, inlelliget. Atque hoc non magis in fitigulis vocibus et locis perfanandis, in quibus magnani adhuc mendarum vim Arnobium obfidere Graevius**) queflus efl, fed expectamus inprimis V. D. qui pofl: Nur- riuiu denuo et animo huc intentiffmio de totius operis de- fcriptione et partibus, item anne loca trajecta et male po- fita fuperfmt, disquirat, id quod vel peculiari fcriptioue commodius fieri poffit. Atque huic viro, fi modo talem exfpectare licebit, addita eflo conjectura manu Franco- galli cujusdam anonymi Heraldianae editionis exemplo, quod Bibliotheca Regia Acad. G.ottingenfas fervat^ adr- fcripta, qua „finem Libri VII., qui multis deeffe vifus eft,
11) Epift. ad Nic. II§inf. Tom. IV. Sylloges Burinann, pag. 331.
3tXVHr NOTITIA LITERARIA
non effe, fed tanlum male IrajecfuuT' contenditur et locus fatis amplus a ^'^erhis: „ Age nunc fummafim — n.sf|ue ad : alimenta funt ignium et parentalibus conjunctifrima inortuoiura" **) ad calcem revocatur, in cjuo Aniobius fJefufre putandus fit.
Sed jam de fingulis edilionibus videamus, Saec, XVL
Romae, apud Franc. Prifcianen. Florentinum. f. Arnobii Disputationura adv^erfus gentes libri octo. Nunc primum in lucem editi. — In fine: Romae in aedibus Francifci Prifcianenfis M. D. XLII,
Princeps haec x^rnohii editio dehelur Fauflo Sabaeo Brixiano, Bibl. Valicanae tunp temporis cuftodi, homini erudilo et infigni imprimis verfificatori, quj Francifco I. Gallorum Regi eam infcripfit epiflola data Romae e Bibl. Palalina calend. Septemhris M. D. XLIII. Ex hac non- pulla delibare iu iectorum commodum juvat, Intellexi- mus enim, a multis quidem de hac editione verba effe facta, ipfam autem paiiciffimis tantum vifam, quod variis pafTim erroribus anfam dedit. Praecipuum,, quod cui- quam animadverfione dignum videri poffit, profecto hoc efl, quod jure belli fuum effe Arnobium dicit, quera fci- licet e media barbarie non fine difpendio et difcrimine eri- puerit. Quae fi attentius aliquando perpendas et ea fimul raeraoria reputes, quae de vita rehusque noflri tradita le- gimus, id iuuuere velle videtur, fe Arnobii aliquem eum- que unicum, vit poflea appaiuit, Codicem iu lerris remo- tis, forte in Germanicis vel Belgicis oris deprehendiffe ac ja Vaticanam Bibl. intuliffe. Nara quod primam hujus conjecturae partem attinet, faepius in verficulis fuis popu-
12) Edit. Herald. 1605. p- 302-504. Lngd. Bat. 1652. p. 240-242* sd. Oberthiir. a p. 35. ad iinem 37. a p. 253" ?55.
CE AriUobio Afro. XXlX
los truces et feros, mediamque barbariem crepat, uncJe fummo cum discrirnine et labore et fuis adeo fumtibu.s co- dices anliquo^ protulerit, quorum exquirendorum caufa a Leone Papa et ejus deinceps fuccefforibus mifTus effet, Eundem autem in Vaticanam ab eo fuiffe repofitum, tum officii, quod ipfi incumbebat, rationes fuadent^ tum vero expreffis Fulvii Urfini, ipfius quoque Arnobii ediloris, verbis, epiflola aule Romanam alteram ad Gregorium XIII. dedicatione infperfis, confirmatur, quibus Arnobium piimum e Vaticana Bibl. in lucem prodiiffe teftatur. Jam fuit aliquando Ludovici Carrionis haec opinio^^), om- nium deinceps doctorum hominum affenfu comprobata, Codiceni Arnobii, qui in Bibl. Regia Parifienfi extat, eum ipfum effe, ex quo Sal)aeus eum luci daret^ quod, quae iit in Romana prima librorum illorum pubhcatione pagi- narura aliquot in alienum locum transpofilio, eamdem hoc in libro effe conflet. Unde fufpicatur, codicem hunc una cum textu typis pei' Prifcianenfem exfcripto Fiancifco ob- latum fuiffe. Quodfi recte ille conjeciffe putandus efl, ut probabile iit quoque hoc, quod alterius Romanae curator Fulv. Urfinus codicis^ quo uteretur, mentionem nullam facitj juffu Pontificis Pauli IJI. hoc factum effe oportet. Certe Codex Regius ex omni inde tempore pro unico ha- i>itus, et tanquam tuliffmia critices Arnobianae regula, dignus judicatus efl:, qui iterum atque iterum a Viris Do- clis excuteretur. Sed ad Sabaeum redeamus. Is igitur ita epiflolam nuncupatoriam exorditur: „Jam dudum bona- „rum artium ftudiofi , qui me non vulgari amore profe- „quuntur, quotidianis expoflulaiionibui et pene convitio „infeflarunt , quod, quum {ludio litterarum et creduHtati „noflrae divinae fuflragari poffem et deberem, in dies ,,moras moris connecterem. In cauffa erat;, quod Arno-
13) In emendatt. libro I, cap. IX. fol. iS- ed. Parif. 1583« 4- Quae inScaligeranis (ed. k Cologne 1695« 8- p. 55.) f"pcrlioc Arnobii codice leguntur, ea optimus auctor nec curiofefnu» commentatus elTe, nec, ^ui defcriberet, recte legide yidetur.
XXX. NOTITIA LITERARIA
„l)ium priflinae religionis — evcrforem fnpprimerem el ..iiiihi vijiilioarem. Coiilra ogo iuferebnin. ipfum variis et „muUiplicibus meutlis alque erroribus refertiflimum , et „mul(um mulalum ab illo, <jui fucrat cjuoudam, ora doclo- „rum homiuum fubleifugere el rubore fuirnndi. Tum ilU „ — oumem operam et lludium iu uuum convenieutes ad- _.,bibuere, ut — iuteger et abflerfus — in publicum prod-^ jjiret: et quia ejus curatio iu lougum prolrahebatur (dif- „ficile enim erat multos diveriis negociis pi^-aepeditos ad „horam praefcriptam iuvcnire et conveuiie), Hieronymus „I'ei"rarius et Fraucifcus Prifcianenfis , viri doctiffnni, et „iugeuii et judicii perfpicaciirmii , emendandi el irapri- j.meudi Arnobium provinciam fufceperunt; et ita feliciter 5,funt ailecuti, ut ilium a v^ariis ct enormibus vitiis atque „erroribus vindicarint: tum elcganlibus et pulclierrimis „typis impreiTum in fiadium produxerintj me vero a ca- 5^1umniis et molefiiis abfolverint»" liaec ille. Ex quibus facile unusquisque componere polefl, quae diverfa et fibi repugnanlia paCim a diverfis fcripta de hac edilione inve- iiict, quibusque refellendis operam navare uec vacat nec lubet. Hoc addamus, editiouem hanc typorum et char- tae eiegantia eife fpiendidifftmam. Unde omnino mira- mur cum purpurato JBzixiae literatae auctore*'*), liomi- nem, cui nii frequeulius in ore, quam langueo et efu- rio *'), fumtus ad amplam cam nilidamque editionem fiip- peditare pofuiife. Hoc em'm diferte aiiiriuatur in jjrivile- gio a Paulo III. ipfi couceifo et aliquot a limine pagiuis impreffo, iu quo typothetae erroie accidit, ut anni nota falfo MDLXII. loco XLII. (Poutiiicatus Pauli aimo ocla- vo) exfcriberetur. IIujus editionis exemplaria tria, unura cura emeudationibus et variis leclionibus manu Jac. Dale- champii exaratis, alterum cum notis et emcndatiouibus a Nic. Rigaltio cxfcriptis, tertium cum gloiTario Francifci
14) T. ir. p. 192.
15) Vide fjiuotcjiiot iUe ex epzgiauiniaiibus protulit exewpla.
DE ArNOBIO AfRO. XXXI
Pidioei et indice rerum et verboritm, nec non reftitufio- nibus et coiijecturis marginalibus Jo. Paffeiatii MSS. ex-» tant in Biblioth. Regia Parifienli. vid. Cat. T. 1. p. 067.
1 5-1:6.
Bafileae, apud Frobeniuni. 8. Arnobii Difp. adver-' fus Gentes libii V III. nunc demura fic accurati, ut ab eru-" ditis fine ulla offenfatione et cura raajore ledtionis operae pretio cognofci poffint. Acceflit index eoruni, quae no- tata digna funt. Sigismundus Gelenius in epiftola uuncu- patoria ad Giibertum Cognalum canonicum Nazoreten- fem , poftquam comparationem inter Lactantium et Ar- nobium inflituerat: 5,Sed hanc cenfuram, pergit^ criticis relinquimus , nobis nihil fumpfimus nifi cafligationis labo- rem. nam Romani ut candoris in communicando, in tran- fcribendo fidei laudem promerentur: ita negari non po- teft, nullum eos adhibuiffe in legendis prifcis characteri- bus exercitatura: quo faepiffime faclum efl, ut non tam fincerara lectionera, quam ejus vefligia prodiderint . per quae vix pedetentim ad veritatem evadere potuiraus. Fa* teberis nos non vana jactare, fi in uno quovis ternibne pe- riculum facere libuerilj noftra haec aeditio planior fit an illa altera. Eft enim ingens difcrimen et quantum non fa- cile credas, nifi illa perguflata.'* — Praeter indicem in tilulo laudatura acceflit eliam indiculus auctorum ab Ar- nobio laudatorum.
i56o. Bafileae, apud Hieron. Froben. 8. D. Arnobii Afri commentarii in omnes pfalraos, ex emendatione Defiderii Erafmi, acCedunt ejusdem Ai^nobii libri VIII. difputatio- num adverfus gentes, ex recenfione Sigismundi Geleuii. Cal. de la Bibi. Roy. T. I. p. 56;.
i58o. Parifiis, apud Mich. Julianura. f. Arnobii — libri octo a Sigismuudo Geleuio primum, deiu a R, Lauientio
XXXII KOTITIA LITERARIA
caftigatiores eniifli, cuin Tertulliano R. Laur, de la Barrc* Praecipua hujus edilionis dos funt argunienta unicuique libro praefixa, marginalia deinde, et index rerum merao- rabilium. Qua ratione textuni reforraaverit, cum ipfe plane fileat, nifi fedulo comparaveiis cuin Geleniana, vis. dicas. Scliolia aulem textui fubjecLa iiou raagni funt prelii.
i582.
Antverpiae, ex officina Clirifl. Plantini. Aruobii D, adverfus gentem libri fepLeni, recogniti et aucti. Ex bi- bliotheca Theodori Canteri Ultrajectini, cujus eliara No- tae adjectae funl, —
Quum aeque ac Gelenius codicibus MSS. deftitulus, folo ingenio nitendum fd)i intelhgeret Canterus, partim fide Romani codici.s (editionis primae), quem ad inflar AIS, fibi fuifle et praeclara veteris fcriplurae vefligia con- tinuiffe contendit, partim etiam Clementis Alexandrini, a quo multa nodrum ad verba defumfifTe oftenditur, auxi- lio fultus, quicquid praeflituni eft, hac editione effecit. „Nullas autem, inquit, conjecturas, quaravis veras et cer- tas, textui inferuimus, fed quicquid a nobis mutatum et additum fuit, auctoritate et fide Roraani Codicis factum efl. Verura ubi raelius, quod fubflitueremus , non habe- baraus, fecuti fumus lectioncm Gelenii f qui nimiura quan- tura fibi in hoc auctore emendando indulfit horao alioquiu doctiflimus et de re literaria oplinie meritus), quamvis iu- terdum falfara et a veri vefligiis procul remotani. Et quara plurimis in locis (quod pjaefifcine dixerim), fubdo- la illius et adultcrina lectione rejecta, verara ac genuinam fcripturara repofuiraus." Utinam vero eventura habuif- fet, quod de fuluro fuo in hunc auctorem fludio pollicitus erat"^), fe arapiiffiraura in Arnobium commentarium
16) In praefatione ad lectorem ante notas et iterum in noti» ad iib. fextum. Quanta vero liujus ilia etiam aetate intcr
i
DE Arnobio Afro. xxxm
adornalurura. Nemini profecto Salmafiani defiderium fuiffet excitatum, Nam qnas in praefenti addidit notas, feae non nifi emendationum rationem reddunt aut Clemeu- tis Alexandrini locis comparandis inferviunt. Haud rard autem ad Jof. Scaligeri, Turnebi, Lipfii et Mureti con- jecturas Canferus provocat. Infcripfit ille Arnobium Va- leuti Guellio Pimpontio, in Curia Paririenfi Senatori, epi- flola data Ultrajecti Idib. Novemb. i58i. Poftremo nec praetereundum erit, quod in Capita feu Sectiones certas textum editor partitus fit, a quo praeclaio fane inftituto nefcio, qui factum lit, ut infecuti editores rurfus de- fecerint.
1 5 8 .1.
Romae, €x typographia Dominici Bafae. 4. Arnobii Difputationum adverfus Gentcs libri feptem. M. Minucii Felicis Octavin.s. Romana editio pollerior et emendatior*
Difficile ell:, de Urfmi opera ver))a facere et verbis ipfuis non uti. Itaque nimii videri malumiis, qnam char- tae parfmionia committere, ut fcitu dignum aliquid omit- tntur. Accipe ergo: ,,Quadragefunus agitur anuus, in- quit, ex quo pius liic fcqptor e bibliotheca S. P. Vaticana in lucem primura prodiit non eo quo diu Jatuerat fi[u, et fqualore deformis, fed ab iunumeris paene fordibus, qui- bus fqualebat, doctorum virorum inchiflria perpurgatus. Qui cum ingenio et eruditione, quantum ilhs temporibus potueruut, infinitas prope maculas ex eo fcriptoro furtu- liffent ^ "^) ,. totum plane corpus fuo nitori reflituere nequi-
doctos exfpectatio fuerit, vel Meurfil verba declr-rent, qui Ciiticum Ariiobianum lectoribus tradens, hui! inquies for- te, inquit, ante Canterum ? ante, et quidem eo labcnte, immo vero jubeute: ne in mellein me ejus falcem injectuui iviiTe raaligne dictites. 17) Nempe ex ficie Sabaw haec fcribit: Codicem ipfum neu- tiquam infpexit. Taedet tam inepti nioris rhetorici, qnem omncs hujus acvi auctofs Itali .^ffcctant,
c
>w\XlV NOTfTlA LITE RARIA
veiunt. Itcifjue Roinae erlito jam libro, et in manus ho- miniini pervulgato, aj^grefli funt, non Itali tantum . qui luiic pL-nnuUi et judicii et ingenii acumine florebanl; fed Tranfalpini etiani liouiines Arnobium adhibita diligenlio- re cura perpolire. AUjue ex Jtalis quidem, ut reliquis iioniinaudis fuperledcainus, unus maxime, idemque pofl vulgatum exemplar primus^ Joannes Baptifta Sighicellus Bononieufis, qui poftea epifcopus Favenlinus a Pio IV, P. M. factus eft, multa fane, quae nou vulgai^em eruditio- nem, nec mediocre iugeniura defiderabant, in hoc fcri- ptore correxit, refiituil, ac prope defperata fanavit. Sed duni Cinnae Sinyrnam imitatus, nunquam , utajunt, ma- num de tabula, nihilque minus quam de pervulgandis emeiulationibus cogitaret, fuum interini Gerinaiii edide- runt Arnobiuni. In quo fi pro omnibus fuis iu Romanos falii)us et conviciis, eadem ipfi fide in tianfcribendo exem- plari, cademque in emendando religione, qua Romani ufi fuul, verfati effent, majorem fuie dubio gratiaui a fludio- fis omnibus iniifTent. Nuncautem, dum quodlibet, quod ipfi corruptum opinantur, pro libitu fuo et arbitiio ad- dendo, toilendo, mutaudo, ut aliquem fenfum cliciant, coriigere fibi fas effe putant, tam multa iu Arnobio ira- mutarunt , ut infiuitis locis ne vefligium quidem antiquae leclionis fit relictum. — Hoc incommodura Petrus Chia- conus, Hifpanus , homo magni ingenii doctrinaeque judi- cio excultae, cum animadvertifTet in Arnobio^ coepifTet- que auctore fummo viro Antonio Carafa Cardinale, fa- croruni veterum fcriptorum omni ratione perpoliendorum percupido, accuratius undique A. cxemplaria conferre ea- que docte pariter et ingeniofe corrigere, inflitutum opus co deduxerat, ut multis et quidem praeclaris correctioni- bus iuduflria fua illuflralum brevi editurus fuifTet Arno- bium. Sed abfoluta fere jam, nondum autem perpolita libri emendationc, impoituna iporlc ereptus, eidem, a quo lotus pendebat, clariffmio viro, correctiones hujus- juodi, fi ei videretur, publicandas teflamento reliquit."
DE ArNOBIO AfRO. XXXV
Hic itaque perpoliendi atque pervulgandi provinciam Ur- fino credidit, qui eorum, quos modo ex eo nominavimus, alioruraque doctorum hominura emendationibus , quae in Arnobium variis locis difperfae circumferebantur, ia unum coHecti^^ diligenterque examinafis, eas tantum ex his iri textum recepiffe fe affirmat, quae ct multorum ju- dicio probatae et iine uJla controverJia verae vifae effent. Quae autem ilon ita certae videbantur, ut tuto admilti pof- fent, eas fuis diflinctas numeris, in oris paginarum no- tandas cUravitj notis firaul, fi quae erant ad conjecturas^ confirmandas adfcriptaey additis. His oranibus de fuo' etiam nonnulla, obiter inler' legendum animadv^erfa, adje- cit. Denique ex Urfino difcimusj eodem paene tempore, quo in Germania octavus Arnobii liber fuO auctdri refti- tutus erat, eandem fraudera fenfiffe Sirletura Cardin.; -wejusque adeo perfuafione factura eft, ut primura in Italiii hac editione Minucii Octavius ederetur.
i586. Antverpiae. [ex off. Chrift. Plant.?] 8. Arnobii — -]i- bri feptem cum Godefcalci Stewechii Electis. — Hanc primara Sfewechii editionem ipfe non vidi, neque memo- ratam in Catalogo aliquo inveni, fed fponfore Fabricio *^) cito, cui praefationes Stewechii, editioni a. i6o4. infertae, quodararaodo fidem facere videntur. Nam duplex ibi coraparet epiftola imncupatoria , et ad lectorem adraoiii- tio. Ac illis quidem, quae Electis praemiffae funt, annus fubfcriptus eft i586.; epiftola autem dedicatoria, textui praefixa, data eft 1687., praefatio ad lectorem anni nota caret, fed dicit ibi, „parura abfuiffe, quin Electa ex inge- niolo fuo tanturaraodo nata, juvando Arnobio, anle bien- niura feorfura publicaffet, verum Francifcura Modiura dis- fuafiffe , ejusque adeo opera effectum effe, ut textum quo-
igX In Belectu argg. et Syllabo SS. pro vevitate Rel. Clirift. p. 226. lunc vero Lipenius BibU Theol. I. 754. et M. Bibl. Ecclef. Colon. p. 623. laudsnc.
e 2
XXXVl NOTfTIA LITKRARIA
nue corrigere et reflitucrc fibi licuerit." Q>iae quorfum refereuda Jiut, nou fatis capio. Coutra pl< ritjue, quibu^ dc ediliouibus Arnobii fcruio fuit, iuler quos diligeutiffi- mus Nurrius *'), de ea prorfus lileut, et repuguare vidc- turv quac edilioui Aufverpicufi a. i6o4. piacfixa efl ap- probalio, qua non deuuo typis Iradi, fed jaui demvuti mandari Arnobius dicitur^°). Quocirca quaniquam de- finire nihil jara aufim, fateor lamen, me iu eam fenten- tiam magis proclivera, ut ante annum i6o4. Slewecliii Arnobiuni non iuiprefTuni clTe dicam. Cui ctiam Auber- ti Miraei auctoiitas accedit, qui pro explorato fcribit^'), Arnobii libros VII. cum iiotis Theodoji Canteri Planti- iium et cum notis Godefc. Stewechii Trpgnaefium i6o4. Autwerpiae excudiffe.
1597. Genevae editioiiem Heraldi laudat Magna Bibl. Ec- clefiaftica Colonienfis, fed fidem haud prael^are aufim.
1598. Lugd. Bat. ex off. Jo. Balduiui. Jo. Meurfii Criticus
19) Appar. ad Bibl. PP. 1. infia 1.
2o},Quo magis viros doctos excitem , ut de prJma, quae di- citur Stewecliii, curiolius difpiciant, addita liic efto : Haec Arnobii reftitutio, auctore GodefG. Stewecfiio, muitum uti- litatis fludiofo iectori adferre potefi. Dignam igitur, quae typis mandetur, judico. Antverpiae 24. Januarii, 1604» EGBERTVS SPITHOLDVS Canonicus et Piebanus Antver- picnlis.
Si) In notis ad Hieronymum de Ecclef. SS. ed. Fabric. a. 1718. p. 165. nec aiiter eodem ioco ipfe Fabricius. Simi- liter Francifc. Sweertius in Athenis Belgicis (Antwcrp. i62g. f. p. 294.), ubi dum fcripta Stewecliii recenfet, limpliciter pofuit: Electa in Arnobium, typis Trognaefii. Adde quod Cafp. Scioppius in Arre critica, ubi Stewecliii fcripta lau- dat, Arnobium et Electa in eum prorfus ignoret. Ex qui- bu8 omnibus non fine aliqua fiducia dixerim , praefationes illas anni» 1536. et »587. infignilas Fabricio fraudem feciffe.
DE ArNOBIO AfRO. XXXVII
Ainobianus tributus in libros feptera. item Hypocriticus ATinntianus et Excerpla MS. Regii Parificnfis. In qais Arnobius adverfus Genles et INIinueius I3C. amplius locis, alii Scriptores varie cafligantur.
Quamquani negari fnie invidia nequit, praeclaruni ingenii acumcn, et quod ex omnimoda doctrinae copia eftloruit et quafi redundavit, hoc fchediafmate Meuifmm oflendiffe, ad Arnobium tamen et Minucium non magis ilhid quam ad omnem autiquitatem et fcriptores valde muUos pertinere recte cenfebitur. Quotiescunque enim illos attigit, , mirifice caUidum detegendis et perfanandis vuhieribus fe praebuit, multa acute vidit, ad quae fupe- riores editores onmino caecutiebant, multa menda levilH- ma medela fufluht; fed raulto largius haec quibuscunque aliis fcriptoribus quam Arnobio et Minucio ab eo funt praeftita. Ac initio, inquit, nihil aniiotare erat decretum foH Auctoris valetudini curaudae intento, non potui ta- men mihi temperare, quin ahquoties, loci potifTnnum al- terius emendaudi occafione iuvilalus, excurrerem; in qui- bus omnibus ut nihil alieni fibi vendicaret nec aUorura f:mendationibus adducendis vel erratis refellendis tempus -lereret, fed fua fimphciter proponeret^ caute ac gravdter ftuduit. Porro, quicquid in Arnobio praeflitit, id omne ab ingenio neque a libris veteribus profectum effe vel non afFirmanti puto tribuiffes, fed miraberis fortaffe, tara ra- lam in iis regionibus fuiffe editionem primain^ ut fe op- tare Aleurfius dicat, ut plures Canterus Romani codicis variantes repraefentaffet , quod plura inveftigandi occafio- nem praebituiura fuiffet. Quod fuperefl, accefferunt ope- ri huic appendicis loco excerpta exeraplaris Regii MS. ex Ijbro Jofephi Scaligeri, quem olim Lutetiae cum Regio exemplari MS. contulerat. Singulis juchcium fuum, fub- inde etiam animadverfiones prolixiorcs appofuit. Uni- verfe vidi, inquit, hac collatione pluria loca utiliter auge- ri, meas conjecturas aliquot probari, non paucas item no- vas inveniendi anfara daii: quaiuvis revera faepeuumoro
:^.\\vni NOTfTIA LITERARI A
jiro thefuuro, qufm fperaram, carboncs offenderira, et inci inn flerqiiilinjuui : e quo lamen, nifi uie egregium ju- cliciuin fallit, aliquus, ut ita tlicam, genimulas elicui. Caclorum haec cxcerpta infcripta fuut Petro Scriverio aniico, ut ipfc decli^rat, dilectifiimo, de cujus Anticritico quae Hadrianus Bailletus^*) piemoriae prodidit, fi^bulis accenfere nemo dubitet,
5aec. XVII, i6or>. ITanoviae. 8. Arnobius — cum nofis Gevcrbardi El-' menhorftii ad illuflrem virum, Jofephum Scabgerum, cruditorum fuae aetalis facile principem.
Ita Fabricius (in Deleclu p. 226.) et ex eo M. Bibl. Ecclcf. proferuut priraam Elmenhorflii. Nurrius eam inanibus verfavit,
Parif. 8. Arnobius —- cum obfervationibus Def. He-» raldi. Citat Fabricius \. \, an recte^ dubilo.
l6o4. Antverpiae, apud Joach, Trognaefium. 8. Arnobiug — cum Godefcalci Stewechii Elecfis. Conter quae fupr^ ad a. i586. dicta funt. Iterafam Stewechius operam Ar-» Hobio fiio injpendil, Electis priniuin confcribendis, in quo iicgotio folo ingeni*) ie confifum effe faletur; deinde cum yodicis MS. variantcs lectiones a Francifco Modio ipfi ef- fent fuppeditatae, qujbus denuo laborem jam abfolutura fjggreffiis, non foium Eiecta meliora fecit, fed ipfum quo- que Arnobii textum inlinitis locis fe interpolaffe, corre- xiffe, et faepenuraero lacunis mqgni momenti fuppietis, auxiffe afiirraat. De codice hoc fententiam noflram fuo loco proferemus. Quod Electa attinet, (nam de his au- dinmus oportet, antequam cle ipfa textus recenfione di-^
22} De aniifciiptoribus T. II. p. 299.
DE ArNOBIO AfRO. XXXIX
ceiidi lociis erit,) ideo Iioc nomine appellare vifum effe, inquit, quod e plurimis, qiiae depr.-^vata, quae obrcura hic reperiret, elegeril fibi ex ingeiiio et tneml)raneis codi- cibus velemeudanda vel illufhauda ; id quod plerumque et tantum non ubique ex antiqui Komanorum fermonis wfn ac proprietate, nec non litibusapud prifcos folcmni- bus haud finilhe profecto ipfi ceffit. Ac quemadmoduui phn-imum in Varrone ad Arnobium illuflrandum eft prae- fidii, ita hacc Stewechii Electa egregivnn, meo judicio, Varroni alque orani fermonis prifci doctrinae adjumen- tum aireyunt. Quam in rem non parum eliam fyllabus contentorum praemiffus conducit. 8ed neque ex his, ne- que ex ipfa, quam manibus teneo, editione fatis raihi li- quere fateor, quo pacto textum ad fuas aliorumve couje- cturas refinxerit. Js certe, quem cd. Trognaefiana (i6o4.) fiflit, ab Urfmiano haud raagnopere diflert; eo faepius autem Stewechii lectiones in margine laudat, ita nonnun- quam, ut nefcias, an diverfa aliqua a Stewechii recenfione per hos typographos data hl. Quod fi praecipitantius paulo a nobis di\ inatum fuerit vereque editio Antwerpia- iia a. i6o4. ad ipfius Stewechii defcriptionem expreffa fit; laudabis fortaffe hominis verecundiam, qui margines libri emendationibus et conjecturis opplere maluerit, quam vel certiffnnam in feriem recipere. Num vero is ipfum tex- lum interpolaviffe , correxiffe et inlegriorem dediffe dici pofllit, videant alii. Quaraquam enim m eadem, unde praecedentia adduximus, praefatione de fua in textu ador- nando opera prae fe ferat, fe furamo candore, fuis ubique locis, atque adeo ipfi quoque margini noinina eorum ad- fcripfiffe, qui ante ipfum manus auxiJiatrices Arnobio porrexiffent, idemque fe flicturum fuiffe in iis, quae Ur- iiniana profert, nifi liic omnia, fua, aliena nhfcuiffel; hac taraen circa lectionis varietatem fedulilate non ipfms textus fofpitator fibi videri polcrat.
XL NOTITIA LITERARIA
1 60 5.
Paiifiis, apud Alaicuuj Orry vla Jarnhaea ad iiifigne Leouis falientis. 8. — Arnobii — libri lcptem. M. .Mi-r nucii F'elicis Octavjus. Etlitio iiova, ad edilionem Roma-i- nam expreffa, quibusdam tamoi in locis e MS. Reg, aucta et emendala. DESIDERII HERALDl ad Aniobii libros VII. animadverftones et caftigaliones.
Roinanam intellige noviflimam, quae, quanto plures vcteres lcctiones reftituit, taiito praeflantior ipfi vifa eft ac faepiiis laudala. Quo factum eft, ut nonnullis etiam iii loris, ubi iiia Gclernum fccula effet, cam defcrcret et vel C'aiiteri fententiam ainplerlerelur vel de fuo quaedam in-p ferret. De fmguJis in anjmadverfionibus, fed pauciflimis verbis, judicium lulit, reliquae vel fenfu declarando vel rebus omnigenis illuftrandis ferviunt. In quibus ut v^aria funt ex omni antiquitalis doctrina depromta, nequa({uain vero quod deceret, quodve alienum effet, vel tritum, ob-r litus efl. Egregio quoque inflituto factuni efl;, ut texlus Ai uobii fcorfim cuni indice rerum peculiari, deinde ani- madvej-fjones Heraldi et ipfae curn indicibus et auctorum, qui varie illuftrantur vel emendantur^ et reiuin exhibe- rentur, Deniqne notaiu meretur et boG, quod aniini cau- fa opera bacc inftituta fjt et jntra duorum menfmm fpa-i- tiinn ad fiiiem pei'ducla; item quod Epiflola dedicatoria, qua<; oaniiiu^ praefrilimus Jocuni fuftiuet, dala iit Eutetiae .Parif. Kal. Marl. ciDipcv. ut adeo vix pi-obabile videatur, a}ite hujic aunum Hejaldi opei'am clTe evnlgatam.
16 iq.
Hamburgi. f. Arnobii — 1. VII. Gcbhart. Elmenhor- ilius collalis diseifjs codi'-ibus recenfuit et Obfervationi-r bus (fic) iliuflravif. —
Elmenborflius Lectori: „Ut inflituti nofti"! ratio tibi conflare poflit, u\io me in hac nova Arnobii edilione rer- cenfeuda praecipue ufum codice vetufto Francifci Sabaei Brixiani Romae a. io42. impi^efTo. Ubi is corruptus aut IjnendQfus, ad exc^ipt^ MSS. et doctorum Virorijm emeuT
BE ArtNDBlO AfP. O. Xi.l
tlatioiies confugi, optiraasquc ex illis defiHnpri, et textai Aniobiano, quamquam raro, iuferui; ratione nempe ipffw jubente. Adjeci quoque variarum lectionuin Coltectaneii, in qnibus eos, quorum emendationes piobo et fequor, no- roiuo. Jn obfervationibus meis id polifiimum egi, ut fcn- fum auctoris, quem edendum fuscepi, edilTererem, brevi^ terque et aperte, ubi is obfcin-us, (lilucidarem. Certe eru- ditiffimum fcriptorem innumeris fuediffimorum rnendo- rura naevis liberavi, et infinilis ejus locis male affectis fa- lubriter, ut conlido, mcdicinam adhibui. Nec tamen dif^- fimuio, plurima eliam nunc rcfidere falfa et corrupta, quae nuUo modo intelligi, aut absque ope melioris codjcis fanari queant. Ea ego de inchiRria intacta praelerii et fe- Jicioribus ingcniis corrigenda reiiqui. Rel." Nodi jam Codices, quortun fpeciolk oftentatione titulus fuperbit. Si de Elmenliorrtio intei roges, fi non ingenium, certe malu- ritas et fludium illi defuit. Textus ad verbum paene ad Romanam alteiam defcriptus efl. Hiuc etiam conjecturas et emendationes, quas iine auctorum nominibus in margir- ne pofuerat Urfmus, omnes Fnlvii nomine laudatas de- fumfit, et infermixtis aliis ad calcem obfervationum fubje-i cit, fuo judicio raro intei-pofito. Neque vero animadvx-r- fiones ila comparatae funt, ut viris doctis, quales ejus ae- tas ferebat, admodum placere poffent, Nam praeter loca cumulate ex onnribus veterum fcriptis ad verba vel res fmgulas congefla fruftra aliquid expectes, Caeteiuni f).}tis apte haec editio exfcripla ell typis nitidis ac luculen- tis, et quamquam capitum defcriptio defit, numerus tamcii lineis denis uniuscunque paginae iu margine interiori commode adfcriptus eft, Indices eliam accefferunt textui tres, auctorum^ rerum ac verborum et locutionum , ani- madverfionibus item duo, auctorum (quorum loca adducta funt) et rerum vocumque. Hujus editionis exemplari, quod Ribl. Regio-Acad. fervat, ab Heumanno^ quera pof« fefTorem olim habuit , notulae (juaetlam , item emeudatip- nes appiclae funt.
XLII NOTITIA LITERARIA
Tolofae. 1612. 8. Julii Caefaris Bulengeri Jiiliodu- iieiifis Eclogaruiu ad Arjiobium liber priinus. — Jne- plum opus.
1 6 5 4.
Duaci. 8. StcwechiiElecla cura Paralillis feuSumma» Yiis Leandri dc S. Martiuo.
i65i.
Lugduui- Bafavorum, ex oilicina Jo. Maire. 4. Ar- nobii — libri VII. Cum recenfione Viri Celeberrimi et integris omnium comraentariis, Edilio noviffuua atque omnium acGuratiffima. ,,Quod ad lianc Arnobii noftri editionem, quam accuratiffimam liic exhibemus, attinet, typograplms inquit, cxcmplar ante aliquot annos nacti fuimus manu viri ccleberrimi emendatum , cujus eruditio et fama in his artibus, quae ab humauitale uomen habent, veluti Principatum tenet. Curam poilmodumitidem Viro erudito commifimus, ut quicquid ad gloriam hujus editio- iiis coUigi poffet, in medium produceret. Itaque omnes et quidem integros coramentatores, nuila parte truncata, iu unum corpus redeginuis, ut editionis i-atio ex iis peti pofTit — ita ut nihil ei defit, quod vel votis exoptari pof- fit." — Recenfionis hujus auctorem fuiffe putant Salma- fium, cujus etiam commentarius morle interceptus fit. Ac quantimi quidem comparando didicimus, nam muta- tionum judjcium prorfus uullum apparet, credo, ue decor typographicus interciperetur, hoc viro certe non indigna efl. Igitur a fuperioribus toto coelo quidem diiiert, plu- rimas tamen ex iis JecUonibns fufcepit, quas Urfmus ad marginem fuae editionis propofuiffe indicavimus, adeoque fortaffe Chiaconii ingenio praecipue Salmafius litavit. De rciiquis liujus editionis dotibus non efl, quod pluribus le- ctores doceamus. Invenias Canteri, Stewechii, Elmenhor- ilii et Heraldi comraentaria ad verbum defcripta. Com- jnodis Doctorum lioc faltem confulere poluiffeut, fi indi- cem univerfalem fubjeciffent. Quod reiiquum eft^ procu- rafle liaac editionem ex parte (nempe ut fingulorum ani-
DE ApuNobio Afro. xliij
jnadverfiones rite defcribereutnr) dictus eftAntoniusThy- fius, 1. C. cujns etiani in Arnobium epigramma pagina pofl dedicationem proxima oftendit. 'iypothetaruiu ci- roribus iisque admodum foedis hanc editionem mtidi0i- mam fcatere , Nurrius imprimis conqueflus eft.
1666. Parifiis, apud Joaun. Dupuis. f. cum Cypriani opeii- bus ex editione Rigaltii per Frioriuni. Ex Ephemeridi» bus Parifienfibus hujus anni^^) intelleximus, varioruni iiolis excerptis, Priorii more inftructos efle, quolquoL practer C^prianuraRigaltianum hic auctores evulgati funt. Textus ex Lugduno-Batava una cum omnibus, auctis iti- deni , viliis efl repetitus.
1677. Ltigduni, apud AnifTonios. f. in Bibl. PP. T. IIL a p. 45o-5i4. Recufa Priorii. Notae maximam partem El- menhoiflii funt, raro Heraldi, Stewechii etc. quibus fua§ Pri^rius inlerfperfit.
Saec. XVIIL 1715. Parifiis, apud Jo. Bapt. Delefpine. f. in Nicohii le Nourry Adparatu ad Bibl. Max. PP. — Lugduni editara T. II. p. 257-670. Differtatio in Arnobium, in qua pofl analyfes fmgulorum librorum, de auctore , operis aetate confilio, argumento et ti'actatione, flylo, eruditione et re- liquis dotibus, de opere diflribuendo, librorum integritate ac textus cori:u.ptione — de erroribus quibusdam Arnobii de variis horum librorum Codd. MSS. editionjbus et in eos notis et obfervationibus ^ fufe pro more fuo, fed prae-i^ clare differit^ a pag. 257-296. denique a p. 296-570. no^ vas in Arnobjura obfervationes profert, in quibus vel ar- guraenta fmgula, quibus ille cum in afTerenda veritate tum refutandis adverfariorura erroribus utitur, examiuaii' tur, vel potiora antiquitatis raonuraenta illuftrantur.
23) JouTual des Scavaus, Febricr, p. 4'- nfo tout aveo des xe-f niarques de diSerens Autheurs."
Xl.1V NOTITIA LITERARIA
1768. Veiieliis, ex typogr. Jo. Bapt. Albritii. f. in Gallaudi Bibl. Vet. PP. etc. 'JMV. a p. i55-2'i4. Siflitur textus editionis Lugduno-Balavae emaculatus et adliibiliii iis, quae Nurrius attulerat, perpolitus. Siniul conftitutum prat, notas addere felectiores. cjuaeque imprimis ad emen- dandum tfxtum fpectarent, fed hic indufbiam aeque ac judicium defideranms. Cui bono, quaefo, Priorii notae, quas omnibus paginis inculcatas videbis? Singularis au- tem, qua praecedentes editiones Arnobii haec anteceliit, eaque nefcio an fumma virtus efl textus, quem praeter Canterum ad miam onme.s continua ferie exliibebant, in capila defcriptio, quorum arialyfis in calce fubjecta com- , pcndium quafi totius fcriptoris praebei,
1785.
Wirceburgi. in off. libr. Slaheliana. 8. Arnobii Afri adverfus gentes iibri VII. et Julii Firmici Materni V. C. de Errore prof. Rel. etc.
lidetn fub litnlo : Opera SS. Palrum Latinorum Volumen V.
Qualis hic Arnobius fil . ipfius editoris Ci. Oberthiirii verbis accipe: „Textum habes Canteri , fed ad editionem Leidenfem anni MDCLI. ita quidem correctum el emeu- datum, ut veterem lectionem a Gelenio et Cantero temere olim expunctam poflliminio a me reflitutam videas, iis faltem locis, ubi meo partim fenfu, partim Stewechii ac Heraldi judicio id fme fcrupulo facere rae poffe, imnio de- here certus eram : monui tamen in fubjecto ipfi textui va- riarum iectionum indice, idai id fecerim, tjuaeque fint expunctae vel correctae a me fententiae, ut fic adhuc libe- rum reiinquerem Lectori, velitne meo flare, vel alio fuo in eligenda lectione judicio."
Verfiones Arnobii nusquam rae commemoratas inve- nii'e memini praeter Belgicam interprele Joatliimo Oud-
DE Arnobio Afro* xlv
aen Harling. 1677. 8. apud Fabricium Bibl. Lat. lib. IV» c. 3. p. 2C)i, ed. Veiiet.
Codex lantummodo unicus Iiactenus repertus cfl, ex quo priraum fluxit, et iterum iterunaque Arnobius emen- datus eJft, qui jam iu Bibliotlieca Regia Parifienfi extal. Optandum vero effet, ut Doctus aliquis, cui adilus adCod. hunc Regium patet, eum accurate defcriberet, quo faeculo fcriplus efle videatuj-, rationibus jufti-s probaret, imprimis vero num foedis adeo characteribus aut fcripturae compen- diis exaralus fit, ut tolies a viris infigniter eruditis, quos fuo loco nominaraus, nec unquam fine nova variarum Le- ctionum meffi exerceri potuerit. Nam licet Gelenii judi- cium de editoribus primae Romanae nequaquam contem- namus, nec lii tamen fucum nobis fcicere voluiffe putandi funt; immo verum iit, quod uuivcrfnn de hoc hbro MS. teflati funt: „Scatebat A. antea tot mendis, quot lilerae infunt. Innumera fuflulimus, quaedam de induftria prae- teriimus, quae vel nullo modo intelligerentur vel omnina deliderarentur: arrogantis enim ingenii effet, ea reftituere velle, quae omnino ignores.**
De Flacii Ulyrici, poilea Petraei Codice, quem in Ste- vvechii ufuni Fiancifcus Modius contvilit, nefcio utrura fcriplum alicubi legerim, an ipfe primus animadverterim, eum nihil aliud quam apographum Regii fuiffe. Certe plane jam perfuafum iUud habeo^ poflquam curiofuis Cod. hujus lectiones, quas diferte in marginc ed. fuae Stewe- chius exhibuit, cum excerptis a Scaligero Cod. Parifini lectionibus ad calcem Meurhi Critici Arnobiani contuli- inus; quo miram quandam inter utrumque convenientiam depreliendimus; quamquam non eadem prorfus, fed pro diverfo arbitrio diverfa ioca Modium et Meurfium, et ii- lum quidern multo parcius elegiffe et excerpfiffe firaul ap- paruit.
INDEX CAPITUM
LIBRORUM VII. ARNOBII AFRI
DlSPtTTATIONUM ADVEKSU3 OENTES.
L t B E R 1.
Jr rojitetur jirnobius a fe fusceptum opus , ut faepius inculcatam calumniam propulfaret , qua ethnici propter ahdicatum a Chri- ftianis falforum numinum cultum eos puvlicarum omnium cala- mitatum auctores effe falfo ac temsre accufabant. Cap, 1 et II.
D^anifeftum itaque facit a Chriftiariae religionis exordio nihil in refum natura, nihil in privatis puhlicisque hominum negotiis aut mutatum aut relaxatum et difjolutum. Cap. II et III.
Ethnicos refutat ohjicientes, impietate Chriftianorum Deos offenfos mundum peftilentia aliisque ealamitatihus ohruere : ex ip/is enim oentilium hiftoriis compertum eft , hoiiiines ante auditam um- quam Chriftianorum nomen aut iisdem aut etiam graviorihus cla- dihus fuiffe vexatos. Cap. III. IV.
Demonftrat quocjue tavi certum efje crudelia hella ah Atlanticis, jiffyriis, Bactrianis, Perfis , Graecis , Trojanis et Romanis, a J^ino, Zoroaftre, Xerxe , Alexandro Illagno aliisque olim gefta jniffe , quam conftare , illa poft Chrifti ortum imminuta fuijfe. Cap. V. VI.
Inquirit, cur tot tantisque malis ex elhnicorum fententia mundus prematur, Docet vel haec ad caufas tiaturales referenda ejfe;
Index Capiti;.m, xlvii
vel mala viileri hominihus , omnia commoditate fua mftlentihuSt quae certe toti naturae et mundo utilia funt. Cap. VII- XII,
Ouam -praepoftere autem Ethnici mala omnia in Chriftianos trecen- tis circiter ahhinc annis exortos refundenda effe clamitarentf variis rationibus fcite coarguit. Cap. XHI'XVI.
Ahfurdum vero dictu effe demonftrat , iram cadere in Deos immor- tales, nullamque fimul aequitatem iisdem inejje, fi oh illatas fihi a Chriftianis injurias , earum poenas tam ah ipfis quam ah in- fontihus , ut ajehant, ethnicis ullo ahsque discrimine repetierint. Concluditque, has ridiculas criminationes fola harufpicum, ario- lorum et vatum avaritia effe confictas, Cap. XVII- XXIV.
Refpondet ethnicis ohjicientihus , deos ideo in homines faevire, quia Chriftiani novum cultum in terrarum orhem invexerant. Hinc edocet , in quo potiffimum totius Chriftianae religionis fumma confifiat. Cap. XXV- XXVII.
Exinde arguit, meliorem effe Chriftianorum caufam , quam eornm, qui falfa numina reverentur. Patreni enitn illum adorant , a quo ipfimet gentdium dii , fi qui funt, accipere dehuerant quid- quid numinis et majeftatis hahere creduntur. Cap. XXVIII.
Illum autem verum Deum rerum omnium ejfe opificcm ex effectihus prohat Arnohius : Apolline, IVIercurio aliisque omnihus fictitiiv numinihus antiquiorem , infinitum , ingenitunif immortalem, aeternum. C ap. XXIX- XXXI.
CuiUhet a natura infitum ejfe adferit, ut hunc agnofcat regem fum- mum et omnium moderatoreni: quirt et animalia et faxa ipfa, fi forte loquerentur, id aperte palamque clamarent. Fruftra igi- tur ethnici Jovem fummum Deum praedicant , quem fcilicet foli- to hominum more natum noverunt, quum tamen fummus Deus ingenitus fit atque aeternus. Cap. XXXI fin. -XXXV,
Occurrit ethnicis Chriftianos infimulantihus , non quod Deum om- nipotentem venerentur , fed quia hominem natum et infami cru- cis fupplicio interemtum Deum effe contendant. C ap, XXXVI,
xxxvn.
XI. VIII Inde\ Ca riTrsi.
Si iiero , inquit Anwhius , fas Juit ethnicis , quosdum in Deorum Ttumeru/n referre propter collata fibi , ut putahant, beneficia : quanto magis Chriflus honore divino ah hcniinibus hahendus eft, (fui illis mnlta majora et infinita ahundantiffime contuUt ?
Cup. xxxriii. XXXIX.
At illfi, inquiebant ethnici , crucis patihnlo nffixus interiit. ^uid inde ? Non enim mors Chrifti, ficut nac Fythagorde nec Socra- tis , ejus doctrinae cgregiisque factis ullum adtulit detrimentum. (^uid liero , quod nulla mortis infanlia innocens homo , quem- adinodum Aquilius , Trebonius et Regulus, inUri umquam po- teft? Quid infuper irrifione magis dignum hac argumcntatione gentilium, <fui Liherum a '^fitanibus discerptum , Aefculapiunt fulmind percuffum, Ilerculem vivum comhuftum aliosque morte violenta fublatos fuperftitiofo cultu honorahant? Cap. XL, XLI.
Chriftus pvrro a fummo Rege ad nos miffus innnmeris, quae patra- int , miruculis tam certo qwam evidenter verus effe Deus compro- hatur. Chrifti miracula fummatim expofita, ex quihus divinitas ejus adftruitur. Cap. XLll- XLVII.
"Neque his opponi poterant curatas ab ethnicorum (liis infirmae nonnullorum hominum valetudines. Nam, hoc int£rim gratis dato, certum eft, a nullo umqunm gentilium Deo, ficuti a Chrifto, aegris hominibus fola adhihita nianu aut voce redditam fanita' tem. Cap. XLVIII.
Neque patitur auctor fibi objici , opem a Diis ferri non nialis quidem, fed bonis piisque hominihus. Chrijtus enim malis omnihus aequaliter ac honis fuccurrit, Icra praeterea ejfe Chrifti miracula oftendit adhuc Arnobius ex illa prorfus mira- hili poteftate , quam dedit etiani infimae- plehis hominibitSt quaelihet folo ipfius nomine prodigia cdendi. C ap. XLIX-^ LII.
Et fane quantne magnitudinis et poteftatis fit ipfe Chriftus , fubli- mis et ah intima radice Deus , tametfi hominihus olim incogni- tui , vel folis quae ipfo moriente facta funt miraculis evidentif- fime demonftraLuni eft. Cap. LIII.
InD£X CAPIt UM. XLtX
Chrifti miraculorutn veritas comprohala priinum ex leftlhui locti- pletiffiniis , Chrifti iliscipulis , qui certo capitis periculo ea pU' hlicarunt et pofteris tradidei unt : deinde vero cX. eo, o:iod Chri' ftiana religio iis ftabilita et confirmata ^ hreviffimo t<;mvore xn toto terrarum orbe fuscepta eft. Cap, LIV, LVt
Neque demum ea miracula a fcriptorihus noftris aut fcripta mendaciter aut nimium exaggerata prohnt Arnohius. Ouin etiam tam vera funt, quae nojiris in Lihris de Chrifto fcripta fuere, quam falfa, quae gentiles de diis fuis tradiderunt. C ap, LVl. LVII.
Retundit Jrnohiui ethnicoi utgentes , hinc fcriptA fuct effe ahti- ijuiora at^ue idcirco veriora, illinc vero noflra fuiffs ah in- doctis hominihui ferinone rudi atque impolito exarata* Cap. LVIII. LIX.
Satisfacit aUctor ethnicis , qui a Chriftianis pnftulahant , cur Chri- ftus, fi Deus fit, humanam formam indiiit et more hurnano eft in- teremtus. Cap. LX-LXII.
Refpondet iisdern reponsntihus , incredihile prorfuS effe Chriftum Deum ct honiinem humana tantum naturu vifum ac patihulo ad- fixum vitam finiiffe : ofenditque , Chriftum ad fanandos eru- diendostjue homines, tanta lcnitate, quanta lihertate paffum efjs feah impiis occidi. C ap. LXIII.
^uapropter Arnohius acriter arguit ethnicos , qui tametfi tyrannis divinos deferrent honores aliosque oinni impietatis ac fceleris gt- nere contaminatos fummis extollBrent laudibus ftatuisque dona- rent; folum nihilominus Chriftum, verum, maximum ac maxime faluturium nuntium, iniquiffimo atque implacahili odio perfeque- hanturi Cap. LXIV.
Ouid enim iniquius , inquit , et erusdelius » quam virtutum omnium Dominum mortisque ^xtinctorem hello acerhiffimo femper lacef- fere, qui permiffa morte honiiniii quem geftahat^ certam de fw tura animarum noftrarum falute, fi pie vixerimus, fpem omnihus fecit? Cap. LXV.
LIBER IL
Ah Ethnicis inquirit Arnohius, cur demunt Chriflum » nullius in eos peccati reum, ita cderint, ut rel ejus nomine audito irm
d
L Index Capitum.
protiiius excanilefcant : tfui tavien , etiamfi cui credutur dii^nui non effet , eo fallem. non adfpernandus erat , (juod cunctis i^iain ad cocluin monftraiit. C a p. J. Occurrit auctor gentilihus rcjpondcntiius , fumnio iilum odio fe propterea profequi , t/uia omnem Deorum cultuni evertit. Cap. 11. lll. Ojiendit ethiiicos prorfus immerito Chrifii dictis propterca uon cre» dere , quod ca , quae pollicetur, fe umquam re ipfa daturum nos non convincit. fiquidem plurima fnppetunt ecrum quae Chrijius promifit, haud omnino incerta rerum argumenta : quae quident quum in promlu fint, de uliorum quoqus ah co promijforuvi eventu duhitandi nulla rntiu cjt, Cap. IP . /'. Ethnicorum jactantiam rclundit , quippe qui fe folos fapicntia et fcientia ornatos gloriarentur ; cetcros vero , qui pcr totum terra- rum orhem Chrijto nonien dederunt , ma^no etiam ingenio prae- ditos, ohtufos, heheics ac fatuos exiftimarent. C ap. VI. VIL Nulla igitur ratione aliis nvn doctiores etJuiici Chrlflianos diinno magiftro fuo credentes vituperahant. Sine piaevia namque Jide nullum profecto negotium fuscipitur. Ipfimet gentiles opinioni- hus credehant philofophorum , qui de primis tamen rerum prin- cipiis aliisque de rehus nihil certi exploratique pioferunt ac fem- per inter fe digladiantur. Cap. VIII. IX. X. Inde coUigit ^rnohius , aequius e[Je credere Chrijlo, qiii tantis mt- raculis doctrinam fuam ftahilivit , quam phiLoJophis quantum- lihet oh morum integritatem atque Japientiam laudandis , qui ni- hil vel minimum quid his fimile umquam potucrunt. Cap. XI. Et certe fi ChrijLus humanis tantum argumentis ufus fuijjet , nemo ei Jidem aihihuijfet , quatn tamen' plerique dare coacti funt oh edita ah ipfo ejusque discipulis miiucula; edita , inquam, uhique in Oriente et Occidente et potijjinium Romae, uhi Simon mo"us a Petro ex fuhlimi aere in terram dcjectus perhihetur. Cap. XII. Quid plura? Non vexanda certe , fed idco hmdanda erat ah eth- nicis Chriflianorum fides , quia illis communes erant cum phi- lofophorum coryphacis de Deo , de corporum rcjurrectione , de falute aniniaruni , et fuluris iwpioruin poenls feiiLenliae , quani
IndexCapitum. Ll
vis ah his aliter atque a Chriflianis explicentur. C ap. XIII. XIV. Hinc occafionem captat Arnohius edijjerendi, cujus naturue fit ani' ma noftra , ejuo ex fonte prodeat et cur variis affectibus et vitiis fiat ohnoxia, Illos deinde rcfutat, qui noftram animani ejus- dem cum Deo immortalitatis et naturae participem effe pronun' tiahant. Cap. XIV. XV. XVI.
At divina eft, inquiehant , anima hominis, (jui ratione ceteris praC' Jiat animalihus. Optinie quidem, reponit Araohius, fi homo hac fua ratione hene jemper uteretur. Deinde nonnullis occurrens inftantiis vulgi opinationes de animae humanae praeftantia expo- nit ac diluit. Cap. XVII. XVIII.
Pergit porro demonftrare , humanas animas neque divinas effe ne' que omnium fcientia eruditas in hunc mundum e coelo advolaffe. atque inde ruit placitum illud quorumdam philofophorum, quo ea quae difcimus rcmmijcentias effe fomniahant. Cap, XIX,
Et hanc quidem conjectationcm falfam ejfe aliis adhuc rationum momsntis evincit : inprimis vero propofita hypothefi pueri , in dejertijjima et inaccejfa folirudine nati atqne H)idetn fummo i:i filentio a muta nutrice educati. Cap. XX. XXI.
Hinc evidenter concludit, humanam anininm in mundum non venijje- omnium fcientia inftructam. Cap. XXII. XXIII,
£xinde Arnobius contrarium Platonis a^gumentum ex puero de nu' meris interrogato petituni lucnlentcr dHuit. C a p, XXlV, XXV.
Eorum objectionem dijfohit, qui dicunt animam, uhi corpori conjun- situr, priorum ohliinfci atque , ut ajunt , ex docta elemsntariatn fieri. Cap. XXVJ. XXVII.
Idem argumentum pertractat. C ap. XXTIII.
Ex difputatis colligit auctor hominem proletarium ac prorfus in- opem ordini primo h. e. divino non ad fcrih endum nsc ei eandeni atque Deo immortalitatem tribuendam. Cay. XXIX. XXX.
Eadem ratione impvgnat Arnohius contrariam Epicuri opinionem, qui animam humanam mortalem ejfe garriehat. Deinde ftatuit auctor nofter , animam mediae cujusdam mortaleni inter ef diri- nam naturam ejfe fuhftantiae. Cop. XXX • XXXIV.
a 2
LIl IXDEX CaPITL.M.
InftantlhuS vero etlinicis, qno -pacto immortalis fieri poffit anima, fi mcdiae illius qualitatis fit, facit fatis JrnohiuS. Cap. XXXV- XXXVL Dcinde animam noflrani a poftrcma quadam poteftate fuiffe qui- dem creatam , fed neque divinae prolis neque funimi Dei filiam effe demonflrat. Nec patitur auctor fibi ohjici, mundum fine ho- mine effe imperfectuni ; adeoque Deum uniuscujusque animam ex fe ipfo genitam in humanum corpus mififje. Cap. XXXVI' XXXVIII.
Longa -autem inductione conatur ojtendere, hominem non ad per- fectionem mundi, qui quidem fine illo effe poterat, fed ad pri- vatam ipfiusmet hominis utilitatem efje creatum. Atque ex his concludit, ditiinum non efje animam , quae poftmodum in corpus aliquod a Deo mljfa fuerit. Cap. XXXIX- XLIII.
At fua, inquiunt, voluntate , non Dei juffu venit in mundum.. Cui quidem inftantiae occurrit Arnohius. Cap. XLIV' XLVI.
Urgehant ethnici , unde igitur anima progenita fit aut prolata in- quirentes. Quihus refpondet Arnohius, illud primum nohis effe compsrtum, illam nec divinani nec Dei ejjc pro^eniem: nihil enim a Dco fummo Jieri umquam potuiffc , nifi omnihus numeris ahfolutum. Deinde fuhdit, illud nos certo cognofcere, homines nihil effe aliud nifi aninias corpori alligatas, quae omni vitio- rum genere corrumpuiUur. Cap. XLVII. XLVIII.
Sunt quidem nonnulli optimis morihus : at hi fane pauciffimi funt. Ecquinani vero perfecti funt homines/ Non igitur divina efl anima humana. Cap. XLIX. L,
Neque vero eft quod rideant ethnici , fi negemus nohis effe com- pertum, quo modo illa fit creata. 6i enim recte a Platone ad' fertum putant, illas non a Dao fummo , fed a minorihus quihus- dani poteftatibus effe creatas: cur nohis non licehit ipfas effe mediae qualitatis longe certius afferere, quae tamen a Deo ini' niortalitate donentur? Cap. LI-LIII.
Neque' dixeris, nihil penitus fine Dei voluntate fleri, neque etiam cw riofius inquiras, unde mala oriantur et cur ea Deus permittat. Hoc unum pro certo hahendum , nihil a voro Deo fieri malum.
In DEX CA PIT L' W. JLTU
vUiofum et noxium quodque omnihus non fiL fulutare atifue amo' ris pleniffimum. Cap. LIK. LV.
Nemini vero mira videri debel noftra de tot aliis rchus ignoratio. Ouis enim nefcit, tantas effe hominum de re qaulihet contentiones, ut nihil a quoquam adjeratur , quod uh alio ftatim d^Jirui non ■poffit? Cap. LFI. Lyn.
Quamvis ergo ignorarent Chriftiani , a quo ei u.nde vreata fit ani' ma humana : nihil inde adverfus illos ejficere poterant ethnici» (juihus multo plura funt incomperta. Cap. LVIll,
Recte itaque Chriftus, rerus Deus, fuh hominis forma locutus juhet nos, relictis omnihus quaeftionihus, ad rerum univerfarum Domi- num tota mente adtolli : qui tametfi comprehcndi necjueat, nul- lus tamen nifi amens illhm folum effe Deum amhigit. Lthnicos igitur, qui eum non agnofuunt , manent faein poft mortem cru' ciatus. Cap. LX-LXII.
IJrgentibus etliniris, quid ergo actum fit de eorum animabus , qut ante Chrifti adventum mortui funt, et cur onines animae non fitit aequali munificentia donatae : refpondet primum Arnohius , ac qualiter in omnes divina heneficia fuijfe diffuja ; deinde, omnes Deum aequaliter twca.e omnihusque -ad fe veniendi poteftatem jc ciffe^ fed nulli nercfjitatem udjerre. Cap. LXIII. LXIJ' .
Docet, cur Deus non fuciat, ut inviti homines ipfius credant promif' fis; deinde, quod foUChrifliuni falutem confequantur ope Chrifti atque auxilio, cui a Dco patre facuitas ifta conceffa. Cap. LXy,
Transit ad veterem ethnicorum querimoniam, qua novellam effe Chriftianam religionem atque antiquos et patrios ritus in barha- TOS ac peregrinos non effe mutandos expojtulahant. C ap. LXVI-LXVIII.
Tametfi Chriftiana religio recens effet inftituta, nonne res omnes humanaet nonne in primis , vel ipfis fatentihus ethnicis, corum Dii ejfe coeperunt ? Cap. LXIX - LXX.
Si ergo ante quadringentos annos Chriftinna religio non erat, neque etiam ante duo annorum millia nullos Deos fuos fuijfc negare non potsrant. At demum religionis auctoritas non eft tempore aeftimanda, fed numine. Cap. LXXI.
Ohjectionem illani deineeps infringit Amohius, qua ethmci obtende'
Liv Ikdex Capituw,
Vant, eorum religionein uiulio vetujtiotem Chriftiaita ejfe adcoifu»
rerior^:,i. Cay. LXXIh LXKIII. - Refpondet poftulavtihus ipfii ethnici^ , cur tain fero Chriftus a Deo
mijjus Juerit. Cap. LXXlf. LXXV. Sntis iisdeni Jacit in<fuiientihus , cur Deiis , cui Chrijliani Jerviehant,
■patiatur illos ontni perjecntionum ac poenaruni genere vexari et
cpprinii. Cap. LXXVl - LXXl III,
LIBER III.
Lhrifiana religio ah eiimiis viris jamduduni fat>s jnpcrque adferta } ijuae lamcn nullo prorfus vindice indiget pcr fc ipfani plane in- concujja. Cap. I. *
Interceptani dejenfionem refumens jirnohius ethnicis rcfpondct, cur Chrijtiani Decs nec colerent nec adorarent. In Deo rerum oni' nium creatore tfuidquid colendum et adorandum eft, a Chriftianis coli et adorari. Si <jui ergo Dii fint, ah illo originem fuam du- cunt atque in eo coluntur. C ap. II. ill.
At illcs revera ejfe Deos prohari numquam potuit ah ethnicis , qui- bus inconipartum feniper Juit, aut uitde nomina Jua acceperint, aut quanta Jit eoinin multitudo. Cap. IV- V.
Ulterius prcgrediLin auclor atque ex his, qnae ethnici de Diis Juis praedicahant , nullos ejfe apertijfime demonftrat. Primo enini Deos maras et feminas venerahavtur. at divinam naturam nullius fxiis fjfi capacem comprohatur, Praeterea fi Dii gentium ge- jiera'e ac generari pnjfent, quum fingantur immortales, jam m- Jinitus cjfet eorum numeruS. Cap. VI -IX.
Ad haec foedis cupiditatibus ac voluptatihus contaminarentur Dii, Non eft ergo, cur ethnici aegre Jerant, Deos ejusmodi generantes ac genitos reprohari a Chriftianis. Cap. X-^II.
Dcinde peifiringit gentiles Arnohius , quod perfuafum hahehant, quemadniodum Sadua/ei, Deos corporea humanaquc forma figu- rari atque componi. Cap. XII. XIII.
Hoc autem femel adiniffo, Dii Jihi invicem aut Jimilos aut diffimiles dici deherent. Utrunique vero ahjonutn, Cap, XIV. XV,
Index Capitum. lv
Neque fos (^Jfe audiendos , qui Diis hnmanam jormam accommodari honoris tantum caufa refpondcbant, evincit Arnohius. CajJ. XVL
Nulla igitur Dei , tamctfi audiat, videat, intelligat, fpecies aut fi- gura effe potejt. Unum fcimus , nihil corporei aut humanoruui affectuuil* effe in Deo , cujus natura nullo poteft explicari mor- tali fermone. Cap. Xyil- XIX,
Jiridet Arnohius ethnicos , quod Deos inducant humanis ojficiis, ne- gotiis rehusque aliis five honis five malis praefidentes, Cap. XX. XXI.
Suam fententiam confirmat auctor , hornm ojfficiorum, quihus Dii praefunt, enumeratione peracta. Cap, XXII- XXI'.
Idem pcrfequitur argumentum : concluditcjiie pJacita ejusmodi ne- minem umquam perfunfurum Chriftianis , quantumlihet impii et athei dicantur. C ap. XXVI - XXVIIl.
Fictitios praeterea omnino effe gentiliumDeos luculenter demonftrat Arnohius ex variis illorum opinionihus, quae de iisdem numinihus circumferuntur. et prlmum de Jano , Saturno , Jove et Junone. Cap. XXIX. XXX,
Deinde de Minerva, Ncptuno, JMerciirio , IMagna IVIatre, JLihsro atque Apolline. Ad haec de Diana, Cerere aliisque, nec non de Mundo , quem fruftra nonnuUi Deum neternum effe putarunt, Ex qua quidem opinionum plane ridiculariim varietate ceterorum Deorum falfitas evidentiffime oftenditur. Cap. XXXI-XXXVI,
Idem non minus ejficaciter conficit Arnohius ex eorundem ethnico- rum ahfurdis difjidiis de origine et numero Deorum fuorum. uhi primum de JVIufis, C ap. XXXVII,
De NovenfiUhus. Cap. XXXVIII. XXXIX.
De Venatihus. C ap. XL,
De Larihus. Cap. XLI. XLII.
Alque inter tantas diffenfiones nulli homini ethnico discernere licuit, quis cx illis verus erat Deus , quis honoraudus , invocandus et exorandwi. C a p, XLIIl. XHV.
I.VI Inpex Capitum,
LIBER JK
Inoeptam a<lverfut gentiliuin Dt^os difputationem ■perfequitur ^r- nohius ofiendifque, Pietatem, Concordiam , Salutem aliaque hu» juicemodi nuiniua iwc jnco nec ferio dici yojfe vim hahere divi' iiam et in ceiifum Deorum rejeiri; qunm ea omnia in hominunt actionihuf atque offectihus pofita cpujtent, Cap. I, 11.
Nec niinus praepoftere ah ethnicis propter nonnulla henefacta , uti fomiiiaverant, plures Dii, (futmadmodum Luperca, Praeftana,
Panda feu Pantica, Pellonia aliaeque ignotorum numinum ca-
teriaf educehuntur. Cap. lll. IV. Carriehaiit praeterea gentiles, quosdam ejfe deos finiftrarum regio'
num praejides , dexteraium iitiinicos. Cap. V. Ah iisdem quccjue gentilihus infulfe omniiio fingehantur quidam dii
rehus quihusdam nec aliis praefecli : quorum nonnullos recenfet
Aniohius. Cap, yi-VlI. Alia ilcm ejusinodi itun\inc^ enumerare pergit ridetaue, Cajt,
vni-:^i.
Nrque eft qucd aliquix ohjiciflt, illos ideo Dpos effe, quod ah ha- riifpicihus vocati continuo tieniant certaqne rcjponfa reddant. Quam quidem ohjectionem refellit Afnohius. Cap. XI. fm^ - Xlll.
Sed inffat auctor planumque facit, ahfurdiffima ah ethnicis produci Deoruin fuorum monjtra : tres videlicet Joves, quinque Solbs, toiidein MeFcurios, Minervas et Dionyfos etc, Caf* XDI.fm,
At hi oinnes Dii ejusdeni nominls ejfe non pojfunt, aut quis ex illis Verus Deuf fit penitus ignoratur, Atque id exemplo Minervae covfumat Arnohius, Cap. XV. fi", XVI. XVII.
Occurrit dcinde urgentihus ethnicis, incompertum effe, an theologi aliive fuis in libris cognita et explorata , vel falfa fictaquc pro Uhidine de diis fcripferint, Cap. XVIII- XIX* init,
Denicrftrat, iis in lihris nihil veri indicari poffe , in quihus itdem dii fummis contumetiis affecti ubique paffim perhibtntur, Qap, XIX' init. -XXll
IndexCapitum. tvii
Jdem ■perfecuttii argumentum concludit, -puhlicas humani generis ca- lamitates ipjls ethnicis, haec numinum portenta impie colentihus, effe adfcribendas ; noii autcm Chriftianis, qui ea cjuo par ejt hoi' rore deteffantur. Cap. XXli-' XXlf"'.
Alia prohrofa Diis fuis ah cllmicis triluta commemcrat. Cap. XXir. XXF.
l^ec infanas Deorum lihidines ac furentem petnlantiam dijfimulat. Cap. XXFI^XXm. med.
Atqui haec omnia aut falfa funt aut v*ra. Si primum, Dii tantas tamque impudentes calumnias inndicare dehuere ; fi fecundum, iidem Dii miferi , infames ac fceleratiffimi homines fuijfe con» rincuntur. Cap. XXFH- med. XXFlil.
Homines autem fuifje deos ejusmodi manifeftiffime comprohatur, k^^erum declarat Arnohius, fe id, quod facile alias erat , demon' ftrandum non juscepijje , fed illud tantummodo , deos nimirum a nemine contumeliofius quam ab ethnicis vexari. Cap. XXIX -XXXU
Neque ifta effe poetnrum commenta evidenter demonftrat. Cap,
xxxn-xxxir. vied,
Sed eo major erat ethnicorum iniquitas , quod fumma le^um fevs- ritate iri famofi alicujus dicti , carminis et lihelli auctores ani- Viadverterent; patientiffime vero ferrent tanta deorum dedecora fcribi et decantari. C a p. XXXIP'' med, XXXr,
Neque fatis haec culpa eft ; ea enim fcrihentes atque etiam hiftrio' nes et mimos eadem in (heatris repraefentantes laudihus ac prae- niiis augehant. Dii ergo, fi ira, uti opinahantur ethnici, accendan- tur, non Chriftianis, fed ipfismet ethnicis omnium ante oculos de- dacus illorum ftatuentibus irdfci debebant, Si vero irae expertes futtt, Chriftianis fruftra irati dicuntur, Cap, XXXF-XXXFU,
LIBER r.
Ad aliud eontra gentilium Deos argumentum transit Arnohius , iU
ludque petit ex hiftoriis: quas quum elhnici ufu quotidiano reti-
nerent feftisquc celebrarent annuis , eas profecto verijfimas effe
arbitrabantur. Frinta eft Numae Pompilii, tfui a Jov9 Eficio
i.^iii Index Capitum.
Jolis et aitihnS Je-iovto julininis procurationem iinpetrajja per»
hihetur. Cap. L 11. Ex oninibus autem Jiujus hiftoriae circumftantiis manifeftum facit
auctor , nihil fngi ]>oJ)e a veritate et dipinitate magis alienum.
Cap. III. IV. Secunda Acdeftis et Attidis hiftoria eft, quae turpijfimis Jovis, IMu'
tris Deuni, Nanae et lae Jlagitiis, ignominiojn Attidis cajtratio'
vf illlusque et lae mnrte, aliisque illi adjunctis fanwjijjima fuij-
fe compcritur. Cap. V-TII,
Contia illam igitnr Anrohius haud atiter ac contra alias argumen- tatur. Lrget ethnicos eoiumque ridet injaniam. Cap. Vlll - IX.
Alia excutit in eadem hiftoria ineptiarum plenijfima. Cap, X. XI.
Eam tamen oftendit ah ethnicis non pojfe falfitatis coargui ; qitae fcilicet ah antiquijfimis illorum fcriptorihus tradita fuerit et ah ipfis ethnicis annuo J\Jatris Deum fefto celelrari confueverit. Cap. XII- XVII.
riures alias his fimiles Arnohius exfecranda earnm foeditate deter^ ritus f^ praetermittere declarat. Paucis tamen perftringit Fau- iiain Faiuam five Bonam Deam virgis caefam, turpem Servii or- tum , ac nffunda >juae in Oinophagiis, Coryhantihus , Baccha- nalitfus, Vhrygiis facris ac myfteriis fieri folehant, Cap. XV III -XIX.
Horum autevi occafione Jovis inceftus cum Cerere matre ac Profer- pina filia ethnicis erprohrat. C ap. XX. XXI,
Ouihuf erpofitis fcite ohfervat, tot tantaque Jovis narrari adulteria aliaque fiagitia, ut non alia caufa natus videatur, nifi ut in eum omnis infamiae colluvies derivaretur. Cap. XXII. XXIII,
Tum deinde alia perfequitur facra , videlicet Thefmophoria ^ Eleu-
finia. Cap. XXIV- XXVII. Atque Alimontia : in quihus non minor quam in aliis lafcivia ac pe-
tulantia. Cap. XXVill. XXIX- med.
Jlis enarratis ah eihnicis poftulat , utrum Chriftiani ad haec facra (igenda onini fuppliciorum genere cogi deheant; fimulque mirum
Index Capitum. i.ix
fihi videri profitetur, illum, cjui hos effe Dccs neget vel duhitet, atheuni ac facrilegum ah ipfit appellari. Denique concludit, hu- jusniodi Deos non Chrijtianis eos refpuentihus, fed ethniuis tantc^ illorum erimiua praedicantibus infenfos effc dehuiffe. Cap. XXIX- XX XI .
Centilium refponfionem exjufflat, qui omncs hasce hiftorias alle^ gorico tantum fenfu iiittUigcndas effe contendehant. C ap. XXXLL XXXllL
F'jusmodi tergiverfationis ahfurditatem vehemcntius urget, C ap,
xxxip^-xxxn.
Id adhnc plenius cvincit, Summani et Prnferpinae, nec non Jovis ac Cereris hiftoriis excuffis. Cap. XXXVll- XXXIX.
Fac tamen, fi velis, in hiftoriae cujuslihet defcriptione aliud omnino, {juam vetha fonant, fignificari : non minus certe illud ad Deorum dedecus et contumeliam redundahit. Cap. XL-XLIL
Denique multa in Deorum hiftoriis lectitari oftendit Arnohius , quae allegorico Jenju explicari nequeant, ex quihus concludit, nefas prorfus effe Deos ah gentilihus, fi eos revera exfiftere perfuafum hahchant , turpiffimis et divina majeftate plane indignis vocari nominibus. Cap. XLIlI' XLV,
LIBER VI.
In hoc et fuhfequenti lihro aliam Arnohius gentilium diluit erimi- nationem, qua Chriftianos maximae impietatis accufahant, quod nulla Deorum haherent templa aut fimulacra nec ulla umqufini iis facrificia fucersnt. C ap. L 11.
A templis Deorum Orditur ac profltetur, iis quidem Chriftianos care' /■<?, non in Deorum, fi modo tates quidam exfiftant, contemtum,- fed quia ea defpiciant , quum ipfis nulli ufui effe pojfint , fitqus Diis praeterea magis injuriofum temere adfeverare , quemvin Deum templo eoncludi. Cap. IIL
Hepotientihus vero ethnicis, propterea Diis templa exftrui , ut cum eis quodammodo praefentihus colloquanCur , refpondet Arnohius, verum Deum tacitas etiam animi nofiri cpgitationes agttofcerfi^
LX IndexCapitum.
cunrta atqualiter audire , nullihi ahejfe ; uno verho, immenfitaie fua uhique ejje praefentem. Cap. IV. f.
Accedit , pleraque Deorum templa iiiJiil aliud effe nifi mortuorum fepulchra. Atque inde conficit Arnobius , Diis fruftra et contra eorum decus templa effe conftructa. Cap, Vl. VII.
Colendi vero eorum fimulacra non potior utique eft ratio- Dii quippe fi funt in coelo , ad eos potius quam ad illorum fimula- cra fundmdae fuut preces. Alia praeterea adverfus Deorum fi- mulacra congerit auctor. Cap. JIII-X.
Ah ethnicis jure merito derifi funt prifci homines , qui pro Diis fiw i'ium , acinaceni , lapidem, informe lignum aut quid fimile co- lehant, Verum illos ipfos non minus irridendos demonftrat Ar- nobius, qui da Diis coiijinycere non minus ahfurda. Cap. XI, XII.
Nequff ittdigna taatum cthnici Diis fuis omamenta dederunt ; fed quorumdam etiam hominum et meretricum formam et lineamen- ta. Cap.XHI.
Ouapropter ethnicos hortatur Arnohius , ut ad faniorem mentem redeuntes tandem intslligant, fimulacra, quae tanto honore ado- raijant, offa effe, lapides , aes, argenlum , aurum ac vilijfimam faepius materiam. Cap. XIV. XV,
Uuc accedit, quod fi quis in Olympiaci Jovis aut alterius\fimulacri partes intimas introiret, quid praeter laminas vel ligni faxique ■partes plumbo fujfufo aut catenis, uncis et anfulis compactas con' fpiciet? caput, ventrem fimulacri aliasque partes intus vacuas atque inanes ? quidquid vero exterius apparet, decolorari, cof- ruere et comquinari. C ap. XVI.
yariis argumentis ethnicorum opinionem infringit Arnobius , ad- Jtruentium , non fimulacrorum materiam, fed Deos coli in fiinw lacris degentes. C ap. XVII- XIX.
Jnflat, cur fimulacra tueantur ac diligenter cuftodiant , ne qutf^in-
jurta adficiantur? Cap. XX. XXI. Si dixeiis, de his nihil Deos curare : at illi faltem debuerunt fimu-
lacra tt Jana, in quibus hahitabant , a perditorum hominum pe*
Index Capitum. lxi
tulantia » ah Incendio aliisque cajihus intacta fervare» C a p^
XXII. XXIII. Ultimum denique gentilium fuffugium evertit Arnohius, haec omnia fcilicet dictitantium alitjuos kaud latuijfe, fed illo finiulacrorum cultu imperitum vulgus in^ ojfficio et religione retinendum exifti- maffe. Cap. XXIV-XXFII.
LIBER ril.
Hoc in lihro prohat Arnohius five auctoritate five ratione, Diis nuU la effi- facrificia facienda, Non enini his facrificiis nutriuntur t auandoquidem, quidquid nutritur, mortale eft. Cap. I-IJI.
Neque etiam voluptatis cavfa Diis hoftiae caeduntur. mortalis quip- pe adhuc eft, qui hujusmodi adficitur delectatione. Cap. IV.
Vulgarem autem opinionem illam fuhruit Arnohius , quae facrificiis Deorum iram placari ftatucbat. Nani irae motus Diis indignus in immortalem animum cadere nequit. Cap. V- VII.
Fraeterea nemini prohahitur , eos pecude aliqua mactata et ohlata. iram ponere aut injuriarum fuarum ohlivifci : aut his facrificiis tamquam pacta mercede peccatorum in fe commifforum veniaiii. largiri. Cap. VIII. IX.
Neque eft certe quod quis arguat, hoftias Diis immolari, ut res tri- buant profperas et adverfas removeant. Nam mijfa interim illa philofophorum opinione, fato omnia regi, certe, fi penes Deos fit fecunda et adverfa trihuere hominihus, ingrato animo finunt eos, qui victimis aras illoruni oiierant, ad extremas redigi anguftias. Cap. X. XI.
Deinde vero dictu ahfurdum eft, Deos facrijiciorum pretio beneficia fua vendere. C ap. XII.
Neque potiori ratione adferitur, facrificia Diis honoris atque am» plificandae illorum potentiae fieri. Cap. XIII. XIV.
Fatetur tamen Arnohius, honorem hahendum vero Deo, qui, ficut ira non ardefcit, ita nec collato gaudet honore nec negato indignatur, nec fe fieri majorem alienis officiis exiftimat. Adde vero, nihil honoris Diis-aceedere ex mactatis animalibns , quorum fumo fi-
tXlI InDEX CAPiriTM.
mulacra ac funguinc et putore tcnipla attjue altaria ooinquinait- tur. Cti-p. XV' XFI. init.
^uotlfi hoc animalluni cruore Deos honorari contendas, cur eis non immolantur elephanti, camcli , leones nliaque animalia longe pluriina, Nc(fue dicas , iis tantuni Deos huiiejtari , qnae ad i-i' ctusn nohis benigne fuppeditunf: nani ot cuniinum , nafiurtiunit rapas et cetera, quae noflro funt ufui, ^iisdem Diis litari debc hunt. Cap. XVI. XVII.
Urget Infuper Amohins , Deoruni ficut uiiuin genus ita unani ejfe dchere fententiam : cur ego, inquit, uni una, altera alteri hofiia immolatur? Cap. X VIII - XXI. init.
2^eque refpondcre jurat , antiquitate ac longa confnetudine diverfis Diis rictimas diverfas mactari. Non enim inquiritur , utruni homines , fed utruin Dii fanciverint , aliquuin hoftiant uni Deo niagis quam alteri convenire. Cap. XXI' XXII.
Ohjicientihus ethnit.is,Diis honis, ut profint, et malis, ne noceatit, fa^ crificandum , refpond^t jirnohius , Deos omnes natura fua honos ejfe debere , adeoque , licet nullo honore ah hominibus adfician- tur , illis tamen idcirco nocere nequihunt . praeterea , fi vera fit haec ethnicorum opinio , ex ea feqnitur, bonuin Deum , fi dehita illi hoftia non mactetur , malum fieri ; contra vero Deum maluni Jieri honum , facrijicio peracto» C ap. XXIII.
Ceteruin quann^is fas ficri pujjet, ut tawi aliaque nnimalia Diis iininolarentur , quid eis conducere valebant farciniinum, pultiuni lihorumque genera , quae iii ethnicorum myjleriis adhibcbantui? Cap. XXIV. XXV.
Tiiris quoque eoruiii aris adalendi non ntflior eft ratio. Recens quippe eft ritus illc ac temporibus ignoLus unliquis. Quamobreni aut inutilis cenfcri debet, aut peccuvere prifci hoiniites , qnihus nuinquam ufu venifje conjiat. Cap. XXVI. XXVII. init.
Ouid vero quod ture dato Diis honoris aliquid tribui jactitatur? Nihii quippe tus eft aliud niji vifcus ex quibusdam corticihus pro- Jluens. Cur ego ex aliis arhofibus coalefcens ipfis JimHltvr iion incenditur? Aa qiiiu noii itu Juavis eji odoris? JLi gvue Diis,
InBEX CAriTUM. LXIII
quemadmodum hominibus , alii odores grati funt, injuaves alii atque injucundi? ^At, fatetitihus philofo-phis, incorporei funt Dii adeoque haud poffunt uUo turis aut odore alio mulceri. Cap.
xxrii-xxriii.
Fruftrn etiam ac nulla pariter adducti ratione meruni in facris fuis turis focium lihabant. Diis enimvero nec fiti ficut nec fame la- horantihus inutilis plane vini ufus. ll^ud autem fundi aut iti Deorum honorem, aut ut propitii fierent, perperam quoque opina- hantur ethnici. Cap. XXIX. XXX.
Quld enim map^is infulfum quam cerlis verhis vini aliquid lihari, ne quodlihet aliud i-huwi ftat facrvm atque humanis ufihus eripia' tur? Cap. XXXI.
Nec miiius ridiculum effe oftendit Arnohius Deos fertis, coronir, cymhalis , tympanis ac fymphoniis ohlectari. Ad haec dies eo- rum feftos irridet ac ludos in ipforum honorem inftitutos exagi- tat. Cap. XXXII.
Kiiiil etiam a recta ratione maais alienum ejfe convincit, quam exi' ftimare, turpibus, quae tum agehantiir, comoediis ac triigoediis Deos delectari atque animos ponere. C n p. XXXIII.
Demonftrat vero , tct tantaque opinionum portenta inde orta e^e, qiiia ethnici nefciebant, quae fit veri Dci natura, fibique falfo per- fuadebant , Decs fuos ejusdem Jecum effe fiihjtantiae. Cap.
xxxir.
Ad evertendum deinceps accedit ultimum illudquc, ut putahatur, va- lidius ethnicorum propugnaculum , quo ii ex i'ariii prodigioruni, ficut ajehant, hiftoriis probare nitehantur, Deos peccatis hominuni uffenfos ira exarfifje, fed eorum fatisfactione poftea placutos. et primum quidem ludorum Circenfium reftitutionem in Jovis hono- rem excutit ; qua rite peracta lues ceJjoJTe ferebatur. Cap.
xxxr- XXXV II. init.
Transib dcinde "ad hijtoriam Capitolii fulmine icti ct Jimulacri Jovis de fsde fua deturhati ; quo demum ex harufpicum refponjis altiC' re in loco ad orientem folem collocato tum patuijfjs res ahdilas exijtimabant. hiique relatis palani facit, nihil pojfs umquam ex-
LXIV IXDEX CAPITUM.
cogitari, quod fumma Deorum atnplitiidine atque eliain noniina fit magis indignuin. Cap. XXXI^ll • XL l. init.
Deincept ad examen revocat narrationem de ylefculapii fimulacro in infnlam Tiberinam translato: unde Jubito fedatam ejfe putahant diram luem, quae iniqiut reipuhlicae temporibus grajfahatur. Cap* XLl'XLr.
Sermonem iuftituit de fintulacro JHatris Deum ex Phrygio Pefjlnunte Romam adviecto : quo temport hoftem ah italia puljum , decus uv bit prifiinum reftitutum, finet imperii longe lateque propagatos aliaque in Romanam gentem collata heneficia dietitahant. ^)uibus in medium adductis demonftrat ArnobiuSf nihil effe aut fingi pojfe, quod veritati magis repugnet quodquO fidem minus mereatur* Cap. XLVl-XLVlll.
Vofiremo fecum coinparat ac fibi invicem opponit ethnicorum Chri- ftianorumque opiniones, atque hinc concludit, Chriftianos pios effft gentiles vero dementis impietatis, quam illit exprobrabant , reot effe revera ac confcios. Cap. XLIX* LL
ARNOBII AFRI
DISPUTATIONUM ADVERSUS GENTES
LIBRI VII.
J^om, L
LIBER PRIMUS.
I. V/uoniam comperi nonnullos, qui fe plurimum fapere fuis perfualionibus credunt, infanire, baccha- ri et velut quiddam promptum ex oraculo dicere: pofiouam eile in mundo Chriftiana gens coepit, ter- rarum orbem periifle, niultiformibus malis affe- ctum elTe genus humanum; ipfos etiam Coelites de- relictis curis folennibus , quibus quondam folebant invifere resnoftras, terrarum ab regionibus exter* niinatos: itatui pro captu, ac mediocritate fermonis contraire invidiae, et calumniofas diifolvere crimi- nationes, ne aut illi iibi videantur, popularia dum verba depromunt, magnum aliquid dicere , aut, fi ijos talibus continuerimus a litibus, obtinuiffe fe caufam putent, victam fuivitio, non aflertorum fi- lentio deltitutam. Neque enim negaverim validif- limam elfe accufationem iftam, hoftilibusquc con- dignos odiis nos effe, fi apud nos effe conftiterit cau- fas, per quas fuis mundus aberravit ab legibus, ex- terminati funt Dii longe, examina tanta moerorum mortalium importata funt feculis.
II. Infpiciamus igituropinionisiflius mentem, et hoc quod dicitur, qualefit: fummotisque omnibus contentionum ftudiis, quibus obfcurari et contegi contemplatio rerum folet, an fit iftud quod dicitur
A 2
4 Aknobii adversus gentes
verum, momenlonim parium examinatlone penda-
Hiius. Rfficietur enim profetto ralionum confequen-
tium copulatu, ut non impii nos map;is, fed illi
ipfi teperiantur criminis iftius rei, qui fe numinum
profitentur elfe cultores, atque inveteratis rcligio-
nibus deditos. Ac primum ab his illud familiari et
placida oratione perquirimus : poftquam efle no-
men in terris Chriftianae religionis octoepit, quid-
nam invilitatum, quid incognitum, quid contra le-
ges principaliter inftitutas, aut fenlii aut palfa eft
rerum ipfa quaedicilur appellaturque natura? INun-
quid in contrarias qualitates prima illaeleixienta mu-
tata funt, exqaibus resomnesconfenfum eft elfe con-
cretas? Nunquid machinae hujus, et molis, qua uni-
verli tegimur, et continemur incluli, parte tft in
aliqua relaxata , aut dilfoluta conftrudio? Nunquid
veriigo haec mundi, primigenii motus moderamen
excedens, aut tardiiis repere, aut praecipiti coepit
Volubilitate raptari? Nunquid ab occiduis partibiis
attollere fe aftra , atquein ortus fierilignorum coepta
eft inclinatio? Nimquid ipfe fyderum fol princeps,
cuius omnia luce veitiuntur, atque animantur ca-
lore, exarfit, intepuit, atque in contrarios habitus
moderaminis foliti temperamenta corrupit ? Nunquid
luna delivit redintegrare fe ipfam, atque in veteres
formas novellarum femper reftitutione traducere?
Kunquid frigora, nunquid calores, nunquid tepores
medii inaequalium temporum confufionibus occide-
runt? Nunquid longos habere dies bruma, revoca-
re tardillimas luces nox coepit aeftatis ? N unquid fuas
animas expiraverunt venti? emortuisque flaminibus
neque coelum coactatur in nubila, nec madidata ex
imbribus arva fuccedunt? Commendata femina tel-
lus recufat accipcre? aut frondefcere arbores nolunt?
fapor frugibus efculentis, et vitis liquoribus mutatus
elt? olearum ex bacculis cruor teter exprimitur, nec
L I E E K I. /J
liimlni fiibminiftraturexfincto? Anlmalia terris fue-
ta, atque in aquis degentia non furiunt, nec ronci-
piunt? foetus non in uteris funiptos fuis moribus,
et fua lcge cuftodiunt? Ipli homines denique, quos
per inhabitabiles oras terrae fpariit prima in< ipiens-
que navitas, non matrimonia copulant nuptiarum fo-
lennibus juttis? nondulciflimas procreant Jiberoruni
Itirpes? non negocia publica, non privata, et fami-
liares res agunt? non, ut cuique libiium eft, per di-
Verfas artium, difciplinarumque rationes ingenia di-
rigunt, et ftudiofae referunt navitalis ufuras? Non
regnant? non imperant, quibus fors rerum attiibuta
elttalium? non auctiores quotidie dignitatibus, et
poteftatibus fiunt? judiciorum difceptationibus prae-
funt? leges interpretantur, et jura? Nonne omnia
cetera , quibus vita fuccingitur et continetur huma-
na, fuis omnes in gentibus patriorum celebrant in-
ftitutionibus morum?
III. Cuin igitur haec ita fint , neque ulia irru- perit novitas , quae tenorem perpetuum rerum diflb- ciata continuatione diduxerit: quid eft ifiud, quod dicitur invectam efle labem terris, poltquam religio Chriftiana intulit fe mundo, et veritatis abfconditae facramenta patefecit? Sed peftilentias, inquiunt, et ficcitates, bella, frugum inopiam, locultas, mures, et grandines, resque alias noxias, quibus negocia in- curfantur humana, Dii nobis important injuriis ve- Jflris atque ofFenfionibus exafperati. Si in rebus per- fpicuis, et nullam defiderantibus defenfionem, non ftoliditatis effet diutius immorari, oftenderem profe- cto replicatis prioribus feculis, mala ifta, quae dicitis, non elfe incognita, non repentina : nec poltquam gens noltra fflicitate donari hujus vocaminis meruit, ir- rupiife has labes, et infeftari coepiflc difcriminum va- rjetate mortalia. Si enim nos fumus in caufa, et in noitri criminis meritum excogitatae funt hae peltes,
6 AnNOBII ADVEIVSUS GENTES
undenovit antiquitasmiferiarumhaec nomina? xmde bellis fignificatum dedit? peftilentiam , grandincs, qua potuit notione iignare? aut inter fuas voces, qui- bus oratio explicabatur, alTumere? Nam li novella funt liaec mala, et ab recentibus ducunt offenlionibus caufas, qui potuit fieri, ut eis rebus verba formaret, quas ncc ipfa fciebat expertam fe efle, neque ullis comperiifet majorum in temporibus factitatas? Pe- nuria, inquit, frugum, et anguftiae frumentariae arctius nos habent. Antiqua enim et vetultiflima fae- cula nereflitatis iltius aliquando fuerunt expertia? nonne ipla nomina, quibus cenfentur haec mala, te- ftificantur et clamant, nullum ab his unquam immu- iiem abiffe mortalium? Quod li ad credendum diffi- cilis res effet, teftiuionils agere poffemus authorum, quantae, quoties, et quae gentes famem fenferint hor- ridam, et aggerata interierint vallitate. Cafus fre- quentillimi grandinis accidunt, atque adierunt cun« cta. In literis enim prifcis comprehenfum et compo- litum non videmus, etiam imbres faxeos totas faepe comminuiffereglones? Difficiles pluviae fatafaciunt emori, et Iterilitatem indicunt terris. Immunis enim antiquitas malis ab his fuit? cnm etiam flumina co- gnoverimus ingentia limis inaruiffe ficcatis. Peltilen- tiae contagia urunt genus humanum. Annalium fcri- pta percurrite linguarum diverfitatibus fcripta, uni- verfas difcetis gentes faepenumero defolatas, et vi- duatas fuis effe cultoribus. A locuftis , a muribus , genus omne occiditur atque arroditur frugum. Hi- fforias ite per veftras, et ab iltis peftibus inffruemini, quoties prior aetas affecta lit, et paupertatis ad mi- ferias venerit. Terrarum validiffimis motibus treme- factae nutant usque ad periculum civitates. Quid, hiatibus maxiniis interceptas urbes cum gentibus fu- periora tempora non viderunt? aut ab hujusmodi cafibus fortunas habuere fecuras?
L I B E P* I. 7
IV. Qiiando eft hiimanum genus aquarum dilu.- vjis interemptum? non ante nos? (^uando nmndus ircenfus in favillas et cineres diflblutus elt? non ante nos? Quando urbes amplillimae marinis coo- pertae funt fluctibus? non antenos? Quando cum feris bella, et praelia cum leonibus gefia funt? non ante nos? Quando pernicies populis venenatis ab anguibus data eft? non ante nos? Nam quod nobis objectare confueltis bellorum frequentium caufas, valtationes urbium , Germanorum et Scythicas irru- ptiones, cum pace hoc veftra et cum bona venia di- xerim : quale lit iltud quod dicitur, calumniarum li« bidine non videtis.
V. Ut ante millia annorum decera, ab infula quae perhibetur Atlantica Neptuni, licut Plato dc- monftrat, mag^na erumperet vis hominum, et innu- meras funditus deleret atque extingueret nationes, nos fuimus caufa? ut inter Alfyrios et Bactrianos Nino quondam Zoroaltreque ductoribus non tantum ferro dimicaretur et viribus, verum etiam Magicis et Chaldaeorum ex reconditis difciplinis, invidia no- ftra haec fuit? ut Helena Diis ducibus atque impul- foribus rapta, et fuis eflet dirum et venturis tempo- ribus fatum, religionis noltrae attributum eft cri- niini? ut ille immanis Xerxes mare terris immitte- ret, et grellibus maria transiret, noltri nominis effe- ctum eftcaufa? ut exMacedoniae finibus unus exor- tus adolefcens Orientis regna et populos captivitati et fervitio fubjugaret, nos fecimus, atque excitavi- mus caufas? ut modo Eomani, velut aliquod flumen torrens, cunctas fubmergerent atque obruerent na- tiones, nos videlicet numina praecipitavimus in fu- rorem? Quod li hominum nullus elt, qui, quae du- dum gelta funt, noftris audeat temporibus imputare, quemadmodum poflimus miferiarum effe praefentium
8 Abnobii adversus centes
caufae, cum novi fiat nlhil, fed funt omnia vetera, et nuilis antiquitatibus inaudita?
VI. Quanquam ilta quae dicitis bella religionis noftrae ob invidiam commoveri, non lit difHclle com- probare pofi auditum ChriJtum in mundo non tan- tum non aucta, verum etiam majore de parte furia- rum comprelHonibus imminuta. Nam rum homi- num vis tanta magifteriis ejus acceperimus ac legi- bus, malum malo rependi non oportere, injuriam perpeti quam irrogare effe praeftantius; fmmi potius fundere, quam aiienopollueremauus et coufcientiani cruore: habet a Chriito beneficium jamdudum orbis insratus, per quem feritatis mollita eft rabies, atque hoitiles manus cohibere a fanguine cognati animan- tis occoepit. Quod ii omnes omnino, qui homines effe fe non fpecie corporum, fed rationis intelligunt poteftate, falularibus ejus pacificisque decretis aurem vellent commodare pauli.sper, et non faitu et fuper- cilio luminis, fuis potius fenfibus, quam illius com- monitionibus crederent: univerfus jamdudum orbis mitiora in opera converiis uiibus ferri, tranquillitate in molliilima degeret, et in concordiam falutarem incorruptis foederum fiinctionibus conveniret.
Vil. Sed fi per vos, inquiunt, nihil rebus in- commodatur humanis, unde funt hacc mala, quibus urgetur et premitur jamdudum miferanda mortali- tas? Sententiam me pofcis huic neceffariam nihil caufae. Neque enim praefens atque in manibus po- lita difceptatio in id fumpta eft a me, ut oftenderem, vel probarem, quibus unaquaeque res cauiis ft ratio- nibus fieret: fed ut maiedicta ciiminis tanti procul eife ab nobis oftenderem. Quod ii j^raeito, fi facto etjargumentis inilgnibus rei veritas explicatur, unde fint haec mala, vel ex quibus profluant fontibus principiisque, non curo.
L I B E n T. 9
VIII. Ac ne tamen omnino qiild dc rebus Iiu- jusmodi fentiam, nihil videar interrogaius expro- mere, polTum dicere: Quid enim ii prima materies, <]uae in rerum quatuor elementa digefta eft, mife- riarum omnium caufas fuis continet in rationibus involutas? Quid li fyderum motus certis iignis, par- tibus, temporibus, lineis pariunt haec mala, et (ub- jectis afTerunt variorum difcriminum neceffitates? Quid li Itatis temporibus rerum viciflitudines fiunt, atque ut in maritimis aeftibus, modo fecundae res affluunt, modo rurfus refluunt malis reciprocantibus profpera? Quid li materiae faex iHa, quam fub no- itris calcamus ingreffibus, hanc habet fibi legem da- tam, ut cxpiret nocentiflimos halitus, quibus cor- ruptus aer ifte, et corporibus labem ferat, et nego- cia inlirmet humana ? Quid li, quod proximum vero eft, quicquid nobis videtur adverfum, mundo ipfi non eft malum : omniaque quae fiunt noftris com- moditatibus ftatuentes, opinionibus improbis crimi- namur eventa naturae? Plato ille fublimis apex phi- lofophorum et columen , faeva illa diluvia , et con- flagrationes mundi, purgationem terrarum fuis efle in commentariis prodidit : nec vir prudens extimuit humani generis fubverlionem , cladem, ruinas, in- teritus, funera, rerum innovationem vocare, et ju- ventutem his quandam redintegratis viribus com- parari.
IX. Non pluit, inquit, coelurn, et frumento- rum inopia nefcio qua laboramus. Quid enim infer- vire elementa tuis neceffitatibus poftulas? atque, ut vivere mollius et delicatius tu pofiis, obfequia tem- porum tuis debent conimoditatibus fe dare? Quid eniin 11 hoc pacto navigationis cupidiffimus conque- ratur ventos jamdiu non e^e^ et coeli conquieviile flaturas? Nunquid ideo diceodum elt perniciofam effe tranquillilatem iilam mundi, quia vectoribus
lo Arnobii adversus gentes
imperJiat vota? Qiiid (i fole aliquis torrere fe fue- tus, ct arquirere corpori lircitatfm, ratione confi- njili conquerauu- frequentiflimis nubilis jucundita- tem fereniiaiis ablatam? Nunquid ideo dicenda funt nubila injniica obductione ptndere, quia libidini non permiftiiur ociofae rutilare fe fiamrnis, et cau- fas potionibus praeparare? ilvenla haec omnia, quae fiunt, ct accidunt niol(^ fub hac nmndi, commodu- lis non noltris, fed iplius ijendenda funt rationibus ordinibusque naturae.
X. Nec fi aliquid accidit, quod nosmetipfos, aut res nofiras parum laetis fuccefiibus fovit, con- tinuo malum eft et in exitiabilis rei opinione ponen- dum. Pluit mundus, aut non pluit, iibimet pluit, aut non pluit: et quod forlitan nefcias , aut uligi- nem nimiam ficcitatis ardore decoquit, aut longif- limi temporisariditatem pluviarumeffuiionibus tcm- perat. Peftilentias, morbos, fames, atque alias fuggerit malorum exitiabiles formas: unde tibi eft fcire, ne quod exuberat, iic tollat, ut per fua dis- pendia modum rebus luxuriantibus figat?
XI. Tu audeas dicere, hoc et illud eft in mun- do maium, cujus explicare, diffolvere, neque ori- ginem valeas, neque caufam? et quia tuas impediat deliciarum, foriitan et libidinum, voluptates, per- niciofum elfe atque afperum dicas? Quid ergo, quia frigus membris tuis adverfum eft , et congelare fan- giiinis tiii fervorem folet, iccirco in mundo liyems eflti non debet? Et quia perferre flagrantiflimos fo- les non potes, ex anno aeltas tollenda eft? atque aliis legibus alia rurfus ordinanda natura? "Vera- trum venenuni elt hominibus, nunquid ob hanc cau- fam non debuit nafci? Ovilibus infidiatur lupus, nunquid in culpa natura eft, quod lanitiis extulit importunifiimam beluam? Morlu animam ferpens
lilBERl. 11
toUit: maledicam fcilicet primordils rerum, qiiod tam faeva prodigia genituris fpirantibus addiderunt.
XII. Superciliofa nimium res eft, cum ipfe fls non tuus , aliena etiam in pofTeilione verferis, poten- tioribus dare conditionem: velle ut id fiat, quod cupias, non quod in rebus invencris antiquis conlti- tutionibus fixum. Quare habere H locum veftras vultis querimonias homines, prius eft ut doceatis» unde, vel qui iitis, vobisne iit genitus et fabrica- tus mundus, an in eura veneritis alienis ex regioni- bus inquilini. C^uod cum dicere non fit veftrum, iieque explicare poflitis, cujus rei caufa fub hac coeli convexione verfemini, defiftite arbitrari, pertinere ad vos quicquam: cum ea quae fiunt, non partiliter fiant, fed ad cenfus fummam redeant, referantur- que totius.
XIII. Chriftianorum , inquiunt, caufa mala omnia Dii ferunt, et interitus comparatur ab fupe- ris, frugibus. Rogo, cum haec dicitis, non calu- mniari vos improbe, in apertis confpicitis manife- ftisque mendaciis? Trecenti funt anni ferme, minus vel plus aliquid, ex quo coepimus efre Chriftiani, et terrarum in orbe cenferi : nunquid omnibus his an- nis continua fuerunt bella, continuae fterilitates, pax nuUa in terris, nulla protinus vilitas aut abundantia rerum fuit? Hoc enim primum efficiendum eft, ei qui nos arguit, perpetuas et juges calamitates fuiffe has, nunquam omnino refpiraffe mortalia, et fine ullis (ut dicitur) feriis, multiplicium formas fufti- nuifle difcriminum.
XIV. Atqui non videmus mediis his annis, me- diisque temporibus, ex victis hoftibus innumerabi- les efle victorias reportatas? prolatos imperii fines, et in poteftatem redactas inauditi nominis nationes? faepenumero maximos annonae fuifle proventus, vi- litates, atque abundantias rerum tantas, ut commer-
la AnNor. II adversus cextes
cia ftuperent unlvprfa pretionim auctoritate pro- liraia? (^uemadmoduni enim res a^i, et usque ad hoc lempus genus qui durare mortalium, li non omnia, quae ufus pofcerct, fubmioifirareL fertilila» rerum ?
XV. Sed fuerunt aliquando nonnuUa in npcef- .(itatibus tempora. Et relaxata funt abundantiis. Burfus conr.ra voluntatem quaedam bella admini- ftrata. Et victoriis poflmodum fuccefiibusqiie cor- rerta. Quid erg,o dicj.nius? injuriarum noltrarum dfos modo memores tiTe, modo elfe rurfus imme- mores? Si quo tempore fames eft, irati efle di- cuntur, frquitur ut abundautiae tempore irati et difiiciles non lint: aique ita perdui itur res eo, uC vicibus ludicris, et ponant, et rcpetant iras: et in inte^rum fe fempcr offenlionum recordatione relli- tuant.
XVL Quanquam iftud quod. dicitur , quale /It explicabili non potelt comprehenlione coj2,nofci. Si Alamannos, Perfas, Scythas iccirco voluerunt de- vinci, quod habitarent et degerent in eorum genti- bus Chriftiani, quemadmodum flomanis tribuerevi- ctoriam, cum habitarent et degerent in eorum quo- que gentibus Chriltiani? Si m Afia, Syria, iccirca mures, et locuftas effervefcer^i prodigialiter volue- runt, quod raiione confimiii habitarent in eorum gentibus Cliriftiani: in Hifpania, Gallia, cur eodem tempore horum nihil natum eft, cum innumeri vi- vcr»'nt in his quoque provinciis Chriltiani? Si apud Getulos , Tinguitanos hujus rei caufa ficcitatem fatis ariditatemque miferunt, eo anno cur meffes amplif- fimas Mauiis Nomadibusque tribuerunt, cum reli- gio fimilis Iiis quoque in regionibus verteretur? Si in civitate unaqualibet fame plurimos emori noftri nominis averiioue fecerunt, cur ibidem aimonaria
caritate non tantnm corporis non noftri, venim et- iam Chriltianos ditiores et locupletiflinios rpcldide- runt? Aut igitur cuncti nihil laeti habere debuerunt, fi malorum caufa nos fumus: nationibus enim fu- mus in cunctis: aut cum mixta videatis cum iiicont- modis laeta, deiinite nobis afcribere id quod oiiendit res veltras, cum nihil laetis officiamus et prof])eris. Si enim ego ut male fit facio, cur ut bene iit, non oblto? Si, ut inopia magna lit, meum nomen in caufaelt: rur nihil impedio, ut fit feracitas maxima? Si, ut in bellis accipiatur vulnus, ego dicor afierre fortunam, cur duelles cum pereunt, laevum augu- rium non fum, nec adverfus fpes bonas mali ominis obfcoenitate traducor?
XVII, Et tamen o magni cultorcs atque anti- Itites numinum, cur ut irafci populis Chriftianis au- guftiilimos illos alleveratis deos, ita non advsrtitis, non videtis, affectus quam turpes, quam indecoras numinibus attribuatis infanias? Quid eft enim aliud irafci, quam infanire, quamfurere, quam in ultio- nis libidinem ferri, et in alterius doloris cruces, ef- ferati pectoris alienatione baccliari? Hoc ergo dii magni norunt, perpetiuntur, et fentiunt, quod fe- rae, quodbeluae, quod mortiferae continent vene- nato in dente natrices. Quod levitatis in homine, quod terreno in animante culpabile elt, praeftans illa natura, et in perpetuae virtutis iirmitate conii- Itens, fcire affeveratur a vobis. Et quid ergo fequi- tur neceffario, niii, ut ex eorum luminibus fcintil- lae emicent, flammae aeltuent, anhelum pectus fpi- ritum jaciat ex ore, et ex verbis ardentibus labro- rum liccitas inalbefcat?
XVIII. Quod li verum eft iffud, et elt explora- tum, et cognitum, et fervefcere deos ira, et liujus- modi motus perturbntione jactari, immortales, et
14 Arnobii adversus gentes
perpetui non funt: nec in divinitatis alicujus exiftl- matione ponendi. Ubi enim elt ullus, licut fapien- tibus videtur, affectus, ibi efle necelTe eft paflionem. Ubi paflio iita eft, perturbationeni confentaneum eft confequi. Ubi perturbatio eft, ibi dolor et aegritudo eft. Ubi dolor et aegritudo eft, imminutioni et cor- ruptioni jam locus eft: quae duo £i vexant, adeft vi- cinus interitus, mors omnia finiens, et cunctis adi- mens fentientibus vitam.
XIX. Quid? quod ifto modo non tantum illos leves et fervidos: verum, quod ab Diis convenit procul efle dimotum, et iniquos inducitis, et inju- Itos, et aequitatis v^l modicae nullam prorfus obti- nere rationem. Ouid eft enim tam injuftum quam in alios irafci, et alios laedere, de hominibus con- queri, et innoxia dilacerare frumenta? Chriftianum nomen odifle, et difpendiis omnibus fuos labefa- ctare cultores?
XX. An nunquid iccirco in vos etiam faeviunt^ iit inteftinis vulneribus concitati in ultionem confur- gatis illorum? Ergo humana patrocinia Dii quae- runt, et nifi veftra fuerint aflertione protecti, idonei non funt ipfi, qui propulfare, defendere fuas va- leant contumelias. Quinimo ft verum eft ardere il- los ira, permittite illis poteftatem fui, defendant fe ipfi : atque in ultionem majeftatis offenfae inteftinas exerant, experianturque virtutes. Poflunt nos, ft voluerint , aeftu , poflunt nocentiflimo frigore , pof- funt auris peftilibus, pofl^unt morborum obfcurifii- mis caufis enecare, confumere, atque ab omni peni- tus coetu exterminare mortalium, aut fi malum con- filium eft aggredi nos vi , emittant aliquod indigna- tionis fignum, per quod efle hquidum cunctis polfit, invitiflimis nos eis habitare fub coelo.
XXI. Vobis fecundas tribuant valetudines : ad- verfas nobis, ac peflimas, Opportunis imbribus ve-
LiberI, 15
(tra irrigent rura ; pluviarum qnicnnqne funt rores, noltris ab agellulis abigant. Lanitia ciirent veftra numerofis foetibus multiplicari, (terilitateni infau- ftam nofiris pecuariis inferant. Ex oiivis veftris at- que vinelis plenam faciant autumnitatem fundi; at ex noltris exprimi unum prohibeant palmitis rorem. Ad extremum et ultimum, in veltro ore praecipiant fuam fruges retinere naturam: at vero in noltro mel amarum fieri, oloarum fluenla rancefcere, et fub ipfis potum labris in acoris perfidiam vinum repente mutari.
XXII. Quod cum minime fieri teftificentur res ipfae, neque minus ad nos quicquam, neque ad vos plurimum redundare vitalibus ex beneficiis conftet, libido quae tanta eft inimicos atque hoftes Deos effe contendere Chriftianis, quos in rebus triftiffimis, at- que laetis nihil abs te videas ratione in aliqua difrre- pare? Si verum vobis permittitis, ac fine ullis af- fentationibus dici ; verba funt haee, verba funt, res immo per calumnias creditae, non cognitionis ali- cujus teftimonio comprobatae.
XXIII. Ceterum Dii veri, et qui habere, qui ferre nominis liujus autoritatem condigni funt, ne- que irafcuntur, neque indignantur, neque quod al- teri noceat, infidiofis machinationibus conftruunt. Etenim revera eft impium, et facrilegia cuncta tran- fcendens, fapientem illam credere beatiflimamque naturam magnum aliquid putare, fi fe flbi aliquis adulatoria humilitate fubmittat; et fi fuerit non fa- ctum, defpectam fe credere , et ab fummi culminis decidifle faftigio. Puerile, pufillum eft, et exile, vix et illis conveniens, quos jamdudum experientia doctorum daemonas appellat et heroas, non noffe coeleftia , et in hac rerum materia crailiore conditio- nis fuae exortes verfari.
iG Arnobii adversus centes
XXIV. Veftra funthaec, veltra fiint irreliglofe opinata, et irreligiofius credita. yuinimo, ut ve- rius proloquar, harufpices has fabuias, conjectores, arioli, vates, et nunquam non vani concinnavere fa- iialici: qui, nc fuae artes intereant, ac ne ftipes exi- guas confulloribus excutiant jani raris, fi quando vos vellc rem venire in invidiam compererunt, ne- gli2;untur Dii , clamitant, atque in templis jam ra- ritas fumma eft: jacent antiquae derifui cerimoniae, ct facrorum quondam veterrimi ritus religionum no- varum fuperftitionibus occiderunt: merito huma- nnm genus tot miferiarum anguftiis premitur, tot laborimi excruciatur aerumnis. Ethomines brutum genus, et quod fitum fub lumine eft, caecitate inge- nita nequeuntes videre, audent alfeverare furiofi, quod vos credere non erubefcitis fani.
XXV. Ac ne quis nos tamen diilidentia refpon- fionis , tranquillitatis exiftimet Deos donare mune- ribus, innoxias afTmgere his mentes, atque ab omni perturbatione dimotas, concedamus, ficut libitum vobis eft, intendere in nos iras, fanguinem illos fi- tire noitrum , et jamdudum nos cupere mortaliuni fubmovere de feculis. Sed fi non eft moleftum, non. grave, fi comnmnis officii res eft; non ex gratia, fed ex vero difceptationis hujus difceptare momenta, au- dire a vobis expofcimus, quaenam fit haec ratio, quae caufa, propter quam in nos tantum et Dii faeviant fuperi, et afperati homines inardefcant. Religiones, inquiunt, impias, atque inauditos cultus terrarum in orbe tractatis. Quid o participes rationis audetis homines proloqui, quid effutire, quid promere te- merariae vocis defperatione tentatis? Deum prin- cipem, rerum cunctarum quaecunque funtdominum, fummitatem omnium fummorum obtinentem, ado- rare, obfequio venerabili invocare, in rebus feffis totis, ut ita dixerini, fenfibus amplexari, amare.
L I B E R I.
»7
fufpicere, execrabilis religio eft et infaiifta, impieta- tis et facrilegii plena, caerimcnias antiqiiitus infiitu- tas novitatis fuae fuperftitione contaminans?
XXVI. Hoccine eft quaefo audax illud facinus et immane, propter quod maximi coelites aculeos in nos intendunt irarum atque indignationum fuarum? propter quod vos ipfi, cum libido incelTerit faeva, exuitis nos bonis, exterminatis patriis fedibus, ir- rogatis fupplicia capitalia, torquetis, dilaceratis, exu- ritis, et ad extrenumi nos feris et belluarum lania- tibus objectatis? Ouisquis iltud in nobis damnat, aut in aliqua ducit criminatione ponendum, is aut nomine appellandus eft hominis, quamvis ille videa- tur libi? aut Deus elfe credendus eft, quamvis ipfe fe elFe mille profitealur in vatibus? Troplionius nos impios Dodonaeus aut Juppiter nominat, et ipfe di- cetur Deus, atque in ordine conputabitur numinum, qui aut fumnio lervientibus regi crimen impietatis affingit, aut fibi torquetur majeltatem ejus, cultum- que praeponi? Delius Apollo, vel Clarius, Didy- maeus, Philefuis, Pythius, et is habendus divinus elt, qui aut fummum Imperatorem nefcit, aut igno- rat a nobis quotidianis ei precibus fupplicari? Qui li pectorum fecreta nefciret, nec quid in intimis fen- libus contineamus, agnofceret: fummum tamen in- vocare nos Deum, et ab eo quod poftulamus orare, vel auribus potuit fcire, vel ipfius vocis fono , qua utimur in precibus, nofcitare.
XXVII. Nondum eft locus, utexplicemus omnes iltos, qui nos damnant, qui lint, vel unde lint: quantum poUint, vel noverint: cur ad Chrifti pa- veant mentionem, difcipulos cur ejus inimicos ha- beant et invifos : quod tamen humanum pollicenti- bus fenfum una pariter defmitione figamus: nihil fumus aliud Chriftiani , nili magiftro Chrifto fummi regis ac principis veneratores : nihil, ii confideres,
Toin. f, fi
15 AnNOBIIADVERSUS, CENTES
aluid invenies in ifta religione verfiiri. Haec Lolius fumtna elt actionis : hic propofitus terniinus divino- rum officiorum, hic finis. Huic omnfes ex more proiternimur, hunc coUatis precibus adoramus, ab lioc jufta, et honelta, et auditu ejus condigna depo- fcimus. Non quo ipfe defideret fupplices nos eiXes, aut amet fubfterni tot millium vcnerationem videre. Ulilitas haec noftra eft, et commodi noltri rationeni fpectans. Nam quia proni ad culpas, et ad libidi- nis varios appetitus vitio fumus infirmitatis ingeni- tae, patitur fe femper noftris cogitationibus concipi; ut dum illum oramus, et mereri ejus contendimus munera, accipiamus innocentiae voluntatem, et ab omni noslabe delictorum omnium amputationei^ur- gemus.
XXVIII. Ouid dicitis o facri, quid divini inter- pretes juris? Meliorisne funt caufae, qui Grundules adorant lares, Aios locutios, Limentinos, quam fumus nos omnes, quiDeum colimus rerum patrem, atque ab eo depofcimus rebus fefiis Linguentibusque tutamina? Etillicati, fapientes, prudentifiinii vo- bis videntQr, nec reprehenfionis ullius, qui Faunos, qui Fatuas, civitatumque gcnios, qui Paufos reve- rentur atque Bcllonas. Noshebetes, ftolidi, fatui, obtuii prohunciamur et bruti : qui dedidimus nos Deo, cujus nutu et arbitrio oriine quod elt, conftat, et in fententiae fuae perpetuitate defixum elt. Hanc- cine fententiam promitis? hanc legem conltituitis? hanc promulgatis, ut honoribus afiiciatur amplifli- inis quisquis veftros adoraverit fervulos? cruccm mereatur extremam quisquisvobis iplis dominis fup- plicarit? In civitatibus maximis, atque in poten- tioribus populis facra publice hunt fcortis merito- riis quondam, atque in vulgarem libidinem profti- tutis, riullus tumor indignalionis in Diis eft. Tem- pla felibus, fcarabeis, et bucculis fublimibus fuut
L I B E R I. l^
clata faltigiis: lilent irrifae miminumpoteftates, nec livore afficiuntur uUo, quod fibi comparatas animan- tium vilium confpiciuntfanctitates. Nobis folisfunt inimici , nobis afperrinii Dii holtes, quia patrem ve- neramur illorum, per quem, li funt, efle et liabere fubftantiam fui numinis majeftatisque coeperunt: a quo ipfam deitatem, ut ita dicam, fortiti efl^e fen- tiunt, et in rerum numero recognofcunt; cujus vo- luntate et arbitrio, ct interire, et folvi, nec folvi pofl^tmt, nec interire? Nam fi omnes concedimu» unum efle principem folum, quem nulla res alia ve- tuftate temporis antecedat, poft illum necefle eft cuncta et nata efle et prodita, et in fui nominis pro- filuifle naturam. Quod fi fixum et ratum tli, eric vobis confequens confiteri, et Deos efle nativos, et a principe rerum fonte ortus fui originem ducere. Qui li funt nativi, et geniti, e.t interitionibus utique periculisque vicini. At enim efle creduntur inmior- lales , perpetui, et nuUius unquam participes finis. Ergo iftud munus Dei patris et donum elt, ut infi- nita meruerint iidem eflfe per faecula , cum fint labi- ]es folubilesque natura.
XXIX. Atquc utinam daretur in unius fpeciem concionis toto orbe contracto oratione hac uti, et humani in generis audientia collocari. Er£one im- piae religionis fumus apud vos rei, et cjuod caput re- rum et columen venerabilibus adimus obfequiis, ut convitio utamur veftro, infaufti et athei nuncupa- mur? Et quis magis rectius horum feret invidiam nominum, quam qui alium prae hoc Deum, aut no- vit, aut fcifcitatur, autcredit? Nonne huic omnes debemus hoc ipfum primum quod fumus ? quod efle homines dicimur? quod ab eo vel miffl, vel lapfi caecitate hujus in corporis continemur? Non quod incedimus, quod fpiramus et vivimus, ab eo ad nos venit, vique ipfa yiyendi efFicit nos eflfe, et aniniali
20 ArNOBII ADVERSUS GliNTES
asitallone motari? Nonne ab hoc efRuunt caufae, per Ljuas nojtra fulcilur lalus variarum munifjceniia voluptatum? IVIundus iUe in quo dcgitis, cujus eft? aut quis ejus vobis attribuit fructum pofTeflionem- quc retinere? Quis, ut fubjectas res cernere, ut contrectare, ut confiderare polTeiis, publicum illud lunien dedit? Quis, ne fixa pigritiae ftupore tor- pefccrent elementa vitalia, folis ignes conltituit ad rerum incrementa futuros? Soleni Deum cuni f^ife credatis, conditorem ejus, opificemque non quaeri- tis? Luna cum apud vos Dea lit, non limiliter fcire curatis, g,enitor ejus et fabrirator quis fit?
XXX. Nonne cof!;itatio vos fubit confiderare, disquirere, in cuja polTeflione verfamini? ciija in re fitis? cujus ifta fit, quam fatii^atis, terra? cujus aer ifte, quem vitali reciprocatis a fpiritu? cujus abutamini fontibus? cujus liquore? quis ventoruni difpofuerit flamina? quis imdofas excogitaverit nu- bes ? quis feminum frugiferas poteflates rationum proprietate diltinxerit? Apollo vobis pluit? Mer- curiusvobis pluit? Aefculapius, Hercules, autDiana rationem imbrium, tGmpeilatumque finxerunt? Et lioc fieri qui poteft, cum in mundo profiteamini eos natos, certoque tempore fenfum arripuifle vitalem? Si enim temporis antiquitate mundus eos anteve- nit, et priusquam nati funt, jam noverat pluvias tempeftatesque natura: nullum ferius nati pluendi jus habent, neque eis inferere rationibus fe pof- funt, quas invcnerunt hic agi, et majore ab au- tore tractari.
XXXI. O maxime, o funnne rerum invifibilium procreator! O ipfe invifus , et nullis unquam com- prehenfe naturis! djf^nus, dignus es vere, fi modo te dignum mortali dicendum eft ore, cui fpirans omnis intelli^ensque natura, et habere et agere nun- quam definat gratias: cui tota conveniat vita genu
L I B E R I. ai
nixo prociimbere, ct continualls precibus fupplicare, Prima enini tu caufa es, locus rerum, ac fpacium, fundamentorum cunctorum quaecunque funt, infi- nitus, infrenitus, immortalis, perpetuus, folus, quem nulla deliniat forma corporalis, nulla deter- niinat circumfcriptio , qualitatis expers, quantitatis, line iitu, motu, et habitu, de quo nihil dici et ex- primi mortalium potis eft fignificatione verborum: qui ut intelligaris, tacendum eft, atque, ut per umbram te poflit errans inveftigare fufpicio, nihil eft omnino mutiendum. Da veniam, rex fumme, tuos perfequentibus famulos : et quod tuae benignitatis eft proprium, fugientibus ignofce tui nominis et re- ligionis cultum. Non eft mirum, li ignoraris: ma- joris elt admirationis, fi fciaris. Nili forte audet quis- quam, hoc enim furiofae reftat infaniae, ambigere, dubitare, an lit ifte Deus, an non fit: explorata fi- dei veritate, an rumoris cafli opinatione fit creditus. Audimus einim quosdam philofophandi Itudio dedi- tos, partim ullam negare vim elle divinam, partim an fit, quotidie quaerere: alios cafibus fortuitis, eC concurfionibus temerariis fummam rerum conftruere, atque diverlitatis impetu fabricari : cum quibus hoc tempore nullum nobis omnino fuper tali erit obfti- natione certamen. Ajunt enim fana fentientes, con- tradicere rebus ftultis Itultitiae eile majoris.
XXXII. Sermo cum his nobis eft, qui divinuni elTe confentientes genus, de majoribus dubitant, cum iidem elfe plebeja atque liumiliora fateantur. Quid ergo, res tantas argumentis nitemur atque ela- borabimus obtinere? Difcedat haec longe, atque a nobis procul inquam, ut dicitur, averruncetur amen- tia. Ita elt enim periculofum argumentis aggredi, Deum principem comprobare, quam ratione hujus- modi eile illum, velie cognofcere. Nec quicquam refert, aut difcrepat, utrumne negcs illum, an af-
S3 ArKOBH A D V E1\$U S G ETrXES
feras, alqiie exiftere fatearis: ciim in eadem ciilpa lit, et nflertio talis rti, et nbnegatio refutatoris in- ciediili.
XXXIII (^uisqiinnmc eft hominum, qui non cum iltius piincipi'; notionc diem primae nativitatis intraverit? cui non lit ingenitum, non aflixum, imo ipfi pene in genitalibus mairis non impredum, nori inlitum, effe iiegem ac Dominum, cunctorum quae- cunque funt moderatorem? Ipfa denique hi/cere li animantia muta potis elTent : ii in linguarum noftra- rum facilitatem folvi: inmio fi arbores, glebae, faxn, fenfu animata vitali vocis fonitum quirent et verbo- rum artioulos integrnre, iia non duce natura, et ma- gillra, non incorruptae fimpUcitatis hde, et intelli- gerent efle Deum, et cunctorum dominum fohim elfe clamarent?
' XXX.IV. Sed fruftra, inquit, nos falfo, et calu- mniofo ihceflitis et appetitis crimine : tanquam ea- nius inficias efle Deum majorem: cum a nobis et Jupiter nominetur, et optimus habeatur et maxi- nius: cnmque illi auguftiffimas fedes, et Capitolia confdtuerimus immania. Diffimilia copulare, atque in unam fpeciem cogere inducta confufione cona- niini. Nam Deus omnipotens mente ima omnium, et communi mortalitaLis alTcnfu, neque genitus fci- lur, neque novam in lucem aliquando elfe prolatus, nec ex aliquo tempore coepiffe eHe, vci faecuio. Ipfe elt enim fons rerum, fuor faeculoium ac temporum. ]\on enim ipla per fe funt, fcd ex cjus perpetuitate perpctua, et infinita femper continuatione proce- d«mt. At vero Jupiter, utvosfcrtis, et patrem iia- bet et matrem, avos, avias, fratres: nuno nuper in utero matris fuae formatus, abfolutus meniibus et confummatus decem, ignotam iibi in lucem fenfu irruit fe vitali. Ergo, li iiaec ita funt, Jupitcr e[[G Deus qui poteft? cum illum elfe perpetuum con-
L I B E IV I. fi5
[tel, et pcrbibeatiir alter a vobis, et ,'lins habuirTe natales, et pavefactus re nova lamentabilem extu- liire vagitum ?
XXXV. Sed [int, utvultis, unum, nec in ali- qua vi numinis, et majeftate diltantes: ecquid ergo injuftis perfequimini nos odiis? (^uid, ut ominis pefiimi, noftri nominis inhorrefcitis mentione? li, quem Deum colitis, eum et nos? aut quid in eadem caufa vobis efiie contenditis familiares Deos : inimi- cos atque infeftifiimos nobis? Etenim, fi una reli- gio cft nobis vobisque communis, ceffat ira coele- Itium: lin nobis infelti funt folis, manifeflum eft nefcire, et vos, et illos Deum: quem Jovem non eife ipiis clarum eft indignationibus numinum.
XXXVI. Sed non, inquit, iccirco Dii vobis in- feftifiint, quod omnipotentem colatis Deum: fed quod hominem natum, et, quod perfonis infame eft vilibus, crucis fupplicio interemptum, et Deum fuiife contenditis, et fupereife adhuc creditis, et quo- lidianis fupplicationibus adoratis. Si vobis jucun- dum eft, amici, ediflertate quinam lint hi Dii, qui a nobis Chriftum coii, fuam credant ad injuriam per- linere? Janus Janiculi conditor, et civitatis Satur- niae Saturnus auctor? Fauna Fatua, Fauni uxor, Bona Dea quae dicitur, fed in vini melior, et lauda- biliorpotu? Indigetes illi, qui flumen repunt, ct in alveis Numici cum ranis et pifciculis degunt? Ae- fculapius, et Liber pater, Coronide ille natus, et ex genitalibus matris alter fulmine praecipitatus? Mer-, curius utero fufus Maiae, et, quod eft divinius, can- didae. Arcitenentes Diana et Apollo, circumlali per fugas niatris, atque in infulis errantibus vix tuti? Dioneia Venus proles, viri mater faniilias Troici, at- que inteRini decoris publicatrix? in Trinacriae fini- hus Ceres nata, atque in floribus legendis occupata rroferpina? Thebauus, aut Tyiius Hercules, hic
94 Arnobii adversus centes
in finlbus fepultus Hifpaniae, flammis alter conrre- niatus Oetaeis? Tyndaridae Caftores, equos unus domitare confuetus, aher pugiJlator bonus, et crudo inexuperabilis ceftu : Titanes et Bocchores Mauri, et ovorum progenies Dii Syri? Apis reloponneii proditus, et in Aegypto Serapis nuncupatus? Ae- thiopicis folibus Ifis furva moerens perditum filium, et membratim conjugem lancinatum? Praeterimus, et transgredimur Opis foboles regias: quas in libris auctores veltri, quae fuerint, et quales, vobis edi- fcentibus prodiderunt. Hice ergo Chriftum coli, et a nobis accipi, et exiftimari pro nimiine, vulnoratis accipiunt auribus? et obliti paulo ante fortis fue- rint et conditione cujus, id, quod Iibi conceffum elt, impertiri alteri nolunt? Haec eft jufiitia coelitum? hoc Deorum judicium fanctum? Nonne iltud Uvoris eft atque avaritiae genus, non obtrectatio quaedam fordens, faas eminere tantummodo velle fortunas, aliorum res premi, et in contempta humihtate cal- cari?
XXXVII. Natum hominem colimus. Quid enim, vos hominem nullum coHtis natum? Non unum, et alium? non innumeros alios? quinimo non omnes, quos jam templis habetis vefiris, mortalium fuftuU- ftis ex numero, et coelo ryderibusque donaftis? Si enim forte vos fugit, fortis eos humanae, et condi- tionis fuilfe communis: repUcate antiquiflimas Ute- ras, et eorum fcripta percurrite, qui vetuftati vi« cini, fme uUis affentationibus cuncta veritate in U- quida prodiderunt. Jam profecto difcetis, quibus iinguU patribus, quibus matribus fuerint procreati, qua in nati regione, qua gente, quae fecerint, ege- rint, pertulferint, actitarint, quas in rebus obeundis adverforum fenferint, fecundantiumque fortunas. Sin autem fcientes uteris effe geftatos, et frugibus eos victitafle terrenis, iiihilominus tamen nali nobis
L I B E R I. 25
hominis objectntis cultum : res agitis fatis injuftas, ut id in nobis conftituatis e[[e damnabile, tjuod et ipfi vos factitatis: aut, quae vobis licere permittitis, confimiliter aliis licitum effe nolitis.
XXXVIII. Sed concedamus , interdum manum veftris opinationibus dantes, unum Chriftum fuifle denobis, mentis, animae, corporis, fragilitatis, et conditionis unius : nonne dignvis a nobis eft tanto- rum ob munerum gratiam Deus dici, Deusque fen- tiri? Si enim vos Liberum, quod ufum repererit vini, f^, quod panis, Cererem, li Aefculapium, quod herbarum, li Minervam, quod oleae, li Triptole- mum , quodaratri, li denique Herculem, quod fe- ras, quod fures, qaod multiplicium capitum fupe- ravit compefcuitque natrices, divorum retuliftis in coetum: honoribus quantis afficiendus eft nobis, qui ab erroribus nos magnis infmuata veritate traduxit: qui velut caecos paflim, ac fme ullo rectore gradien- tes, ab deruptis, ab deviis, locis planioribus reddi- dit: qui, quod frugiferum primo atque humano ge- neri falutare, Deus monfiravit quid lit, quis, quan- tus, et qualis: qui profundas ejus atque inenarrabi- les altitudines , quantum noltra quivit mediocritas, capere et intelligere permilit et docuit: qui, quo au- tore, quo patre mundus ilte lit conltitutus et condi- tus, fecit benignifQme fciri: qui nativitatis ejus expromlit genus, et nullius aliquando cognitione praefumptam materiam illius. Unde ignibus folis ge- nitalis fervor adfcifcitur. Cur luna femper in motu indemnis creditur animalibus caufis lucem femper atque obfcuritatem refumens. Animalium origoquae lit, rationes quas habeant femina. Quis ipfum fm- xerit hominem, qnis informarit, vel ex materiae quo genere conftructionem ipfam confirmaverit cor- porum. Quid fit fenfus, quid anima, advolaritne ad nos fponte, an cum ipfis fata fit et procreala
a6 Atinobii advei\sus OEisrTES
virceribus; raortis pnrtirnps degat, an immortallta- tis perpeiuitate donaia lit. (^)<.i ilaius nos ai-aieat, cuni diiloiufis obieriuius a membiis. Vifurine nos riaius, an menioiiaui nullam noitri fenfits et recor- dalionis habituri. (^ui arroii,aniiam coniinnxit no- Itram, et clata^ fupcrcilio cerviccs modum fecii fuae infinnitatis aanofcere. Qui r^niinantia monltravit iniOrmia nos tHey vanis opinionibus fidere: nihil comprehenfum habere, nihil fcire, et quae noflros fita funt ante oculos, non videre. Qvi, quod omnia fuperavit, et transiirelfum eit munera, ab religioni- bus nos falfis reli^ionem traduxii ad veram. <^ui ab lijznis inertibus, atque cx vilifhmo formatis luto ad fydera fublevavit et coelum: et cum domino rerum Deo fupplicationum fecit verba atque oratio- num colloquia m.fccre.
XXXIX. Yenerabar, o caeritas, nuper limula- chra modo ex fornaribus pron)pta,in incudibusDeos et ex malleis fabricatos, elcphantorum olfa, pictu- ras, veternolis in arboribus taenias: li quaudo con- fpexeram lubricatum lapidem, et ex olivi unguine fovdidatum, tanquam ineflet vis praefens, adulabar, aitabar, et benefuia pf>fcebam nihil fentiente de Irunco : et eos ipfos divos, quos efle mihi perfuafe- ram, afliciebam contumeliis gravibus: cum eos efle credebam ligna, lapides, atque ofla, aut in hujus- niodi rerum habitare materia. Nunc doctore tanto in vias veritatis inductus, omnia ifta, quae hnt, fcio: diena de dignis fentio, contumeliam nomini nullam facio divino: et quid cuique debeatur, vel perfonae, vel capiti, inconfufls gradibus atque au- ctoritatibus tiibuo. Ita ergo Chriltus non habeatur a nobis Deus? nec, qui omnium alioquin vel uiaxi- mus poteit excogitari, divinitatis alTiciatur cultu, a quo jamdudum tanta et accepimus dona viventes, et expeotamus, dies cum venerit, ampiiora?
L I B E n h 127
XL. Sed patibulo affixus interilt. Quid iilud ad caufam? Neque enim qualitas et deformitas mor- tis dicla ejus immutat aut facta, aut eo minor vide- bitur difciplinarum ejus auloritas, quia vinculis cor- poris non naturali dilTolutione digreflus eft, fed vi illata decefiit. Pythagoras Samius fufcipione domi- riationis injufta vivus concrematus in fano eft : nun- quid ea, quae docuit, vim propriam perdiderunt, quia non fpiritum fponte, fed crudelitate appetitus effudit? Similiter Socrates civitatis fuae judicio da- mnatus capitali affectus eft poena: imnquid irrita facta funt, quae funt ab eo demoribus, virtutibus, et officiis disputata, quia injuria expulfus e vita eft? Innumerabiles alii gloria, et virtute, et exiftimatio- ne pollentes , acerbiffimarum mortium experti funt formas, ut Aquilius, Trebonius, Rcgulus; nuri- quid idcirco poft vitam judicati funtturpes, quia non publica lege fatorum, fed morlis afperrimo ge- nere lacerati, excruciatique perierunt? Nemo un- quam innocens male interemptus infamis elt: nec turpitudinis alicujus commaculatur nota, qui non fuo merito poenas giaves, fed cruciatoris perpetitur faevitate.
XLI. Et tamen o ifti, qui liominem nos colere morte functmn ignominiofa ridetis : nonneLiberum et vos patrem membratim ab Titanis difcerptum fa- norum confecratione mactatis? Nonne Aefculapium medicaminum repertorem, poft poenas, et fupplicia f ulminis , cuftodem nuncupaviftis et praelidem fani- tatis, valetudinis, et falutis? Nonne ipfum Hercu- lem magnum facrificiis, hoftiis, et thure invitatis incenfo, quem ipii vos fertis vivurn arfiffe poit poe- nas, et concrcmatum in funeftis buiticetis? Nonne illimi Atym Phrygem abfciifum , et fpoliatum viro magnac matris in adytis Deum propitium, Deum fanctum Gailorum conclamationc teltamini? Nonne
23 AnXOlU I A n VE I\SUS GEXTES
ipfiim Romulum patrrm , Senatorum manibus dila- ceiaLum centum, et (^)uirinum elle Martium diciiis, et facerdotibus et pulvinaribus honoratis, et in aedi- bus adoratis amprifiimis, et polt baec omnia coelum afcendide juraiis V Aut igitur ridendi et vos eftis, qui homines gravifUmis crucialibus interemptos Deos putatis, etcolitis: aut, ii certa eJt ratio, cur id vo- bis faciendum putetis: et nobis permiliiie fcire, qui- bus iltud caulis, raiionibusque faciamus.
XLII. Natum hominem colitis. Etiam fi elTet id verum, locis ut in fuperiorihus dictum eft, tanleii pro mullis, et tam liberalibus donis, quae ab eo pro- fecta in nobis funt, Deus dici appellarique deberet. Cum vero Deus lit re certa , et iine ulHus rei dubita- tionis ambiguo, iniiciaturos arbitramini nos elfe, quam maxime illum a nobis coli, et praeiidem no- Itri corporis nuncupari? Ergone, inquiet aliquis furens , iratus, etpercilus, Deus ille elt Chriitus? Deus refpondebimus, et interiorum potentiarum Deus : et , quod magis infidos acerbiflimis doiori- bus torqueat, rei maximae cauia a fummo rege ad nos milfus. Poltulabit foriitan infanior et furioiior factus : an fe ita res liabeat, quemadmodum dici- mus, comprobari. Nulla major eft comprobatio quarn geitarum ab eo fides rerum, quam virtutum novitas: quam omnia victa decreta, diifolutaque fatalia, quae populi gentesque fuo geri fub lumine nullo diffentiente videre: quae nec ipii audent falii- tatis arguere, quorum antiquas feu patrias leges vani- tatis elfe plenifiimas atque inanifQmac fuperititionis oitendit.
XLIII. Occurfurus foriitan rurfus eit cum aliis nmltis calumniofis illis et puerilibus vocibus: ma- gus fuit, clandeitinis artibus omnia illa perfecit: Aegyptiorum ex adytis angelornm potentium nomi- na, et remotas iuratus elt difciplinas. <^uid dicilis
L I B E R I. 29
o parviili, inconiperla vobis, et nefcja temerariae vocis loquaciiate garrienlcs? Ergone illa, quae e^elta funt, daemonum lucre praeltigiae, et mao^icaruni ar- tium ludi? Poteilis aliquem nobis deiignare, mon- ftrare ex omnibus illis Magis, (jui unquam fuere per faecula, conlimile aliquid Chrilto millelima ex parte qui fecerit? qui fine ulla vicarminum, fine herba- rum et graminum fuccis, fme ulla aliqua obferva- tione foUicita facrorum, libaminum, temporum? Non enim urgemus, et quaerimus, quae fele fpon'- deant facere, vel in quibus generibus actuum loliMt ornnis illorum doctrina et experientia contineri. <^uis enim hos nefciat aut imminentia ftudere prae- rjofcere, quae neccffario, vdint nolint, fiiis ordma- tionibus veniunt? aut mortiferam immittere quibus libuerit tabem, aut familiarum dirumpere charita- tes: aut line clavibus referare, quae claufa funt: aut ora filentio vincire, aut in curriculis equos de- bilitare, incitare, tardare, autuxoribus, et liberis alienis, live illi mares iint, iive foeminei genens, in- concefii amoris Ilanuiias, et furiales immittere cupi- ditates? Aut fi utile aliquid videantur audere, non propria vi pone, fed corum, quos invocant, poteftate.
XLIV. Atqui conltitit Chriftum line uUis admi- niculis rerum, Iine ullius ritus obfervatione, vel lege, omnia illa, quae fecit, nominis fni pofiibilitate fe- cilfe. Et quod proprium, confentaneum, dignum Deo fuerat vero, niiiil nocens, aut noxium, fed opi- fcrum, fed falutare, fed auxiliaribus plenum bonis poteltatis munificae liberalitate donalfe.
XLV. Quid dicitis, o iterum? ergo ille niorta- lis, aut unus iuit e nobis, cujus imperium , cujus vocem popularibus et quotidianis verbis millam, in- valetudines, morbi, febres, atque alia corporum cru- ciamenta fugiebant? Unus fuit e nobis, cujus prae- fenliam, cujus vifum gcns illa nequibat ferre merfo-
fgo Arnoeii adversuh centes
rum in vifceribus dciemonum, conterritaque vi nova iiienibroruni polTeflione cedebat? Unus fuit e nobis, cuius foedae vitiiioines juflioni obtouperabant pul- lae Itatim, et concordiam coloruni comniaculatis vi- fceribus relinquebant? Uniis fuit c nobis, cujus ex levi tactu flabant profluvia fanguinis, et immodera- tos cohibebant fiuores? Unus fuit e nobis, cujus ma- luis intercutis veternofae fugiebant undae, penetra- bilis ille vitabat liquor, ct turgentia vifcera falutari ariditate deflabant? Unus fuit e nobis, qui claudos currere praecipiebat? Etiam operis res erat: porri- gere mancos manus, et articuli immobilitates jam in- genitas explicabant: captos menibris alTurgere, et jam fuos referebant lectos alienis paulo ante cervici- bus lati: viduatos videre luminibus, et jam coelum diemque cernebant nullis cum oculis procreati?
XLVI. Unus, inquam, fuit e nobis, qui debili- tatibus variis, morbisque vexatos centum, aut hoc amplius femel una intercefiione fanabat? cujus vo- ccm ad iimplicem furibunda et infana explicabant fe maria? proccllarum turbines tempeltatesque lide- bant? qui per aliillimos gurgites pedem ferebat in- lutum? calcabat ponti terga undis iplis ftupentibus in famulatum fubeunte natura? qui fequentium fe millia quinque, quinque faturavit e panibus, ac, ne effe praeitigiae incredulis illis viderentur et duris, his fenarum fportarum iinus reliquiarum fragmini- bus aggerabat? Unus fuit e nobis, qui redire in cor- pora jamdudum animas praecipiebat efrlatas, prodire ab aggeribus conditos, et poft diem funeris tertium pollinctorum voluminibus expediri? Unus fuit e no- bis, qui, quid iinguli volverent, quid fub obfcuris cogitationibus continerent, tacitorum ia. cordibus pervidebat? Unus fuit e nobis, qui cum unam emit- teret vocem, ab diverfis populis, et diifona oratione loquentibus, familiaribus verborum fonis, et fuo
L I B E Ti I, 31
culque utens exiitlmabatur eloquio? Unus fuit e no- bis, qui cuni officJa religionis certae fuis fectatoribus traderet, mundum totuin repente complebat; quan- tusque, et qui elfet, revelata nominis immeniiLate monltrabat? Unus fuit e nobis, qui depofito cor- pore innumeris fe hominum prompta in luce deie- xit? qui fj||:monem dedit, atque accepit, docuit, ca- Itigavit, admonuit? qui ne illi fe falfos vanis ijnac^i- nationibus exiftimarent , femel, iterum, faepius fa- miliari collocutione m.onftravit? qui juftillimis viris etiamnum impollutis, ac diligentibus fefe, non per vana infomnia, fed per purae fpeciem fimplicitatis apparet? cujus nomen anditum fugat noxios fpiri- tus, imponit iilentlum vatibus, harufpices inconful- tos reddit, arroi;antium macorunv fruitrarl ellicit actiones, non liorrore, ut dicitis, nominis, fed ma- joris licentia poteltatis?
XLVII. Et haec quidem fummatim expofita, non ea ratione protulimus, tanquam magnitudo fa- cientis folis in his elfet perfpicienda virtutibus. Ouan- ta iint enim haec, vel exilitalis cujus reperientur, et ludi, ii traditum fuerit nofci, ex quibus ad nos re- gnis, cujus numinis miniitrator advenerit? Ouae quidem ab eo gelta funt, et factitata, non ut fe vana oftentatione jactaret, fed ut homines duri, atque in- creduli fcirent non elfe, quod fpondebatur, falium: et ex operum benignitate, quid elfetDeus verus, jani addifcerent fufpirari. Simul et illud volumus fciri, cum fuiumatim, ut dictum eft, enumeratio facta ge- llorum eit, non ea folum ChriRum potuilfe, quae fecit, fed conltituta etiam exiiperalle fatorum. Nam fi, ut liquet, et confiat, debilitates, et corporuni paffiones, furdi, manci, et muti, nervorum contra- ctio, et amiHio luminis, fatalibus accidunt irrogan- turque decretis, et foius haec Chriftus correxit, re- Aituit, atque fanavit; fole ipfo eft clarius, poten-
32 An^'OUII ADVEIVSUS GENTES
tiorem illum fuifTe, quam fata funt, cum ea folvit et vicit, quae perpeluis nexibus, et immobili fue- rant neceflitate devincta.
XLVIII. Sed frtiltra, inquit nefcio quis, lan- tum arrogasChrillo, cum faepe alios fciamus, et fcie- rimus Deos, et laborantibus plurimis dediffe medi- cinas, et multorum hominum morbos .valitudines- que curalfe. Non inquiro, non exigo, qu* Deus, aut quo tempore, cui fuerit auxiliatus, aut quem fra- ctum roltituerit fanitati: illud folum audire defldero, an fme ullius adjunctione materiac, id eft, medica- minis alicujus. ad tactum morbos juiferit ab homini-. bus revolare: imperaverit, fecerit et emori valetudi* num caufcUii, et debilium corpora ad fuas remeare naturas. Cliriitus enim fcitur, aut admota partibus debilitatis manu, aut vocis Ilmplicis juflione aures aperuilfe furdorum, exturbaJIe ab oculis caecitates, orationem dedifle mutis, articulorum vincula rela- xalfe, ambulatum dedifle contractis, vitiligines, quer- queras, atque intercutes morbos, omniaque alia va- letudinum geucra, quae humana corpora fultinere ne- fcio quae voluit importuna crudelitas, verbo folitus imperioque fanare. Quid limile Dii omnes, a qui- bus opem dicitis aegris et periclitantibus latam?(^ui li quando, ut fama eft, nonnullis aut tribuere medi- cinam, aut cibum aliquem julferunt capi, aut quali- tatis alicujus ebibi potionem, aut herbarum, et gra- minum fuccos fuperimponi inquietantibus caulis, am- bulare, ceifare, aut re aliqua, quae oiiiciat, abltinere, quod elfe non magnum, necadmirationis alicujus Itu- pore condignum, promptum eft, li volueritis atten- dere: et medici etiam fic curant animal humi natum, nec confifum fcientiae veritate, fed in arte fufpicabili pofitum , et conjecturarum aeftimationibus nutans. Nulla autem virtus elt medicaminibus amovere quae noceant: beneficia ilta rerum , non funt curantiuni
LiEER r. , 33
poteltates: et, ut Ilt laudabile fcire, qua quos conve- niat medicina, aut arte curari, locus hujus laudis non in Deo, fed in homine conftitutus eft. Iluno enim non eft turpe rebus extrinfecus fumptis valetu- dinem hominis fecilTe meliorem : indecorum Deo eft, non ipfum per fe pofle, fed externarum adminiculis rerum fanitatem incolumitatemque praeftare.
XLIX. Et quoniam beneficia falutis datae alio- rum numinum comparatis, et Chrifii: quot millia Tultis a nobis debilium vobis oftendi, quot tabificis affectos morbis, nuUam omnino retuliffe medicinam, cum per omnia fupplices irent templa, cum Deorum ante ora proftrati, limina ipfa converrerent ofculis: cum Aefculapium ipfum datorem, ut praedicant, fa- nitatis, quoad illis fuperfuit vita, et precibus fatisja- rent, et invitarent miferrimis votis? Nonne alios fcimus malis fuis commortuos, cruciatibus alios con- fenuilfe morborum, pernicioftus alios fefe habere coepilfe, poftquam dies noctesque in continuis preci- bus, et pietatis expectatione triverunt? Quid er£;o prodeft oftendere unum, aut alterum fortaffe cura- tos, cum tot millibus fubvenerit nemo, et plena ftnC omnia miferorum, infeliciumque delubra? Nift forte dicatis, opem bonis ab Diis ferri, nialorum miferias defpici. Atqui Chriftus aequaliter bonis , malisque fubvenit: nec repulfus ab hoc quisquam eft, qui re- bus auxilium duris contra impetum poftulabat inju- riasque fortunae. Hoc eft enim proprium Dei veri, potentiaeque regalis,benignitatem fuani negarenulli, nec reputare quis mereatur, aut minime: cum natu- ralis infirmitas peccatorem hominem faciat, non vo- luntatis, feu judicationis electio. Dicere porro me- ritis opem laborantibus ab Diis ferii, hoc eft in me- dio ponere, et dubitabile, quod alleras, facere: ut et ille, qui fanus eft factus, fortuito polli.t videri effe fervatus: et ille, quinonefl, non meriti caufa, fed
TOIIL. I, G
34- Arttobiiadvei\susgentes
infirniltate credatur valetutlinem expellere non po- tuifle divina.
L. (^uid? quod iftas virtutes, quae funt a nobis fummatim, non, ut rei pofcebat magnitudo, de- promptae, non tantum ipfe pcrfecit vi fua , verum, quod erat fublimius, multos alios cxperiri, et facere fui nominis cum affectione permifit. Nam cum vi- deret futuros vos elTe geftarum ab fe rerum divini- que operis abrogatores, ne qua fubeffet fufpicio ma- gicis fe artibiKs munera illa beneficiaque largitum, ex immenfa illa populi multitudine, quae fuam gratiam fe.clabatur admirans, pifcatores, opifices, rufticanos, atque id genus delegit inq^critorum, qui per varias gentes mifli, cuncta illa miracula fine ullis fucis at- que adminiculis perpetrarent. Verbo ille compefcuit verminantium membrorum cruces, etilli verbo com- pefcuerunt furialium verminn pafllonum. Imperio ille uno exturbavit a corporibus daemonas, et exani- matis fuos reftituit fenfus: fub corum portantes et illi fe cafibus juflione non alia fanitati et conftantiae reddiderunt. lllenotas albicantium vitilijzinummanu admota deterlit: liniamenta et hi corporum haud diflimili conciliavere contactu. Uliginofa ille et tur- gentia vifcera flccitatem juflit recuperare nativam: et famuli ejus hoc modo ftatuerunt errantes aquas, et a pernicie corporum fuos labi juncre per tramites. Ille ulcera oris immenfl, et recufantia perpeti fanitatem intra unius verbi moram continuato frenavitapaftu: et illi haud aliter contumaciam canceris faevi ad fub- eundam cicatricem circumfcriptis evaginationibus compulerunt Inceffum ille claudis dedit, vifum luminibus caecis, interemtos revocavit ad vitam: nec miniis et hi quoque contractionem relaxavere nervorurn, luce oculos implevere jam perdita, et ab tumulis remeare defunctos exequiarum converfione jufferunt. Neque quicquam cit^ab illo gefl^um per
li I E E II I. 35
Ji3mIratlonem fiupentibus cunctis, quod non omne donaverit faciendum parvulis illis et rufticis, et eo- rum fubjecerlt j^oteltati.
Ll. Quid dicitis o mentes incredulae, difflciles, durae? alicuine mortalium Jupiter ille CapitoIInus hujusmodi poteftatem dedit? Curionem, aut Pontlfi- cem maximum, quinimmo dialem, quo Dius eft, flaminem ilto jure donavit? Non dicam, ut mor- tuos excitaret, non ut caecis reftitueret lucem ; non ut membrorum fitum enervatis redderet, et dilToIu- tis: fed ut pufiulam, reduviam, papulam, aut vo- cis imperio, aut manus contrectalione comprimeret. Ergo illud humanum fuit, aut ex ore terrenis fterco- rll>us innutrito tale poluit jus dari, talis licentia pro- ficifci, et non divinum, et facrum? aut, fi aliquani fuperlationem res capit, plusquam divinum, et fa- crum? Nam fi facias ipfe, qnod poffis, et tuis fit viribus potentatuique conveniens, admiratio non habet quod exclamet; id enim quod potueris, fece- ris, et quod praeftare debuerit vis tua, ut operis ef- fet una, et ipiius qui operaretur, qualitas. Tran- fcribere polTe in hominem jus tuum: quod facere fo- luspoflis, fragilif/imae rei donare, et participare fa- ciendum, fupra omnia fltae eft poteftatis, continen- tisque fub fefe eft rerum omnium caufas, et rationum facultatumque naturas.
LII. Age nunc veniat, quls fuper igneam zo- nam, magus interiore ab orbe Zoroaftrcs, Hermlppo iit aifentiamur authori. Bactrianus et ille conveniat, cujus Ctefias res geftas hiftoriarum exponit in primo, Armenius Hofthanis nepos, et familiaris Pampiiylus Cyri, Apollonius, Damigero, et Dardanus, Velus, Julianus, et Baebulus, et ft quis eft alius, qui prin- cipatum et nomen fertur in talibus habuirre praeiti- gils: permittant uni ex popiilo in officium fermonis dandi ora coarticulare mutorum, fiu-doruni auriculas
C a
36 APiNOBII ADVlilVSUS GIlNTES
«
referare, fine luminibus procreatis oculorum redin- tejirare naluras, et in frigentia olim membra fenfus animasque reducere. Aut, li ardua res ilta eft, ne- que aliis permittere talium poffunt operum potefta- tes, ipH faciant, et cum fuis ritibus faciant^ quid- quid malefici graminis nutricant terranmi fmus, quidquid virium continet fremor ille verborum, at- que adjunctae carminum neccf^tates , non invide- mus, adjiciant, non interdicimus , collio;ant. Ex- periri libet et recognofcere, an cum fuis efficere Diis poflint, c]uod ab rulticis Chriftianis, jufTionibus fa- ctitatum eft nudis.
IjIII. Defiftite, o nefcii, in maledicta convertere res tantas, nihil ei nocitura cjui fecit, pericuJum al- latura fed vobis : periculum, inquam, non parvu- lum , fed in rebus eximiis , fed in praecipuis confti- tutum. Siquidem res anima preciofa elt, nec ipfo fe homini quidquam poteft charius inveniri. Nihil, ut remini, magicum, nihil humanum, praeltigio- fum, aut fubdolum, iiihil fraudis delituit in Chrifto, derideatis licet ex more atque in lafciviam dilfolva- iiiini cachinnorum. Deus ille fublimis fuit, Deus radice ab intima, Dcus ab incognitis regnis, et ab omnium principe Deus fofpitator eft mifl^us: quem iieque fol ipfe, neque ulla, lifentiunt, fydera, non rectores, non principes mundi, non denique Dii magni , aut, qui fmgentes fe Deos genus omne mor- talium territant, unde aut qui fuerit, potuerunt no- fcere vel fufpicari. Et merilo. Exutus at oorpore, quod in exigua fui circumferebat parte, poftquam videri fe paflus eft, cujus eflet aut magnitudinis fciri, novitate rerum exterrita univerfa mundi funt elementa turbata, tellus mota contremuit, mare fundilus refufum eft, aer gJobis involutus eft tene- brarum, igneus orbis folis tepefacto ardore deriguit. (^uid enim reftabat ut fieret, poftquam Deus cit co-
L I B E R I. '37
gnltiis Is, qui e[[e jamdudum imus judicabatur e nobis?
LIV. Sed non creditis gelta haec. Sed qui ea confpicati funt fieri, et fub oculis fuis viderunt agi, teftes optimi, certiflimique autores, et credidcrunt liaec ipii, et credenda pofteris nobis haud cxilibus cum approbationibus tradiderunt. Quinam ifti funt, fortalle quaeritis? Gentes, populi, nationes, et in- credulum illud genus humanum: quod, nili aperta res eilet, et luce ipfa , quemadmodum dicitur, cla- rior, nunquam rebus hujusmodi credulitatis fuae commodaret alTenfum. At numquid dicemus illius temporis homines usque adeo fuilfe vanos , menda- ces, ftolidos, brutos, ut, quae nunquam viderant, vidilTe fe fingerent? et quae facta omnino non erant, fallis proderent teltimoniis, aut puerili alfertione lirmarent? cumque poflent vobifcum et unanimiter vivere, et inoffenfas ducere coniunctiones, gratuita fufciperent odia, et execrabili haberentur in nomine?
LV. Quod li falfa, ut dicitis, hiltoria illa rerum eXty unde tam brevi tempore totus mundus ifta reli- gione completus eft? aut in unam coire qui potue- runt mentem gentes regionibus disjunctae, ventis, coeli convexionibusque dimotae? AlTeverationibus illectae funt nudis, inductae in fpes caflas, et in peri- cula capitis immittere fe fponte temeraria defpera- tione voluerunt : cum nihil tale vidiflent , quod eas in hos cuitus novitatis fuae pofftt excitare miraculo. Imo quia haec omnia et ab ipfo cerncbant geri, et ab ejus praeconibus, qui per orbem totum mifli, be- neficia patris munerandis animis homiijibusquepor- tabant : veritatis ipftus vi victae et dederunt fe Deo : 11 ec in magnis pofuere difpendiis membra vobis pro- jicere, et vifcera fua lanianda praebere.
LVI. Sed confcriptores noftri mendaciter ifta prompferunt, extukre in immenfum exigua gefia,
38 Arnobii adversus centes
et anguftas res falis ambitiofo dilatavere praeconlo. Alqiii ulinani cuncta referri in fciipta poluiflent, vel quae ab ipfo gelta funt, vel quae ab ejus praeconibus pari jure et potentia terminata. Magis vos incredu- los faceret vis tanta virtutum, aut apprehendere lo- cum fortalfe pofletis, quo videretur e[[e iimillimum veri, et incrementa rebus appofita, et inditas fcri- ptis et commeiitariis fallitates. Sed neque omnia confcribi, aut in aures omnium pervenire potuerunt gefta gentibus in ignotis, et ufum nefcientibus liie- rarum: aut, liqua funt literis, confcriptionibusque mandata, malevolentia daemonum, quorum cura et Audium elt hanc intercipere veritatem, et conlimi- lium his hominum interpolata qnaedam, etaddita, parlim mutata, atque detracta verbis, fyllabis, ut et prudentium tardaret fidem, et geftorum corrum- peret auctoritatem. Sed nunquam fuerit his bene, ut Cluiftus quifuerit, literarum teftimoniis colliga- tur: cujus iu id folum dimilfa funt caufa, ut, li elfe conftiterit ea vera, quae dicmius, confeflione omnium Deus fuilfe monftretur.
LVII. Non creditis fcriptis noftris : et nos ve- fttis non credimus fcriptis. Falfa de Chrilto compin- gimus: et vos de Diis veftris inania et falfa jactatis. Neque enim coelo Deus aliquis lapfus, aut fuis res veltras commentatus elt manibus, aut ratione conli- mili noltris rebus, et religionibus derogavit. Ab ho- niinibus haec fcripta : et illa funt ab hominibus fcri- pta, mortalibus edilfertata fermonibus : et quidquid dicere de noltris confcriptoribus intenderitis, et de veltris haec dicta paribus fumite atque habetote mo- mentis. Vultis vera effe, quae in veltris compre- henfa funt fcriptis: et quae in noftris conlignata funt literis, confiteamini necelfe elt vera. Fallitatis argui- tis res noftras: et nos veftras arguimus fallitatis, Sed antiquiora, iiHjuitis, noltrafunt, ac per hoc fidei et
L I B li R I. 39
verltaris pleniffima. Quafi vero erroriim non anti- quitas plenifiima mater lit, et non ipfa pcpererit res eas, quae turpiflimas Diis notas ignominu^fis concin- naverunt in fabulis. Ante millia enim annorimi de- cem non potuerunt falfa et audiri, et credi? aut non limillimum veri elt, fideni vicinis et finitimis, quam fpatiorum ineffe longinquitate diltantibus? Teftibus enim haec, illa opinionibus afferuntur, et proclivius multo elt, minus effe in recentibus fictionis, quani in antiqua obfcuritate fubmotis.
LIII. Sed ab indoctis hominibus, et rudibus fcripta funt, et iccirco non funt facili auditione cre- denda. Vide ne magis haec fortior caufa fit, cur illa iint nulliscoinquinatamendaciis,mente limplici pro- dita, et ignara lenociniis ampliare. Trivialis et for- didus fermo elt. Nunquam enim veritas fectata elt fucum , nec quod exploratum et certum eft, circum- duci fe patitur orationis per ambitum longiorem. Collectiones, enthymemata, definitiones, omniaque illa ornamenta, quibus fides quaeritur affertionis, fufpicantes adjuvant, non veritatis liniamenta de- monltrant. Caeterum qui fcit, quid lit illud quod dicitur, nec dehnit, nec colligit, neque alia fectatur artihcia verborum, quibus capi confueti funt audien- tes, et ad confenfum rei circumfcriptionis neceffitate traduci.
LIX. Barbarismis, foloecismis obfitae funt, in- quit, res veltrae, et vitiorum deformitate pollutae. Puerilis fane, atque angufli pectoris reprehenfio: quam li admitteremus, ut vera fit, abjiciamus cx nfibus noftris quorundam fructuum genera, quod cum fpinis nafcuntur, et purgamentis aliis, quae nec alere nos poffunt, nec tamen impediunt, perfrui nos eo, quod principaliter antecedit, et faluberrimum nobis voluit effe natura. Quid enim oflicit, o quaefo, aut quam praeftat intellectui tarditatem, utrumne
4o AnNOBii ADVEivsus CF. ?:tes
qiiid glabre, an hirfula ciini afperilate promatur? inflectatur quod acui, an acuatur quod oportebat in- flecti? aut qui minus id, quod dicitur, verum eft, li in numero peccatur, aut cafu, propolilione, partici- pio, conjunctione? Pompa ifta fermonis, et oratio mifla per regulas concionibus, litibus, foro judiciis- que fervetur, deturque illis immo, qui voluptatum delinimenta quaerentes, omne fuum ftudium verbo- rum in lumina contulerunt. Cum de rebus agitiir ab oftentatione fubmotis, quid dicatur, fpectandum elt, non quali cum amoenitate dicatur: nec quid au- res commulceat, fed quas afferat audientibus utilita- tes: maxime cmn fciamus etiam quosdam fapientiae dediios, non tantum abjecifl^e fermonis cultum, ve- rum etiam, cum poflent ornatius atque uberius elo- qui, trivialem ftudio humilitatem fecutos, ne cor- rumperent fcilicet gravitatis rigorem, et fophiftica fe potius oftentatione jactarent. Enimvero difl^oluti elt pectoris in rebus feriis quaerere voluptatem : et cum tibi iit ratio cum male fe habentibus atque ae- gris, fonos auribus infundere dulciores, non medi- cinam vulneribus admovere. Ouanquam, 11 verum fpectes, nulhis fermo naiura eft integer, vitiofus li- niiliter nullus. Quaenam elt enim ratio naturalis, aut in mundi conititutionibus lex fcripta, ut hic pa- ries dicatur et liaec fella? cum neque fexus habeant foemininis generibus mafculinisque difcretos, neque quisquam docere doctiflimus me pofflt ipfum hic , et haec, quid lint, aut cur ex his unum, fccus virile delignet, foemininis generibus id quod fequitur, ap- plicetur. Huinana ilta funt placita, et ad ufum fer- monis faciendi non fane omnibus necellaria: nam et haec paries forfitan, et hic fella dici line ulla repre- henlione potuiflet, H ab initio fic dici placuiflet, et a fequentibus feculis conmiuni effet in fermocinatione fervatum. Et tamen o ilti, qui pollutas res noftras
L I R E R I. 4 '
vitioinm criminamini foeditate: ftribiligines et vos iftas libris iilis in maximis atque admirabilibus non habetis? Nonne alius haec utria, alius dicitis hos utres? coelus, et coelum? non item filus, et filum? non item crocus, et crocum? non item fretus, ct fretum? non item apud vos elt politum hoc pane, €t hic panis, hic fanguinis, hoc fans^uen? candela- brum et jugulum, ratione eadem jugulus et cande- laber? Nam li finguh^ nomina non pofTunt genera plura habere quam lingula : neque eadem poffunt hujus eife generis, et illius, genus enim transire ge- nus in alterum non poteft, tam peccat qui genera mafculina foemininis pronunciat legibus, quam ab eo peccatur, qui articulos mafculinos foemininis ge- neribus anteponit. Atqui vos confpicimus et res ma- fculinas foeminine, et foemineas mafculine, et quas elfe dicitis neutras, et illo, et hoc modo fine ulla difcretione depromere. Aut igitur nulla eft culpa in- differenter his uti , et fruftra nos dicitis foloecismo- Tum obfcoenitate deformes : aut fi certum eft fingula quibus debeant rationibus explicari, in fimilibus vi- tiis vos quoqueverfamini: quamvis Epicadios omnes, Caefellios, Verrios, Scauros teneatis, et Nifos.
LX. Sed fi Deus, inquiunt, fuit Chriftus, ciir forma eft in hominis vifus? et cur more eft interem- f tus humano? An aliter potuit invifibilis illa vis, et habens nullam fubftantiam corporalem, inferre et commodare fe mundo, conciliis intereffe morta- lium, quam ut aliquod tegmen materiae folidioris affumeret, quod oculorum fufciperet injectum, et ubi fe figere inertiffimae poffet contemplationis obtutus? Quis eft enim mortalium, qui quiret eum videre, quis cernere, fi talem voluiffet inferre fe terris, qua- lis ei primigenia natura eft; et qualem fe ipfe in fua effe voluit vel qualitate vel numine? Affumpfit igi- tur hominis formam , et fub noftri generis iimilitu-
4^ Arnobii adversus gentes
dlne potentiam fuam claiilit, ut videri poflet, et con- fpici: verba faceret, et doceret: atque omnes exe- querelur res eas, propter quas in mundum venerat faciendas, fummi regis imperio et difpolitione fer- vatis.
IiXI. Quid enim, dicitis, rex fummus ea, quae in mundo facienda elfe decrcverat, line homine ii- nuilato non qnibat efilcere? Si oporteret ita fieri, quemadmodum dicitis, ifta fortalfe feriflet: quianon oportuit, aliter fecit. (^uare ilto voluit, et illo ge- nere noluit, latent taliter involntae, et vix ulli com- prehenlibiles caufae, quas accipere fortafle potuifl^es, linon eflfes jamdudum ad non accipiendum paratus: et prius te formares ad non credendi frontem, quam tibi efl^et expolitum id, quod nofle atque audire con-« quireres.
LXII. Sed more elt hominis interemptus. Non ipfe: neque enim cadere divinas in res potelt mortis occafas: nec interitionis diflblutione dilabi id, quod eft unum etfimplex, nec ullarum partium congre- gatione compactum. Ouis eft ergo vifus in patibulo pendere, quis mortuus eft? homo, quem induerat, et fecum ipfe portabat. Incredibile dictu eft, et cae- cis obfcuritatibusinvolutum; fivelis, non caecum eft, ct limilitudini proximc conftitutum. Si quo tempore Sibylla praefaga, oracula illa depromens, fundebat vi, ut dicitis, Apollinis plena, ab impiis eflet caefa atque interempta latronibus: numquid Apollo dice- retur in ea eflc occifus? Si Bacis, li Helenus, li Mar- tius, aliique limiliter vates hariolantes elTent vita et luce privati: numquid aliquis diceret, lege eos hu- manitatis extinctos, qui illorum per ora loquentes, vias rerum poftulantibus explicabant? Mors illa, quam dicitis, alTumpti hominis fuit, non iplius: ge- Itaminis, non geftantis: quam nec ipfam perpeti
L 1 s E R I. 43
fuccubulITet , tanta Ii non agenda rcs elTet, et inex- plicabilis ratio fati clnulis patefacienda myfteriis.
LXIII. Quae funt ilta, inquies, claufa atque ob-
fcura mylteria, quae nulli nec homines fcirc, nec ipli,
qui appellantur, Dii nmndi, parte queunt aliqua fu-
fpicionis atque opinationis attingere, nili quos ipfe
dignatus elt cognitionis tantae impertire muneribus,
et in abditos receffus thefauri interioris inducere. Vi-
des enim, li nollet inferri libi a quoquam manus,
fumma illi fuilfe contentione nitendum, ut holtes ab
fe fuos, vel potfcllate inverfa prohiberet? (^ui caecis
reitituerat lumina , is efhcere ii deberet, non poterat
caecos? qui debiiibus integritatem, is debiles red-
dere diflicultati habuit, aut labori? qui claudos fa-
ciebat incedere, is motus alligare membrorum ner-
vorum duritia nefciebat? qui extrahebat a tumulis
niortuos, huic arduum fuerat letum cui vellet indi-
cere? Sed quia fieri ratio ea, quae fuerant deltinata,
pofcebat : et hic in ipfo mundo, nec modo quam ge-
Itum elt alio, inaeftimabilis illa atque incredibilis ie-
nitas injurias in fe hominuni, puerilibus pro ineptiis
ducens, manus in le porrigi ab immanibus pafla eft,
duriflimisque latronibus, nec rcputandum putavit,
quid illorum diflignaflet audacia, dummodo fuis olten-
deret, quid ab fefe expectare deberent. Cum enim
de animarum periculis multa, mala de illarum con-
tra inlinuator, magifter atque auctor, ad ofhcioruni
convenientium lines, fuas leges et conltituta direxit:
non fuperbiae factum comminuit? non libidinum
extinxit flammas? non hiatumcompreflit aviditatis?
non tela extorlit e manibus, atque omnia feminaria
totius vitiolitalis abfcidit? Ipfe denique non lenis,
non placidus, non acceffu facilis, non familiaris af-
fatu, non humanas miferias indolefccns, omnes
omnino crucibus et corporalibus aifectos malis nnica
illa benignitate niiferatus, reddidit et reltituit fanitati ?
44- A n N O E 1 1 A D V E n s u s c i: N T E S
LXLV. Quid ergo vos fiibigit, quid hortatur m<i- lediccre, convitiari, inexpiabiles cum eo conrerere limultates, quem redare;uere, quem tenere, nemo ho- luinum ppflit ullius facinoris in reatu? Tyrannos, ac rciies veftros , qui poitpofito Deorum metu dona- ria fpoliant populanturque templorum: qui profcri- ptionibus, exiliis, caedibus nudant nobiUtatibus ci- vitates : qui matronarum pudorem ac virginuni vi fubruunt atque eripiunt licentiofa, appellatis indige- tes, atque divos: et quos odiis acrioribus convenie- bat a vobis carpi, pulvinaribus, aris, templis, at- que alio mactatis cultu, ludorum et celebritate na- talium: neo non ct illos omnes, qui confcriptione vohuiiinum multiforirii maledictis mordacibus car- punt publiros mores: qui luxurias, ac vitas veftras fecant, urunt, dilacerant: qui fui temporis poiteris notas fcriptorum perpetuitatc prolatant: qui matri- nionia perfuadent hal)enda elfe communia: qui cum pueris cubitant formofis , lafcivientibus, nudis: qui pecudes vos eife, qui f au;itivos , qui cxules, qui vi- liflimae fervos notae, furiofos praedicant et inianos: aclmirantes, plaudentes ad coeli fuftolhtis fydera: bibliotliecarum reponitis in arcanis: quadrigis et fta- tnis muneramini, et quantum eft in vobis velut qua- dam aeternitate donatis, inimortalium teftiiicatione titulorum: folum Chriftum convellere, dilacerare, potcftis fi Deum vultis, immo folum li liceat behia- rum agreftium ritu cruentis oribus mandere, commi- iiutis cum ofllbus transvorare. Ouodnam, quaefo, ob meritum dicite,cujus ob peccati culpam? cjuid ab eo commiffum efi, quod lenorem inflecteret recti, et in odia vos afpera furialibus ftimulis concitaret? Quia animarum veltrarum cuftodem fe miflum folo indica- vit ab rege: quia vobis immortalitatem ferre, quam vos habere confiditis humanis paucorum afleveratio- riibus fuafl? Quod ii eifet apud vos certum falfa il-
L I E E n I. 45
lum dlcere, fpes etiamvaniflmias pollicerl, nec fic vi- deo fuine caufam , cur eum deberetis odiife, cur ho- Itili animadveriione damnarc, immo, ii animus vo- bis clemens fuiflet, et mitis, vel propter id folum eum deberetis amplecti, quod optabilia vobis fpon- deret et profpera : quod bonarum elTet nuncius re- rum: quod ea praedicaret, quae nullius animum lae- derent: fecurioris quinimo expectationis impleret.
LXV. O ingratum et impium faeculum! o in privatam perniciem incredibili pectoris obftinatione paratum! Si aliquis ad vos medicus ex fummotis ve- nilfet et nunquam vobis regionibus cognitis, medi- camen pollicens talc, quod a veftris corporibus omnia omnino prohiberet morborum et valetudinum ge- nera: non certatim omnes accurreretis? non blandi- tiis omnibus atque honoribus fotam familiaria fufci- peretisin moenia? nonilludmedicaminisgenus opta- retis efle certifiimum, non verum, quod immunes vos fore ab tam innumeris vexationibus corporimi usquead ultimos fmes fponderet aetatis? et licet am- bigua res eifet, committeretis vos tamen , nec pctio- nem incognitam dubitaretis Iiaurire fpe iiilutis pro- poiita, atque amore incolumitatis incenii. Eiuxit, atque apparuit Chriitus rei maximae nunciator, au- fpicium fauitum portans, et praeconium falutare cre- dentibus. Ouaenam elt ifta crudelitas, inhumani- tasque tanta, quinimo, ut verius loquar, faftidiofuni fupercilium, nunciatorem muneris et portitorem tanti, non tantum verborum malcdictionibus fcin- dere, verum etiam bello gravi atque omnibus perfc- qui telorum cifuiionibus ct ruinis? Non placent t»a cjuae dicit, et cum oileniionibus audiuntura vobis? pro ludicris ea valicinationibus computate. Stoli- difiimas res loqultur, et fatua dona promitlit? ridote ut fapientes vos viri, et in fuis erroribus fatuitatcm rclinquile volutari. Quaenam eft haec feritas, ut rc-
46 Arnobii adversus gentes Liber I.
petanius qiiae dlcta funt faepius, quae libido tam carnifex, inexpiabile bellum indicere nihil de te me- rito? Dilacerare fi. detur, eum velle per vifcera, qui Tion modo nullum intulerit nialum nuUi, fed aequa- liter benigniis hoftibus dicerc, quidnam his falutis Deo portarctur a principe: quid eflet facto opus, ut jnteritum fugerent, et immortalitatem confequ^en- lurignotam? Cumque novitas rcrum, et inaudita promiflio audientium turbarent mentes, et credulita- tem facerent haelitare: virtutum omnium dominus, atque ipfius mortis extinctor hominem fuum permi- ferit interfici, ut ex rebus confequentibus fcirent in tuto effe fpes fuas , quas jamdudum acceperant de animarum fahite, nec periculum mortis alia fe pofle ratione vitare.
LIBER SECUNDUS.
I. JlXoc in loco tribui 11 ulla facultas pofTet, vellcm cum his omnibus, quibus nomen invifum eft Chiilti, ab inllituta principaliter defenlione diverticulo pau- lifper facto, talia verba mifcere. Si nullam efle du- citis contumeliam, refpondere aliquid interrogatos, edilfertate nobis, et dicite quid rei, quid caufae eft, quod tam gravibus infectamini Chriftum bellis ? vel quas ejus continetis offenfas, ut ad ejus nominis nientionem rabidorum pectorum effervefcatis ardo- ribus? Numquid regiam fibi vindicans poteftatem, terrarum orbem cunctum legionibus infeftifiimis oc- cupavit, et pacatas ab exordio nationes alias delevit ac fuftulit, alias fibi parere cervicibus compulit fub- jugatis? Numquid ardoribus avaritiae flagrans uni- verfas opes illas, quibus fe genus humanum fludiofe contendit impleri, pofleffionis fune mancipio vindi- cavit? Numquid libidinum cupiditatibus gefliens pudicitiae repagula vi fregit, aut alienis furtim infi- diatus eft matrimoniis? Numquid arrogantiae fuper- cilio tumidus, injurias et contumelias pafllm fine ullius perfonae difcriminibus irrogavit? (^ui fi di- gnus non elfet, cui aufcultare deberetis, et credere: vel hoc ipfo fuerat non afpernandus a vobis, quod falutaria vobis oftenderet, quod vias vobis ad coe-
48 Arnobii adversus gentes
lum, et vota immorLalitatis optaret. Utnon in omnes lumen el praetenderit vitae, et periculum ignoralio- tiis amoveiit ?
II. At rnim odio dignus eft, quod ex orbe reli- j^Iones expulit, quod ad Deorum cultum prohibuit accedi? Ergonc ille religionis extinctor, et impieta- tis auctor arguitur, qui veram in orbfi religioneni induxit? qui hominibus caecis, et revera in impie- tate degentibus, pietatis aperuit januas, et cui feTub- mitterent, indicavit? An ulla eft religio verior, of- ficiofior, potentior, juftior, quam Deum principeni nolTc, fcire Deo principi fupplicare, qui boiioruni omnium folus caput, et fons elt, perpetuarum pari- ter fundator et conditor rerum, a quo omnia terrena cunctaque coeleltia animantur, motu irriganturque vitali: et qui fi non eiret, nulla profecto res effet, quae aliquod nomen, fubltantiamque portaret? Nili forte dubitatis an iit ifte, de quo loquimur, impera- tor: et magis efle ApoUinem creditis, Dianam, Mer- curium, Martem. Da puerum judicem: et haec omnia circumfpiciens , quae videmus, magis an lint Dii caeteri, dubitabit, quam in Deo cunctabitur, quem effe omnes naturaliter fcimus : Iive cum ex- clamamus, o Deus, (ive cum illum teftem conlti- tuimus improborum, et quali nos cernat, faciem fublevamus ad coelum.
III. Sed minoribus fuppllcare Diis homines ve- tuit. Dii enim minores, qui lint aut ubi fmt, fcitis? Perftrinxit vos aliquando fufpicio eorum aut mentio, ut merito feratis indigne abrogatos his cultus, et ho- noris impartitione viduatos. Quod li non mentis elatio, et typhus qui appellatur a Graecis, obftaret, atque ofFiceret vobis , jamdudum fcire potuilTetis , quid aut quare prohibuerit fieri, intra fines quos ftare voluerit religionem veram, quantum vobis pericu- lum nafceretur ex eo, quod putaretis obfequio, vel
L I B E R II. 49
ex quibus malis emergeretis , li inlidiofo renunciare- tis errori.
IV". Verum haec omnia illuftrius commemora- buntur et planius, cuni ulterius prorfus fuerimus evecti. Monitrabimus enim Chriltum non impieta- tem docuifle nationes, fed ab latronibus pellhnis mi- ferorum hominum imprudentiam vindicaffe. Non credimus, inquitis, vera elfe quae dicit. Quid enim, quae vos negatis vera eife, apud vos liquent, cuni imminentia, et nondum cafla, nullis pofhnt rationi- bus refutari? Sed et ipfe quae pollicetur, non pro- bat. Ita eft. Nulla enim, ut dixi, futurorum potelt exiftere comprobatio. Cum ergo haec iit conditio futurorum, ut teneri et comprehendi nullius poflint* anticipationis attactu; nonne jjurior ratio elt, ex duabus incertis et in ambigua expectatione penden- tibus, id potius credere, quod aliquas fpes ferat, quam omnino quod nullas? In illo enim periculi ni- hileft, li quod dicitur imminere, cafl^um fiat et va- , cuuni: in hoc damnum elt maximum, id elt falutis amiflio, li cum tempus advenerit, aperiatur non fuifle mendacium.
V. Quid dicitis o nefcii, etiam Iletu et mifera- tione digniflimi? Ita non extimefcitis, ne forte haec vera fint, quae funt defpectui vobis, et praebent ma- teriam rifus? nec faltem vobifcum fub obfcuris co- gitationibus volvitis , ne quod hoc die credere obfti- nata renuitis perverlitate, redarguat ferurn tempus, et irrevocabilis poenitentia caltiget? Nonne vel haeo faltem fidemvobis faciunt argumenta credendi, quod jam per omnes terras in tam brevi tempore et parvo, immenfi hujus facramenta difi^ufa funt? quod nuUa jam natio eit tam barbari moris , et manfuetudinem nefciens, quae non ejus amore verfa molliverit afperitatem fuam, et in pla( idos fenfus aflumpta tranquillitate migraverit? quod tam magnis ingeniis
Tom. L D
jO Akis'obii adversus centes
praecliii Oratoies, Grammalici, Rhetores, ConfiiUi iuris ac Medici, philoff>phiae etiam fecreta rimaiucs, magifteria haec expetunt, fpretis quibus paulo ante fidebant? quod ab dominis fe fervi cruciatibus af- fici, quibus Itatuerint, mahint, fulvi conjuges ma- trimoniis, exheredari a parentibus libcri, quam fi- dem rumpere Chrifiianani, et falutaris militiae fiicra- nienta deponere? quod cum genera poenarum lanta Xint a vobis propofita religionis hujus fequeniibus le- ges, augeatur res iliagis, et contra omnes minas at- que interdicta formidinum animoHus populus obni- tatur, et ad credendi Itudium prohibitionis iplius ftimulis excitetur? Numquid liacc Heri paffim et ina- nitcr creditis, fortuitis incurhbus alTumi has mm- tes? Itane iftud non divinum et facrum eft, aut fme Deo eorum tantas animorum fieri converfiones, ut cum carnifices unci, aliique innumeri cruciatus, quemadmodum diximus, impendeant credituris, vel- uli quadam dulcedine, atqueomnium virtutum amo- re correpti cognitas accipiant ratlones, atque mundi omnibus rebus praeponant amicitias Chrifti? Nifi forte oblufi et fntui videntur hi vobis, qui per orbem jam totum confpirant et coeunt in iltius credulitatis afTenfum.
Vl. Quid ergo? vos foli fapientiae conditi at- que intelligentiae vi mera, nefcio quid aliud videtis, etprofundum? foli effe nugas intelligitisliaecomnia, foli verba et pueriles ineptias, ea quae nobis promit- timus principali ab r^go ventura? Unde, quaefo, eft vobis tantum fapientiae traditum? unde aciimi- nis, et vivacitatis tantum? vel ex quibus fcientiae difciplinis tantum cordis affumere, divinationis tan- tum potuiftis liaurire? Quia per cafus, et tempora dechnare verba fcitis , et nomina, quia voces barba- ras, foloecismosque vitare, quia numerofum, et in» Itructum, compofitumque fermonem, aut ipli vos
LiberII. 51
jioftis efferre; aut incomptus cum fuerit, fcire: quia Fornicem Lucilianum, et Marfyam Pomponii obfi- gnatum memoria continetis: quia qiiae iint in liti- bus conftitutiones, quot caufarum genera , quot di- ctionum, quid fit genus, quid fpecies, oppolitum a contrario quibus rationibus di(tinguatur: iccirco vos arbitramini fcire quid fit falfum, quid verum, quid fieri pofiit, aut non pofiit: quae imorum, fummo- rumque natura fit? Numquamne illud vulgatum perftrinxit aures veftras, fapientlam hominis Itulti- tiam elle apud Deum? Primum et ipli penitus per- fpicitis vos ipfos, iiquando de rebus difceptatis ob- fcuris, et naturalia pergitis refcrare fecreta, et ipfa quaedicitis, quae affeveratis, quae capitali plerum- que contentione defenditis, nffcire vos, et unum- quemqtie furpiciones fuas pro probatis et comprelien- lis pertinaci obluctatione tutari?
VII. Ould enim, ii verum perfpicianius, etiam li omnia faecula in rerum inveitigatione ponantur, fcire per nos poITumus, quos ita caecos, et fuperbos nefcio quae res protulit, et concinnavit invidia, ut, cum nihil fciamus omnino, fallamus nos tamen, et in opinionem fcientiaefubinflati pectoris tumore tol- lamur? Ut enim divina praeteream, et naturali ob- fcuritate res merfas, potelt quiscjuam explicare mor- talium id, quod Socrates ille comprehendere nequit in Phaedone? homo quid iit, aut unde fit, anceps, varius, mobilis, pellax, multiplex, multiformis ? in quos ufus prolatus lit? cujus lit excogitatus ingenio, quid in mundo faciat, cur malorum tanta experiatur examina? utrumne illum tellus uliginis alicujus converfa putrore, tanquam vermes animaverit, tan- quam mures? an fictoris alicujus, et fabricatoris nianu lineamenta haec corporis, atque oris accepe- rint formam? Pcteft, inquam, fcire in medio haec pofita, atque in fenlibus conltituta communibus, qui-
D a
5» Arnolii adversus gkntes
bus caufis merii;ami\r in fomnos , quibus evigilemus, quibus modis fiant infomnia, quibus vifa? imo, quod anjbigit in Theaeteto Plato, vigilemus aliquando, an ipfum vigilare, quod dicitur, fomni fit perpelui por- tio? et quid agere videamur, infonmium cum videre nos dicimus? radiorum, et luminis intenlione vi- deamus, an rerum imagines advolerit, et noltris in piipulis fidant? utrum fapor in rebus lit, an palati contagionibus fiat? quibus ex caufis pili nigrorem ingenitum ponant, neque onmes pariter, fed paula- tim adjiciendo canefcant? quid fit quod humores univerfi unum corpus efliciant mixtione, foluni oleum refpuat immerfionem in fe pati, fed in fuam naturam impenetrabilem femper perfpicuecolligatur? Ipfe denique animus, qui immortalis a vobis etDeus elTii narratur, cur in aegris aegerfit, in infantibus ito- lidus, in fenectute defeifus, delira et fatua et infana? Quorum infirmitns et infcientia miferabilis hoc ma- gis eft, quod cum fieri poffit ut veri aliquid aliquando dicamus, et hoc ipfum nobis incertum iit, an veri aliquid dixerimus.
VIII. Et quoniam ridere noftram fidem confue- ftis, atque ipfamcrudelitatem facetiis jocularibuslan- cinare, dicite o fcftivi, et meraco fapientiae tincti et faturi potu, efine operis in vita negotiofum ali- quod atque actuofum genus, quod non fidepraeeunte fufcipiant, fumant, atque aggrediantur actores? Per- egrinamini, navigatis: non douuini vos credentes peractis negociationibus remeaturos? terram ferro fcinditis, atque oppletis feminum varietate: non cie- dentcs vos frugem percepturos eife vicibus tempora- riis? conjugalia copulatis confortia: non futura eife credentes cafta , et officiofi foederis in maritos ? li- berorum fufcipitis prolem : non incolumen creden- tes fore, et per gradus aetatis venturam fenectutis ad metas? aegritudines corporum medicorum com-
li I B E Pi II. 5^
mittitls manibns: non creclentes morbos po/Te miti- gata afperitate leniri? bella cum holtibus geritis: non victoriani vos credentes praeliorum fncceflioni- bus relaturos ? veneramini Deos, etcolitis: non credentes illos effe, et propitias aures veftris fuppli- cationibus accommodare?
IX. Quid illa de rebus ab humana cognitione fepolitis, quae confcribitis ipli, quae lectitatis, oculata vidiftis infpectione, et manibus tractata tenuiftis? Nonne veltrum quicunque eft, huic, vel illi credit auctori? non quod fibi perfuaferit quis verum dici ab altero, velut quadam fidei aftipulatione tutatur? Qui cunctorum originem effe dicit ignem, aut aquam, non Thaleti, aut Heraclito credit? qui caufam in numeris ponit, non Pythagorae Samio, non Archy- tae? qui animam dividit, et incorporales conftiiuit formas, non Platoni Socratico? qui quintum ele- mentum principalibus applicat cauhs, non Arifioteli Peripateticorum patri? qui ignem niinatur mundo, €t venerit cum tempus, arfurum, non Panaetio, Chry- fippo, Zenoni? qui individuis corporibus mundos femper fabricatur et deltruit, non Epicuro, Demo- crito, Metrodoro? qui nihil ab homine compre- hendi, atque omnia caecis obfcuritatibus involuta, non Archelilao, Carneadi? non alicui denique Aca« demiae veteris, recentiorisque cultori?
X. Ipli denique principes, et praedictarum pa- tres fectarum, nonne ipfa ea quae dicunt, fuis credita fufpicionibus dicunt? Vidit enim Heraclitus res ignium converlionibus fieri? concretione aquarum Thales? Pythagoras numero exire? incorporales formas Plato? individuorum Democritus concuriio- nes? aut illi, qui autumant nihil pofle omnino com- prehendi, an lit verum quod dicunt, fciunt: aut ipfum, quod definiunt, veritatis effe intelligunt pro- nunciatum? Cum igitur comperti nihil habeatis et
54 ArNOBII AUVERSUS CENTEd
cognlti, omniaqiie illa, qiiae frribitis, ct libiorum coinprehenditismillibus, credulitatc alTevoratis duce: quacnam haec elt judicatio tam injufta, ut noitram dcrideatis fidem, quam vos habcre confpicitis noftra in credulitatc communem? Sed fapientibus vos viris omnibus inftructis difciplinarum generibus credilis? nempe illis, quinihilfcifcunt, necpronunciantunum; qui pro fuis fenlentiis bella cum adverfantibus con- ferunt, et pervicacia femper digladiantur hoftili: qui cum alter alterius labefactant, deftruunt, convellunt- quc decreta, cuncta incerlafecerunt,ncc pcHe aliquid fciri ex ipfa diflenrione monltrarunt.
XI. 6ed officiant haec nihil, nihilque impediant; plurimum quo minus eis credere atqueaufcultarede- beatis. £t quid eft, quod in hac parte, aut vos pluri- mum habeatis, aut nos minus? Vos Platoni, vos Cro- nio, vos Numenio, vel cui libuerit creditis : nos credimus, et acquiefcimus Chrifto. Iniquitas haec quanta eft, ut cum utrique auctoribus ftemus, litque nobis et vobis unum et focium credere: vobis veli- tis dari, quod ita ab illis dicatur, accipere; vos ea, quae proferuntur a Chrifto, audire et fpectare nolitis? Atqui li caufas caulis, partes parlibus voluerimus ae- quare; magis nos valemus oftendere quid in Chrifto fuerimus fecuti, quam in philofophis quid vos. Ac nos quidem in illo fecuti liaec fumus: opera illa ma- gnifica, potentiflimasque virtutes, quas variis edidit exhibuitque miraculis, quibus quivis poflet ad necef- litatem credulitatis adduci, et judicare fideliter, non efle quae fierent hominis, fed divinae alicujus atque incogniiae poteltatis. Yos in philofophis virtutes fecuti quas eltis, ut magis vos illis quam nos Chrifto oportuerit credere? Quisnamne illorum aliquando verbo imo potuit, aut unius imperii juflione: non dicam maris infanias, aut tempeftatum furores pro- hibere, compefcere : non caecis reftituere lumina, aut
L I B E Pt II. 55
fine luminlbus natis dare: non ad vitam revocare dttfuncLos: non annofas diflblvere pafiiones: fed quod levifiimum multo eft, fervuncuhim, fcabiem, aut inhaerentem fpinulam callo una interdictione fa- iiare? Non quo ilios ne^emus, aut morum integri- tate laudabiles, aut non omni genere Itudiorum et difciplinarum peritos: nam et verbis eos luculentif- limis fcimus loqui et compofitionibus fluere leviga- tis: condudere acutiffime fyllogismos: ordinare fe- quaciter inductiones fuas : reddere definitionibus for- niulas, partiri, dividere: multa dicere de numero- rum generibus: multa de muflcis : geometricas res etiam fuis fcitis, et praeceptionibus explicare. Sed quid iltud ad caufam? Numquid Enthymemata, Syl- logismi,resquealiae flmiles fcire illosveritatem fpon- dent: aut ea re digni funt, quibus neceifario debeat rebus 'de obfrurifiimis credi? Perfonarum contentio non eft eloquentiae viribus, fedgeltorum operum vir- tute pendenda. lUe non eit dicendus auctor bonus, qui fermonem candidule prompflt: ledqui, quodpol- licetur, divinorum operum profequitur fponflone»
XII. Argumenta vos nobis, et fufpicionum ar- gntias profertis: quibus ipfe fl Ciiriltus, cum pace hoc ejus, et cnm venia dixerim, populorum in con- ventibus uteretur: quis acquiefceret , quis audiret, quis eum promitteret aperte aliquid judicare? aut quis caffa et nuda jactantem, quamvis effet impru- dens, et facilitatis Itolidae, fequeretur? Virtutes fub oculis pofltae, et inaudita illa vis rerum, vel quae ab ipfo fiebat palam, vel ab ejus praeconibus celebrabatur in oi be toto : eas fubdidit appetitio- num flammas, et ad uniuscredulitatis aflenfum mente una concurrere gentes et populos fecit, et moiibus diflimillimas nationes. Enumerari enim poflunt, at- que in ufum cotnputationis venire ea, quae in India geita funt, apud Seras, Ferfas, etiVIedos: in Arabia,
fi6 AnNOBIlADVERSUSGENTES
Aegypto, in Afia, Syria, apud Galatas, Partlios, Pluyi;as : in Achaja, Macedonia, Epiro ; in inlulis et provinciis omnibus, quas fol oriens, atque oc- cidcns lultrat: ipfam denique apud dominam Ro- niam, in qua cum liomines funt Numae regis arti- bus, atque antiquis fuperftitionibus occupati, non diftulerunt tamen res patrias linquere, et veritati coalcfcere Chriftianae. Yiderant enim currum Simo- nis magi, et quadrigas igneas Petri ore diiTlatas, et nominato Chrifto evanuiffe. Viderant, inquam, fi- dentem Diis falfis, et ab eisdem metuentibus prodi- tmn, pondere praecipitatum fuo , cruribus jacuifle perfractis : poft deinde perlatum Brundam, cruciati- bus, et pudore defelfum, ex altiflimi culminis fe rur- fum praecipitalfe faftigio. Quae omnia vos gelta ne- que fcitis, neque fcire voluiftis : neque unquam vo- bis neceflaria judicaltis: ac dum vefi^ris fiditis cordi- bus, et quod typhus elt fapientiam vocatis, dediftis circumfcriptoribus locum, illis inquam noxiis, quo- rum nomen intereft obfolefieri Chriftianum, fuper- fundendi caligines, atque obfcurandi res tantas, eri- piendae vobisfidei, fubjiciendique contemptus: ut, quia fibi praefentiunt finem pro meritis imminere, vobis quoque immitterent caufam, per quam pericu- lum adire pofletis, et viduari benignitate divina.
XIII. Interea tamen o ifii, qui admiramini, qui fiupetis doctorum et philofophiae fcita : ita non in- jufi:iffimum ducitis inequitare,illuderetanquamltulta nobis et bruta dicentibus: cumvelea, vel talia re- periamini et vos dicere, quae nobis dici pronuncia- rique ridetis? Nec mihi cum his fermo elt, qui per varia fectarum diverticula difiipati, has atque illas partes opinionum diverfilate fecerunt. Vos, vos ap- pello, quiMercurium, quiPlatonem, Pythagoramque fectamini: vosque caeteros, qui efiis unius mentis, et per easdem vias placilorum inceditis unitate. Audetis
L I ji E R II. 57
lidere nos, qul patrem rerum, ac Dcum veneramur et coiimus : quotlque illi dedamus et permittamus fpes noltras? Quid Plato velter in Theaeteto, ut eum potiflimum nominem, nonne animo fugcre fua- det e terris : et circa illuni femper, quantum fieri potis eft, cogitatione ac mente verfari? Audetis ri- dere nos, quod mortuorum dicamus refurrectionem futuram? quam quidem nos dicere confitemur : fed a vobis aliter, quam fentiamus, audiri. Quid in Politico idem Plato? nonne cum mundus occoeperif: ab occiduis partibus exoriri, et in cardinem vergere qui orientis eft folis, rurfus erupturos liomines tel- luris e gremio fcribit, fenes, canos, decrepitos, et cum anni coeperint accedere longiores, per eosdeni gradus, quibus hodie crefcitur, ad incunabula in- fantiae delituros? Audetis ridere nos, quod anima- rum noftrarum provideamus faluti, id elt ipli nobis? Quid enim fumus homines, nili animae corporibus claufae? Vos enim non omnes pro illarum geritis in- columitatibus curas, non quod vitiis omnibus, et cupiditatibus abitineatis: metus ille vos habet, ne, velut trabalibus clavis aflixi, corporibus haereatis, Quid illi fibi volunt fecretarum artium ritus, quibus atfamini nefcio quas poteftates, ut ilnt vobisplacidae, neque ad fedes remeantibus patrias oijftacula impe- ditionis opponant?
XIV. Audetis ridere nos, cum gehennas dici* mus, et inextinguibiles quosdam ignes, in quos animas dejici ab earum hoitibus, inimicisqrfe co- gnovimus? Quid? Plato idem vefter in eo volu- mine, quod de animae immortalitate compofuit, non Acherontem , non Stygem, non Cocytum flu- vios, et Pyriphlegethontem nominat, in quibus ani- mas alfeverat volvi, mergi, exuri? Et homo pru- dentiae non pravae, et examinis judiciique perpenii rem inenodabilem fufcipit: ut cum animas dicat im-
58 AnNOBii ADVEi\5us chntes
niorlales, pRrpetiins, et corporali foliditnte privatas, puniri eas dicat tamen, et doloribus aiiiciat fenfuum. (^)uis autem liominum non videt quod fit immortale, quod limplex, niillum pOiTedoloremadmittere? quod autem feniiat dolorem, immortalitaiem liabere non poffe? Nec tamen ejus au( toriLas pluriuuira a veri- tate declinat. yuamvis enirii vir lenis, et benevolae voluntiuis iniiumanum elle crediderit, capitali animas fcntentia condenmaii: non eft tamen abfone fufpica- tus jaci eas in. flumina torrentia flammarum globis, et coenofis vora^iinibus tetra. Jaciuntur enim, et ad nibilum redactae, inieriiionis perpetuae fruftratione vanefcunt. Sunt enim mediae qualitatis, licut Chrifto auctore compertum elt, et interire quae poflint, Deum li ii^noraverint, vitae et ab exitio liberari, ii ad ejus fe minas, atcjue indulgeniias applicarint. Et ut quod i^notum eit pateat, haec elt hominis mors vera, haec nihil reliduum faciens. Nam illa, quae fub oculis cernitur, animarum eft a corporibus dijugatio, non ftnis abblitionis extremus. Ha»*c, inquam, elt homi- nis mors vera, cum animae nefcientesDeum per lon- giflimi temporis cruciatum confumuntur igni fero, in quem illas jacient quidam crudeliter faevi, et ante Ciiriilum incogniti, et ab folo ff iente detecti.
XV. (^uare nihil eft quod nos fallat, quod nobis polliceatur fpes caffas, quod a novis quibusdam dici- turviris, et immodcrata fui opinione fublatis,animas immoriales elfe, Deo rerum, ac principi gradu pro- ximas dignitatis, genitore ilio ac patre prolaras, divi- « nas, fapientes, doctas, neque ulla corporis attrecta- tione contiguas : quod quia verum et certimi eft, et a perfecto fumus inemendabili perfectione prolati, inculpabiles, et ideo irrepreheniibiles vivimus, bo- ni, jufti, et recti, vitiolitatis nullius rei, nulla cupi- diias nos vincit, nulla libido dehoneilat, virtutum ornnium fervamus atque inte:iramus tenorem. Et
L I c E ii II. V 59
quia iino ex fonte omnium noltrum cleflauntaniinae, • iccirco unum conveniensque fentimus: non mori- bus, non opinionibus dilcrepanms: Deum onmes novimus, nec quot in orbe funt homines, funt fen- tentiae totidem, neque infmita varietate difcretau.
XVI. At dum ad corpora labimur et properamus humana, ex mundanis circulis fequuntur nos caufae, quibus mali fimus, et pefiimi, cupiditatibus atqueira- cundia fervearaus, exerceamus in flagitiis vitam, et in libidinem publicam venalium corporum proftitu- tione damnemur. Et quemadmodum fe poifunt in- corporalibus corpora conjungere: aut a Deo principe res factae, ab infirmioribus caufis ad vitiorum diJio- neftamenta traduci? Vultis homines inftitutum , fu- perciliumque deponere? qui Deum vobis afcifcitis patrem, etcum eo contenditis immortalitatem habere vosunam? vultis quaerere, perveftigare, rimari, quid iitis vosipli, cujus fitis, cenfeamini quo patre, quidiri luundo faciatis, quanam ratione nafcamini, quo pa- cto proliliatis ad vitam? vultis favore depofito cogi- tationibus tacitis pervidere animantia nos efl^e, aut conlimilia caeteris, aut non plurima difi;eritate di- ftantia? Ouid eft enim, quod nos ab eorum indicet limilitudine difcrepare? vel quae in nobis eminentia tanta eft, utanimantiumnumero dedignemur afcribi? Ex oflibus illis fundata funt corpora, et nervoruni colligatione devincta: et nobis comparili ratione ex offibus fundata funt corpora, et nervorum colligatio- ne devincta. Avuas accipiunt naribus, et per anheli- tum reciprocatas reddunt: et nos fpiritum confimi- liter ducimus, et refpiramus commeatibus crebris. •Femininis generibus, mafculinisque diftincta funt: in totidem et iios fexus noltro fumus ab auctore for- mati. Edunt per uteros foetus, et corporalibus con- ciliis procreant: et nos corporum conjugationibus nafcimur, et ex alvis lundimur, atque emiltimurma-
(>o Arnobit advers us ge^^^tes
triim. Cibo fultentantur et potu, et fuperfluas foodi- tatea inferioribus egerunt abjiciunlcjue poflicis: et nos cibo fuftentamur et potu, et quod natura jam re- fpuit, per eosdem eilundimus tramiies. Cura illis elt omnibus faniem proliibere mortiferam, et necella- rio invigilare pro victu: quid aliud nos tantis agi- mus in o<xupationibus vitae, nili ut ea quaeramus, quibus frimis peri( ulum deviletur, et infelix folici- tudo ponatur? JVlorbos illa et inedias fentiunt, et ad iiltimum fenectuie folvuntur: quid enim nos immu- nes malis ab his fumus, et non eadem ratione mor- borum incommoditatibus framiimur, fenectulis de- Itruimur tabe? (^Juod li et illud verum eft, quod in mylteriis fecretioribus dicitur, in pecudes atque alias beluas ire animas improborum, poftquam funt hu- manis corporibus exutae: manifeftius comprobatur, vicinos nos eife, neque intervallis longioribus difpa- ratos. Siquidem reseadem nobis et illis eft una, per quam efle animantia dicimur, et motum agitare vi- talem.
XVII. Sed rationales nos funnis, et intelligentia vincimus genus omne mutorum. Crederem iftud ve- riflime dici, li cum ratione et confilio cuncti liomines viverent, fervarent oiTiciorum tenorem, abftinerent ab illicitis, et fi negotia turpia non adirent: iieque quisquam pravitate conlilii, atque ignorantiae caeci- tate contraria fibimet atqueinimica depofceret. Vel- lem tamen fcire, quaenam fit hacc ratio, perquamfu- mus potiores animalium generibus cunctis : quia no- bis domicilia fecimus, quibus pofiimus hyemalia fri- gora, et aeftatis flagrantias evitare? Quid? Animan- tia caetera hujus rei providentiam non habent? Non- ne alia cernimus opportuniflimis iedibus nidulorum libi conftruere manfiones? alia faxis etrupibus tegere et communire fufpenfis? excavare alia tellurisfola, et in fofhlibus foveis tutaminafibimet etcubiliapraepa-
L I E E R II. 61
rare? Quod fi mlnlltras manns illls etlam donarepa- rens natura voluiiret, dubitabile non foret, cjuin et ipfa conftruerent moenium alta falUgla, et artifi- ciofa excuderent novitate. Tamen in hisiplis, quae roltris atque unguibus faciunt, multa ineffe confpici- nius rationis et fapientiae iimiilacra, quae homines imitari nulla meditatione polfumus: quamvis lint nobis opifices manus, atque omni genere perfectionis artifices.
XVIII. Veftem illa non norunt, fellas, naves at- que aratra compingere; nec denique fuppellectilem caeteram, quam familiaris ufus expofcit. Non funt ifta fcientiae munera, fed pauperrimae neceffitatis in- venta. Neque cuiu animis artes coeli ex penetralibus ceciderunt: fed exquiritae, et natae funt in terris hic omnes, et cum proceffu temporum paulatim medita- tione conflatae. Quod fi haberent fcientias animae, quas genus et habere divinum atque immortale con- dignnm eft: ab initio homines cuncti omnia fcirent, nec feculum eilet unum,quod artis eflet ignarum ali- cujus, aut rcrum experientia non paratum. Nunc vero inops vita, etmultarumindigens rerum, fortuita confpiciens quaedam commodule provenire, dum imi- tatur, expeiitur, et tentat, dum labitur, reformat,im- mutat, ex adidua reprehenfione paravitfibi et concin- navit fcientioJas artium, et ad unum exitum tempo- ribus plurimis coemendata perduxit.
XIX. Quod fi homines penitus aut ipfos fe nof- fent, aut intellectum Dei fufpicionis alicujus accipe- rent aura, nunquam fibi afcifcerent divinam imnjor- talemque naturam : nec exlftimarent quiddam ma- gnlftcum fe nofle, quia fibi craticulas, trulleos crate- rasque fecerunt, quia fubuculas, fuppara, laenas, la- cernulas, trabeas, cultros, loricas, et gladios, quia ra- ftra, fecuriculas, vomerem. Numquam, inquam, cre- derent typiio et arrogantia fublevati, prima eife fenu-
Ca AnXOBlIADVJinSUSCElMTES
mina, et aequalia principis fumniitati: quin gramnia- titani, miificam, oiatoriam pepereianl, et geomelri- cas formuJas. In quibus arlificiis quidnam infit ad- iiiirabile, non videmus: ut ex eorum inventiorie credatur eife animas potiores et fole et fyderibiis cunctis, liunc totum, cujus membra iunt haec, mun- dum et dignitateet fubltantia praeterire. Quid enini aliud fe fpondent vel inlinuare pofle, veltradere, qnam tit regulas nominum , diflerentiasquc nofcamus? ut intervalla in vocum fonis, ut loquamur fuadenter ia litibus, ut terrarum continentias metiamur? Quae ii fecimi anlmae divinis ex regicnibus altuliflent, et eflet necelfarium fcire, onmes ea jamdudum in omni orbe tractarent: neque uUum hominum reperi- retur genus, quod non elTet his oumibus aequaliter atque uniformiter eruditum. Nunc vero in mundo quotus quisque eft mulicus, dialecticus, et geome- tres, quotus orator, poeta, grammalicus? ex quo apparet, ut faepius dictum eft, inventa haec efle lo" corum necellitaCe, ac temporum: neque divinas eruditas advolavifle huc animas: quod neque omnes doclae lint, neque difcere omnes poflint, et lint in liis plurimae acuminis obtulioris, et bardi, et ad di- fcendi ftudium plagarum coercitione cogantur. Quod Ti ea, quae difcimus, reminifcentias efl^e conftaret, iit antiquis opinionibus fcitum elt, conveniebat nos omnes ab una veritate venientes unum nofl^e, unum- que reminifci, non habere diverfas, non plurimas, dlflidentesquc fententias. Nunc vero cum Iinguli aliud atque aliud afleramus, manifeftum etpromptuni eft, nlhil nos attulilfe de coelo, fed hic nata addifcere, et fufpicionibus coalita vindicare.
XX. Et ut vobis clarius manifeltiusque mon- ftremus, cujus fit pretii homo, quem fimillimum cre- ditis potentiae fuperioris exiftere, concipite animis hanc imaginem veftris, et quod fieri li aggrediamur
L I B E K II. C3
poteft, tanquam fi Hmus ae^greiri, rimllitudinis nPaim- plione teneamus. Sit igitur nobis teJlure in efiofla lorus hai)itabilis formam cubilis efHciens , tecto, et parietibus claiifus: non algidus frigore, non fcrvoris nimius in calore: fed ita tempcratus, et medius, ut nec frigoris fenfum, nec ardorem validvim perptlia* tur aeflatis. In bunc fonus onmino nullins inci- dat vocis, non avis, non befiiae, non tempeftatis, non hominis, non denique fragoris alicujus, aut concrepantis terribiliter coeli. Excogitemus deinde quemadmodum lumen accipiat, non ex illato igni, nequ<'. ex fole confpecto, fed nothum aliquid fiat, quod imaginem luminis caligine interpolita mentia- tur; janua non una lit, nec iit introitus rcctus, adea- tur infle.xibus flexuolis : nec recludatur aliquando, nili cum neceffaria ratio poftularit.
XXI. Nunc quoniam imagini praeparavimus fs- dem, accipiamus deinceps mox aliquem natum, iii loci illius hofpitium, quod habeat rem nullam, et lit inane ac vacuum : Platonica licct aut Pyihagorea pro- genie, aut horum alicujiis, qui acuminis perhibentur fuilfe divini: autex Deum refponlisfipientiflimi nun- cupati. (^uod cunvactum fuerit, nutriri ut debeat fe- quitur, et alimoniis convenientibus educari. Adhi- beanius igitur et nutricem, quae ftmper ad eum nuda, femper lilens accedat, verbum nullum faciens, necin fermones aliquos ora et labra diducat; fed cum mam- nias dedfcrit, et coniequentia fupplerit ofiicia, datum quieti linquat, et ante fores claufas dies noctesque continuet, Polcit enim plerumque res, nutricias adelfe curas', et obfervare temporarios motus. At vero cuni coeperit folidioribus cibis infans debere fulciri, nutrice inftrantur ab eadem, velte, ut diximus, polita, et tenore reticentiae fervato. Ipfe autem, qui inftrlur cibus lit unus atque idem femper; nifjil ma- teria diiierens, nec per varios redmtegratus fapcres:
6'f Arnohii adveksus gentes
fed aut Atilla cle milio, aiit lit panis ex farre, aiit, ut fecula imitemur antiqua, ex cinere caldo glan- des, aut ex ramis agreftibus bacculae. Potio autcni vini lit prorfus incosnita, nec fedandae aliud admo- veatur fiti, quam liquor purus e fontibus caldore ignis intactus : et, fi fieri potis eft, manibus fubmini- firatus cavis. Fiet enim familiaris e more confuetudo in naturam verfa : nec appetitio porrigetur ulterius, clfe amplius nefciens quod petatur.
XXII. Quorfum igitur haec fpectant? Ut, quo- niam creditum elt animas divinas atqueadeo immor- tales elfe, et ad hominum corpora difciplinis cum omnibus advolare, experiamur ex ifto, quem hoc ge- nere voluimus educari, capiatne res fidem,an Ht levi- ter credita,et frultrabili expectationepraefumta. Pro- cedat igitur nobis folitudine in operta nutritus, quot vultis annos agens, vultis vicenarius? vukis trice- narius? immo cumannos fuerit quadragintapermen- fus, mortalium conciliis inferatur: et li verum eft illum principalis effe fubftantiae portionem tam lae- tam ct ex fontibus vitae derivatum hic agere, ante- quam notitiam rei fumat alicujus, aut fermone im- buatur humano, det refponfum rogatus, quisnam fit ipfe, aut quo patre, quibus lit in regionibus editus, quo pacto, aut quanam ratione nutritus, quid operis aut negotii celebrans anteacti temporis decurrerit ae- vitatem. Ita ille non omni pecore, ligno, faxo obtu- Iior, atque hebetior Itabit? non miflus in rcs novas, et numquam libi ante cognitas, ipfum fefe elt ante omnia nefciturus ? Poteritne, li quaeras, fol quid lit oftendere, terra, maria, lidera, nubes, nebula, plu- viae, tonitrua, nix, grando? Poterit arbores Icire quid fmt, herbae, aut gramina, taurus, equus, aut aries, camelus, elephantes, aut mulus?
XXIII. Efurienti li dederis uvam, mjiflacium, caepe, carduum, cucumerem, licum, fciet polfe fedari
li I B E n II. 65
omnibus ex his famem? aut quo genere fingula efte debeant efui? Et fibi ignem fi plurimum feceris, aut venenatas circumpofueris beftias, nonne ibit per me- dias flammas, viperas, folifugas, effe noxias nefciens, et timere ipfum quid lit ignorans ? Jam vero li ve- llem, li fupellectilem ponas in medio tam urbanam, quam rulticam, eritne idem ut pollit difcriminare cui negocio res quaeque conveniat? cujus muneris ac- commodata lint ufui? Indicet in quos habitus veltis ftragula facta fit, mitra, ftrophium, fafcia, pulvi- nus, muccinium, lena, calantica, mantele, maftruca, foccus, folea, calceus? Quid li adjicias rota quid lir, aut tribula, vannus, dolium, cupa, trapetum, vomis, aut cribrum, mola, buris, aut farculum? Quid arquata'Ii fellula, acus, Itrigilis, polubrum, liliqualtrum, trulla, lancicula, candelabrum, batiaca, fcopae, fcyphus, faccus? Quid li cithara, tibia, argen- tum, aes, codex, radius, liber? Quid inftrumenta li caetera, quibus vita fuccingitur et continetur huma- na? Ita, ut diximus, ille non bovis ritu, aut alini, porci, aut li ullum eft animal tardius, confpiciet haec quidem, formaturas varias refpectans , fed quae lint lingula nefciens, et quam in caufam poflideantur, igno- rans? Nonne vocem, li fuerit necefiitate aliqua coa- ctus emittere, ut folenne elt mutis, inarticulatum ne- fcio quid ore hiante clamabit?
XXIV. Ouid inlMenone oPlato, quaedam ratio- nibus numeri admota ex puerculo fcifcitari-9, et ex ejus niteris refponlionibus comprobarc, quae difca- jnus non diCuerc, fed in porum memoriam, quae an- tiquitus noveramus, redire? Qui li tibi vere refpon- det, non enim nos convenit fidem rebus abjudicare quas dicis, non rerum fcientia, led intelligentiaduci- tur : et ex eo, quod aliquos numeros quotidianis ha- bet ex ulibus notos, Ht ut fequatur rogatus, et ipfa il- lum femper multiplicationis adducat accefiio. Quod
Tcjin. /. Sj
66 Arnobii adversus gentes
Jfi vere confidis immortales huc animas, et plenas fcientiaepervolare, adolefcentulum iftum rogare deli- nito, quem eiie confpicis ignarum rerum, et humani- tatis in finibus conftitutum. Quadragenarium iftuni ad te voca, et ex eo percontare, non abftrufum a]i- quid, non involutum, non de triangulis, non de quadratis, quid ftt Cubus, aut Dynamis fesquiocta- vus, aut fesquitertius ultimo : fed quod in medio fitum eft, bis bina, bis terna, quam efticiant fum- mulam, quaerito. Volumus videre, volumus fcire, quid rogatus refpondeat, an inquilitamexpecliatquae- ftionem. Ita ille fenfurus eft, quamvis ei pateant aures, an aliquid dicas, an aliquid quaeras, an ab fe refponderi aliquid poftules : et non ftipes ut aliquis, aut Marpefta, ut dictum eft, rupes ftabit elinguis et niuius, hoc ipfum ignorans et nefciens, fecum po- tius an cum altero colloquaris, cum altero fermoci- neris, an fecum : oratio iit ifta, quam promis, an fc- nitus vocis, nihil rerum fignificans, fed inani con- tinuatione pertractus?
XXV. Quid dicitis, o viri plusquam ftitis eft vo- bis ex aliena generofttate tribuentes? Haeceft anima docta illa quam dicitis, immortalis, perfecta, divina, poft Deum principem rerum, et poft mentes geminas locum obtinens quartum, et aflluens ex crateribus vivis? Hic cft ille pretiofus, et rationibus homo auguftifftmis praeditus , mundus minor qui dicitur, et totius in fpeciem ftmilitudinis fabricatus , atque formatusi nullo melior, ut apparuit, pecore, obtuftor ligno, faxo, qui nefciat homines, et in luutis fem- per folitudinibus degat, demorelur iners, valeat in aere quamvis, annis vivat innumeris, et numquam nodis corporeis eximatur. Sed cum fcholas attige- rit, et magiftrorum fuerit inftitutionibus eruditus, efTicitur prudens, doctus, et quam nuper habuerat, imperitiam ponit. Et afellus, et bos aeque, ufu at-
I. I B E K II. Cj
qiie affiduitate cogente, difcit aiare ac molere: equiis iuguni fubire, et agnofcere in cuniculo flexiones: camelus fefe lubmittere, /ive cum fumit onera, Iiv6 cum ponit: columba manumida revolare ad domini- casfedes: canis cuni invenerit praedam, cohibere et continere latratum: verba pfittacus etintegrare, et nomina corvus expromere.
XXVI. Sed ego cum audio nefcio quid praeftans animam dici, Deo vicinum et proximum, fcientem huc omnia fuperioribus adventare de feculis: nolo il- lam difcere, fed docere: nec ex docta, ut dicitur, ele- inentariam fieri: fed retinentcm res fuas corpoiibus femet circumligare terrenis. Nili enim fefe habuerit res ita, difcerni qui poterit, utrumne illud, quod audit, reminifcatur, an difcat? cum multo facilius lit credere, difcere illam quod nefciat: quam obli- tam, quod paulo aute fciebat, et oppolitu corporis amitti repeientiam priorum. Et ubi elt illud quod dicitur incorporalis anima fubftantiam non habere? (^uod enim nuUius eft corporis, oppofitione alterius non impeditur, nec potelt aliquid fuaderi perdere id, quod non potelt tactum rei oppolitae fuftinere. Vt enim numerus in corporiuus conftitutus , quamvis mille corporibus obruatur, inlactus et inviolabilis conltat, ita necelTe elt animas, li funt, ut perhibetur, incorporeae, oblivionem priorum nullampati: quam- vis eas folidiflimae corporum circumligaverint jun- ctiones. Quid? quod eadem ratio non tant«m in» corporeas indicat eas non eiTe^ verum cdam privac immortalitate has omni, et ad fincs applicat, qui- bus vita confneta eft terminari. Quidquid enim caufa ingruente nonnulla ita mutatur, et vertitur, ut inte- gritatem fuam retinere non pofiit: id neceffe eft judi- cari natura eHe pafiivum. Quod autem elt promptuai atque expolitum paflioni, corruptibile elfe ipfa pafii« bilitate interveniente denunciatur.
E 2
$8 Aricobii adversus gentes
XXVII. Ergo, fi et anlmae perdunt omne quod noverant, corporalibus vinculis occupatae, patiantur necefle eft aliquid, quod eas efliciat oblivionis in- duere caecitatem. Neque enim nihil omnino per- peflae, aut integritatem confervantes fuam, pofl^unt rerum fcientiam ponere, aut in alios habitus fine fui mutabilitate transire. Atqui nos arbitramur, quod eft unum, quod immortale, quod limplex, quacun- que in re fuerit, iiecefl^ario femper fuam retinere na- turam : nec debere aut polfe aliquid perpeti, fi modo efle perpetuum cogitat, etin fmibuspropriae immor- talitatis haerere. Omnis enim pafiio leti atque inter- itus janua elt, ad mortem ducens via, et inevita- bilem rebus afierens functionem : quam 11 fentiunt animae, et tactui ejus atque incurlionibus cedunt, ufu et illis elt vita non mancipio tradita , quamvis aliter quidam inferant, et rei tantae iidem fuis in ar- gumentationibus ponant.
XXVIII. Ac ne tamen inltructi non plenius ab- eamus, audiamusa vobis,quemadmodum dicitis, ani- mas, cum terrenis fuerint corporibus involutae, prio- rum reminifcentiam non habere : cum in ipfls corpo- ribus politae, et prope infenfibiles eorum commixtio- ne pcrfectae, pertinaciter et fideliter teneant ea quae ante annos plures, li velis dicere vel octoginta, vel hoc amplius, vel fecerunt, vel palfae funt, vel loquu- tae funt, vel audierunt. Si enim obltaculo perficitur corporisj ne meminerint eorum, quae jamdudum, et ante homlnem fciebant, magis eft ut ea debeant obli- vifci, quae conclufac in corporibus factitarunt, quani quae foris politae, nondum hominibus conjugatae. Ouod enim rebus ingrellis priorum repetentiam de- trahit, et intra fe gelta irrecordabiii debet oblitera- tione deperdere. Una enim caufa res duas elficere ac libi contrarias non potelt, ut aliorum memorias fopiat, alia patiatiu- acloris in recordationem venire.
L I B E n II. ^9
(Juod fi animae, quas vocatis, membrorum irnpe» diuntur obftaculo, quominus artes fuas antiquas re- minifcantur : in corporibus iplis quemadmodum conftituta meminerunt et fciunt animas fe eife, et corporalem fubftantiam non habere, immortalitatis conditionemactatas? quem teneant in rebusgradum, quo lint ordine a Deo patre difcretae? adinfima haeo mundi quanam ratione pervenerint? quas ex quibus circulis qualitates, dum in haec loca labuntur, attra- xerint? Quemadmodum, inquam, fciunt doctiflimas fe fuifTe, et obftructione corporum amifiife quae no- verant? Et hoc ipfum enim nefcire debuerant, fi aliquid eis labis corporalis invexilfet adjunctio : nam fcire quid fueris, et quid hodie non lis, non eft li- gnum memoriae perditae, fed comprobatio indi- ciumque fervatae.
XXIX. Ouae cum ita fe habeant, definite quaefo, definite resparvas, atque exigui mominis immanibus pretiis aeftimare: delinite hominem, proletarius cum iit, clallibus, et capite cum cenfeatur, adfcribere or- dinibus primis : cum /it inops, pauper lare, ct tugu- rii pauperis, nec patriciae claritatis unquam meritus nuncupari. Cum enim vos oporteret viros recti at- que intee;ritatis auctores, typhum et arrogantiani frangere, quorum malis cuncti extoUimur, et inanium diftendimitr vanitate : non tantum accidere mala ifta cenfetis, verum, quod gravius multo eft, addidiftis caufas, quibus et vitia crefcerent, et inemendabiiis nequitia permaneret. Ouis eft enim hominum, quam- vis ille lit indolis infamiamfemperarqaeignominiofa fugientis, qui, cum dici exaudiat viris ab fapienti- bus niaxime immortales animas efte, nec fatorum cfle obnoxias legibus, non in omnia flagitia praeceps fe ruat, non intrepidus res obent atque aggrediatur illicitas? non denique omnia fuis cupiditatibus lar- giatur, quae libidoimpotens juficrit, ipjpunitatisprae-
7<^ Akt:oi^ti adversus cejNttes
terea etiani libertate munita? Quid enim prohibebit, quorninus haec facial? metus fupernae poteftatis, ju- diciumque divinum ? Et qui poterit territariformidi- nis alicujus horrore, cui fuerit perfuafum, tam fe ejfe immortalem, quam ipfum Deum primum, nec ab eo judicari quidquam de fe poffe: cum lit una immortalitas in utroque, nec in alterius altera con- ditionis polTit acqualitate vcxari?
XXX. Sed mcmoratae apud inferos poenae, et fuppliciorum generibus multiformes? Ecquis erit tam brutus, et rerum confequentias nefciens, qui ani- mis incorruptibiJibus credat, aut tenebras Tartareas poif^ aliquid nocere, aut igneos fiuvios, aut coenoJis gurgitibus paludes, aut rotarum volubilium circum-r aqtus? Quod enim contiguum non elt, et ab legibus diilolutionis amotum eft, licet omnibus ambiatur flammis torrcntium fluminum, vclvatur in coeno, fanorum imminentium calibus, et immanium mon- tiamoperiatur rninis, illibatum necefie eftpermaneat et intactum, neque ullum fenfum mortiferae pafiionis aifumere. Quid? quod ilia perfualio non tanlum eft incitatrix ad vitia libertate ex ipfa peccandi, verurri etiam philofophiae iplius caulam tollit, et inaniter e^im fufcipi fupervacanei operis diflicultate declarat. Nam fi verum elt, animas nullius efleparticipes finis, et cum omnibus feculis aevorum perpetuitate proce- dere: quid periculi res habet contemptis praetermif- lisque virtuiibus, quibus eft contractior atque horri- dior vita, voluptatibus fe dare, ac per omnia libidi- num genera effrenalum fpargere immenfae cupidila- tis ardorem? Nedeliciismnrreat,et corrumpaturmol- litudine vitiorum? Et qua poterit ratione corrumpi id, quod immortale, quod femper elt, et nulli obno- xium paflioni? ne fordefcat^ et poUuatur actionum turpium foeditate? Et qui poterit pollui, corporalem quod fubftantiam non habet, aut ubi fedem contami-
LiBEnII. 71
natio ponere, ubi fpatium nullum elt, in quo nota fe
pof/it ipiius contaminationis aiiigere? Rurfus vero li
animae lethi adeunt januas, Epicuri utfententia defi-
nitur, nec fic caufa elt competens, cur expeti philofo-
phia debeat: etiamfi verum eft purgari hac animas,
atque ab omnipuras vitiolitatepraeftari. Nam licom-
muniter obeunt, et in iplis corporibus fenfus eis de«
perit extinguiturque vitalis: non tantum elt erroris
maximi, verum ftolidae caecitatis, frenare ingenitos
appetitus, cohibere in angultiisvitam, nihil indulgere
naturae, non quod cupidines jufTerint atque inftiga-
verint facere, cum nulla te praemia tanti laboris ex-
pectent, cum dies mortis advenerit, et corporalibus
fueris vinculis exolutus.
XXXL Medietas ergo quaedam, et animarum an- ceps ambiguaque natura, locum philofophiae peperit, et caufam cur appeteretur, invenit: dum periculum fcilicet ex malis ilte formidat admiflis: alter concipifc fpes bonas, li nihil fceleris faciat, et cum officio vitam juftitiaque traducat. Inde elt quod inter do- ctos viros, et ingeniorum excellentia praeditos, de animarum qualitate certamen eft : et eas alii dicunt mortaii eSe natura, nec divinam poife fubltantiam fuitinere : alii vero perpetuas , nec in natura pofle degenerare mortali. Quod iftud ut iiat, medietatis eificitur lege : quod et illis argumenta funt praelto, quibus eas paflivas atque interibiles invenitur : et his contra non defunt, quibus elfe divinas immortales- que monftratur.
XXXII. Haec cum ita fe habeant, et cum ab fum- mo traditumtencamus auctore, non effe animas longe ab hiatibus mortis et faucibus conftitutas : polfe ta- men longaevas fumnii principis munere ac beneficio fieri: li modo illum tentent acmeditentur adnofcere; ejus enim cognitio fermentum quoddam elt vitae, ac rei diffociabilis glutinum: tum deinde feritate, atque
78 ArNOBII ADVERSUS GI.NTr.S
inhunianitate depolitis, refumant ingenia mitiora: ut ad illird, quod dabitur, elTe poffiint paratae. Quid clt quod a vobis tanquam bruti et ftolidi judice- mur, ii propter hos metus liberatori dedidimus et inancipavimus nos Deo? Adverfus ictus noxios, et venenatos colubrarum morfus, remedia faepe con- quirimus, et protegimus nos laminis, rfyllis, Marlis vendentibus, aliisque infiitoribus atque planis : ac ne nobis frigora folesque incommodent rapidi, mu- nimenta domorum ac veitium folicitae praeparamus diligentia cautionis.
XXXIII. Mortisnobis cum proponatur metus,id eft, animarum interitus: quid non ex communi faci- mus fenfu, quo amamus nos omnes, quod eum qui nobis ipondet tali a periculo liberaturum retinemus, amplectimur animisque ipfis nofiris, fi modo jufta efi viciffitudo, praeponimus. Vos vefirarum anima- rum falutem in ipfis vobis reponitis, fierique vos Deos vefiro fiditis intefiinoque conatu : at vcro nos nobis nihil de nofira infirmitate promittimus, natu- ram intuentes nofiram virium efle nullarum , et ab fuis afi^ectibus in omni rerum contentione fuperari. Vos cum primum foluti membrorum abieritis e no- dis, alas vobis afi^uturas putatis, quibus ad coelum. pergere, atque ad fydcra volare poffitis : nos tantam reformidamus audaciam, nec in nofira ducimus efie pofitum potefiate fedes fuperas petere: cum et hoc ipfum habeamus incertum, an vitam accipere merea- nuir, et ab lege mortalitalis abduci. Yos in aulam dominicam tamquam in propriam fedem remeaturos vos fponte, nullo prohibente praefumitis: at vero nos iltud, rerum fine domino fieri neque fperamus pofie, neque ulli hominum tantum potefiatis attri- bui licentiaeque cenfemus.
XXXiV. Cum igitur haec ita fint, quaenaminju- fiitia tanta efi, ut fatui vobis credulitate in ifia videa-
L I E E n II. 73
murj cnm vos et fimilia credere, et in eadem videa- mus expectatione verfari? Si irrifione exiltimamur di- gni, quod fpem nobis hujusmodi pollicemur, et vos eadem expectat irrilio, qui fpemvobisimmortalitatis adfcifcitis. Si tenetis aliquam fequiminiquerationem, et nobis aliquam portionem ex ilta ratioue concedite. Si nobis haec gaudia, hoe eft viam fugiendae mortis, Plato in Phaedone promiiiflet, aliusve ex hoc choro, pofletque eam praeftare, atque ad finem pollicitatio- nis adducere, confentaneum fuerat ejus fufcipere nos cultus, a quo tantum doni expectaremus et mu- neris. Nunc cum eam Chriftus non tantum promi- ferit, verum etiam virtutibus tantis manifeftaverit pofle compleri : quid alienum facimus, aut ftultitiae crimen quibus rationibus fufiinemus, ft ejus nomini, majeftatique fubfternimur, a quo fperamus utrum- que, et mortem cruciabilem fugere, et vitae aeter- nitate donari?
XXXV. Sed 11 animae, inquiunt, mortsles et qua- litatis funt mediae, immortales quemadmodum fteri mediis ex qualitatibus polfunt? Si nos iftud nefcire dicamus, ac tantummodo auditum ex potentiore cre- didilfe, ubi noftra videbitur credulitas lapfa, ii omni- potenti credidimus regi nihil efie diflicil.e, nihil ar- duum? ft quod impoflibile nobis eft factu, illi pofH- bile, atque admadum executioni paratum? Eft enim quod obftare ejus voluntatibus poflit, aut quod elfe voluerit, non neceflario fequatur ut fiat? An num- quid noftris ex divilionibus coUigemus, quid aut fieri poflit, aut non poffit: nec rationes conliderabimus noftras tam effe mortales, quam fumus nos ipli , et nullius apud principem mominis? £t tamen o iiti, qui mediae qualitatis animas efle non creditis, et in medio limite vitae, atque interitus contineri, nonne omnes omnino, quos effe cpinatio fufpicatur, Dii, angeli, daemones, aut riomine quocumque funt alio,
74 AnXOBIl ADVERSUS GENTES
qualitatis et ipfi fiint mediae, et in ambiguae fortis conditione mutabiles? Nam li omnes concedimus, unum e0e rerum patrem, immortalem atque ingeni- tum folum, nihilque omnino ante illum, quod ali« cujus vocaminis fuerit, invenitur; fequitur ut hi omnes quos opinatio credidit Deos effe mortalium, aut ab eo iint geniti, aut eo jubente prolati? Si funt prolati et geniti, et ordinis funt polterioris et tem- poris ; ii ordinis pofterioris et temporis, ortus ne- ceOe eft habeant, et exordia nativitatis, et vitae: quod autem l)abot introitum, et vitae incipientis ex- ordium, neceflario fequitur ut habere debeat et oc- cafum.
XXXVI. Sed immortales perhibentur Dii efle. Non ergo natura, fed voluntate Dei patris, ac mu- nere. Quo igitur pacto immortalitntislargitio eft do- numDei, certe prolatis,et animas hoc pficto dignabi- tur immortalitate donare, quainvis eas mors Xaeva pofl^e videatur extinguere, et ad nihilum redactas ir- remeabili abolitione delere. Plato ille divinus multa de Deo digna, nec communia fentiens multitudini, in eo fermone ac libro, cui nomen Timaeus infcribi- tur, Deos dicit et mundum corruptibili efle natura, neque efle omnino diffolutionis expertes : fed volun- tate Dei regis ac principis vinctione in perpetua con- tineri. Quod enim recte fit vinctum, et nodis per- fectiffimis colligatum, Dei bonitate fervari: neque ullo ab alio, nili ab eo qui vinxit et diifolvi, ii res pofcat, et falutari vinctione donari. Ergo ii res eft ita, nec aliud convenit vel exiftimare vel credere, quid animas admiramini mediae dici qualitatis a no- bis; cum numinibus ipiis dicat Plato medias effe na- turas, fed continuam et inocciduam vitam principali benevolentia furrogari? Si enim forte nefcitis, et antea vobis incognitum propter rei novitatern fuit, accipite fero, et difcite ab eo, qui novit, et protu-
L I B E R II. 75
lit in medlum Chrifto, non efle animas regis maximi filias, nec ab eo, quemadmodum dicitur, generatas coepilTe fe nofTe, atque in fui nominis cfTentia praedi- cari, fed alterum quempiam genitorem his eflc^ digni- tatis et potentiae gradibus fatis plurimis ab Jmpera- tore disjunctum: ejus tamen ex aula et eminentium nobilem fublimitate natalium.
XXXV 11. Quod fi effent, ut fama eft, dominicae prolis, et poteftatis animae generatio principalis, ni- liil eis ad perfectionem defuiflet virtute perfeclifftma procreatis: unum omnes intellectum habuilfent, unumqueconfenfum,aulamfemperincolerentregiam, nec praetermiffts beatitudinis fedibus, in quibus au- guftiflimas noverant, retinebantque doctrinaSjimpru- denter appeterent terrena haec loca,tenebrofis coipo- ribus involutae inter pituitas et fanguinem degerent: inter ftercoris hos utres, et faccati obfcoeniffimas fe- rias. Sed habitari oportuit et has partes, et iccirco huc animas tamquam in colonias aliquasDeus omni- potens miftr. Et quid homines profunt mundo, aut ob rei cujus funt neceflarii caufam, ut non fruitra debuiffe credantur parte in hac agere, et terreni cffe corporis inquilini. Ad confumniandam molis hujus integritatem, partem aliquam conferUnt: et nift fue- rint additi, impcrfecta etclauda eft univerfitatis haec fumma. Quid ergo? fi homines non ftnt, ab offt- ciis fuis ceffal)it mundus? Vlciflitudines fuas non peragent fydera? aeftates, atque hyemes non erunt? ventorum flaminaconticefcent? necexcoactis etpen- dentibus nubilis ad terram decidcnt imbres ariditati- bus temperamenta laturi? Atqui necefle eft, cuncta fuos ire per curfus, nec ab ordinis nati continua- tione difcedere, etiam ft nomen in mundo nullum hominis audiatur, orbisque ilte terrarum folitudinis vacuae filentio conticefcat. Quemadmodum ergo ja- ctatur habitatorcm debuiffe regionibus his addi, cunx
yC AkXOBII ADVEHSUS centes
nl) homine liqueat nihil nd mundi perfectionem red- ire, omniaque ejus ftudia commoditatem femperfpc- ctare privatam, nec a finibus propriae utilitatis abfce- dere?
XXXVIII. Quid cnimprodeltmundo, ut ab rebus incipiam feriis, maximos reges hic elfe? Quid tyran- nos, quid dominos, quid innumeras alias atque am- plifhmas poteftates? Quid rei militaris experientiffi- mos duces capiendarum urbium peritos, in equeftri-