p^...*:

'■i^-^'^

'£• : ^

^:**>*'

'^n*%

'<^

My^M_ U

iiU'^

V^'

"•'fr.

^1M

.^.

►^♦i"

•.n

»4r

<v.

3f^

'3i ^^

ii

m

>^^-

^

HANDBOUND AT THE

UNIVERSITY OF TORONTO PRESS

f

Formenlehre

der

lateinischen Sprache

von

Friedrich Neue.

Erster Band:

Das Substantivum.

Dritte, sehr vermehrte Auflage

von

C. Wagener.

LEIPZI()^ 1002.

O. R. REISLAND.

Herrn

Ferdinand Sander

in Erinnerung an das gemeinsam geführte Präsidium

der

45. Versainmlung deutsclier Philologen und Schulmänner

in Bremen vom 26. bis 29. September 1899

der Herausgeber.

Inlialts-Verzeichnis.

Seite Declination der Sabstautiva.

1. 2. Die Casus und ihre charakteristischen Buchstaben .... 1

3. Zahl der Declinationen 6

4. Nomin. und Voc. Sing, der ersten Declination 7

5. bis 7. Genit. Sing, derselben 9

8. 9. Dat. Sing 24

10. 11. Accus, und Ablat. Sing, und Nomin. und Voc. Plui". ... 28

12. Genit. Plur 29

13. 14. Dat. und Ablat. und Accus. Plur 36

15. bis 21. Griechische Nomina der ersten Declination .... 48

22. Umbildungen von solchen in die dritte Declination .... 102

23. bis 27. Nomin. und Voc. Sing, der zweiten Declination . . . 104 28. 29. Genit., Dat., Accus, und Ablat. Sing, derselben 183

30. Nomin. und Voc. Plur 156

31. bis 33. Genit. Plur 166

34. Dat. und Ablat. und Accus. Plur 187

35. 36. Griechische Nomina der zweiten Declination 191

37. Nebenformen von Noraina gentilicia auf is 211

38. bis 50. Nomin. Sing, der dritten Decliu im Verhältnis zum Wortatamm 212

51. Endungen der übrigen Casus des Sing 294

52. 53. Genit. und Dat. Sing 295

54. 55. Accus. Sing 301

56. bis 63. Ablat. Sing 327

64. bis 66. Nomin., Voc. und Accus. Plm- 375

67. bis 77. Genit. Plur. auf um und auf ium 394

78. Genit. Plur. auf uum, auf erum und auf orum 429

79. 80. Dat. und Ablat. Plur 436

81. bis 84. Griechische Casusformen 443

85. bis 90. Umbildungen Griechischer Nomina d. dritten Declination 492

91. 92, Nomin. und Voc. Sing, der vierten Declination .... 526

93. bis 95. Genit., Dat.. Accus, und Ablat. Sing 536

96. Nomin., Voc, Accus, und Genit. Plur 546

97. Dat. und Ablat. Plur 549

98. Nomin. und Voc. Sing, der fünften Declination 560

99. Genit.. Dat., Accus, und Ablat. Sing 569

100. Norain., Voc, Accus.. Genit.. Dat. und Abi. Plur 575

Seite Nomina defectiva.

IUI. Über Singiilaria taatum und l'luralia tantum 579

102. bis 109. Singularia tantum 591

110. bis 114. Pliiralia tantum 659

115. bis 121. Deficiontia Casibns 724

Nomina abundaiitla.

122. bis 124. Nomina mit Formen der zweiten und vierten, und

auf er der zweiten und dritten Declination 7G1

125. bis 128. Nomina auf us oder er und um, auf a und um oder

US, auf e oder i und is, auf ar oder are und arium 789

129. VerHchiedonartige Nomina mit doppelten oder mehrfachen Formen 832

Indecliuabilia.

180. bis 134. Buchstabennamen, apocopiertc und besonders barbarische

Nomina , 859

(ienus der Substantiva.

135. bis 137. Bezeichnungen von Menschen 889

138. 139. Namen von Tieren 915

140. 141. Namen von Bäumen, Sträuchen, Stauden, Pflanzen und

edelen Steinen 931

142. 143. Namen von Städten, Ländern, Inseln, Bergen, Flüssen,

Monaten, Winden, Schiffen, Tragödien und Comödien .... 940

144. Indeclinabilia (die barbarischen Personennamen ausgenommen), Infinitive und irgend welche als einzelne betrachtete Worte

sind Neutra 960

145. Nomina der ersten Declination 965

146. Nomina der zweiten Declination 968

147. bis 149. Nomina der dritten Declination 973

150. Nomina der vierten Declination 1008

151. Nomina der fünften Declination . . . . , 1011

Substantiva.

Deklination.

1. Die Lateinische Sprache hat nach den römischen Grammatikern sechs Kasus: Nominativ, Vokativ, Genitiv, Dativ, Akkusativ und Ablativ. Prise. V 13, 72 S. 670 (II 185, 11) sagt: Est autem rectus, qui et nominativus dicitur. Per ipsum enim nominatio fit, ut „nominetur iste Homerus, ille Yirgilius". Rectus autem dicitur, quod ipse primus natura nascitur vel positione et ab eo facta flexione nascuntur obliqui casus. Genetivus autem, qui et possessivus et paternus appellatur, genetivus vel quod genus per ipsum signiflcamus, ut „genus est Priami", vel quod generalis videtur esse hie casus genetivus, ex quo fcre omnes derivationes et maxime apud Graecos solent fieri; possessivus vero, quod possessionem quoque per eum [casum] signiflcamus, ut „Priami regnum", unde possessiva quoque per eum casum interpretantur. Quid est enim ,.Priameium regnum" nisi „Priami regnum"? Paternus etiam dicitur, quod per eum casum pater demon- stratur, ut „Priami filius", unde patronymica paritcr in eum resolvuntur, (Quid est „Priamides" nisi „Priami filius"?) post hunc est dativus, quem etiam comraendativum quidam nuncupaverunt, ut „do homini illam rem" et „commendo homini illam rem". Quarto loco est aecusativus sive causativus: „accuso hominem" et „in causa liominem facio", Vocativus etiam salutatorius vocatur, ut „o Aenea" et „snlve Aenea". Ablativus etiam comparativus. ut „aufero ab

Neue-Wagner, Formenlehre, I, 3. Aull. 1

2

Hectore", et „fortior Hectorc", vergl. Jeep, Zur Geschichte der Lehre von den Redeteilen S. 134, wo die Stellen aus den römischen Nationalgrammatikern zusammengestellt sind. Der Vokativ ist eigentlich kein Kasus, da er als Ausruf oder Anrede, gleichsam als Interjektion des Substantivs, ausser der syntaktischen Beziehung zu den anderen Satzgliedern steht. Die indogermanische Ursprache hatte ausser Vokativ sieben Kasus: Nominativ, Genitiv, Dativ, Akkusativ, Ablativ, Lokativ und Instrumentalis.

Neben dem Singular und Plural ist von dem im Sanskrit und Griechischen noch vorhandenen dritten Numerus, dem Dual, allein in duo und ambo eine Spur erhalten, was schon Donat. Ars gramm. II S. 1748 (IV 376, 23) richtig er- kannte: Numeri sunt duo, singularis et pluralis: singularis, ut hie sapiens, pluralis, ut hi sapieutes. Est et dualis numerus, qui singulariter enuntiari non potest, ut hi ambo, hi duo. Ohne Grund spricht hiergegen Consent. Ars S. 2029 (V 347, 32): Numeri nominum sunt duo, singularis et pluralis, quamvis quidam etiam dualem dixerint, qui duo et ambo [uterque], quoniam neque singularis neque pluralis numeri dicere possumus, dualis esse dixerunt. Sed recta ratio obtinuit apud Latinos duos esse, singularem, ut hie magister, haec Musa, hoc scamnum, et pluralem, ut hi magistri, hae Musae, haec scamna.

Die Verschiedenheit der Genera, Maskul., Femin. und Neutr., hat auf die Deklination insofern Einfluss, als die Neutra den Nomin., Vok. und Akkus. Sing, und Plur. abweichend von den Mask. und Fem. bilden.

2. Der Nomin. Sing, der Mask. und Fem. hängt im Latein., wie im Sanskrit, im Griech., im Osk. und im Umbr., meistens an den Wortstamm ein s an; die Neutra dagegen zeigen in diesem Kasus den Stamm ohne einen solchen Zusatz, ausgenommen dass die Stämme auf o. an dessen Stelle später ein u trat, ein m annehmen, entsprechend dem am im Sanskrit, dem em im Zend, dem um oder om im Osk., dem um oder om im Umbr., und dem ov im Griech.

Der Vokat. Sing, wirft in einigen Wortklassen das s des -Nomin. ab, in anderen ist er dem Nomin. gleich.

Das Zeichen des Genit. Sing, ist dasselbe, wie in den Yorgedacliten verwandten Sprachen, nämlich s, welches jedoch bei einigen Wortklassen mit einer vokalischen Endung ver- tauscht ist.

Der Dat. Sing, hat im Latein., wie im Griech., im Osk. und im Umbr., i angenommen, das im Sanskrit und im Zend Zeichen des Lokat. ist.

Der Akkus. Sing, der Mask. und Fem. endet, wie im Sanskrit, im Zend, im Osk. und im Umbr., auf m, das im Griech. zu v geworden ist; dasselbe fällt aber in der alten Schrift bis in den Anfang des siebenten Jahrhunderts der Stadt öfters weg, wie Ritschi de tit. Mumm. S. 7 (Opusc. IV 93); Corssen, Aussprache, Vokalismus und Betonung I 266 etc.; Seelmann, Aussprache des Latein S. 362, nachweist. Vergl. unter 10; 24; 54; 95; 99. Prise. 1, 7, 38 S. 555 (11 29, 15) sagt: M obscurum in extremitate dictiouum sonat, ut „templum", apertum in principio, ut „magnus", mediocre in mediis, ut „umbra". Wegen dieses dumpfen Tons wird m vor einem mit einem Vokal anfangenden Wort in Versen regelmässig elidiert; ja nach Diom. 2 S. 448 (I 453, 10) wurde in diesem Fall das m überhaupt nicht gesprochen, wie in quousque tandem abutere (Cic. Catil. 1, 1, 1), und nach Verrius Flaccus und anderen ist, wie Vel. Long. S. 2238 (VII 80, 17) meldet, von einem solchen m nur der erste Teil zu schreiben, um an- zuzeigen, dass der ßuchstab nicht auszusprechen sei. Die Neutra bilden diesen Kasus dem Nomin. gleich.

Der Ablat. Sing, ging ursprünglich auf d aus, welches an das t desselben Kasus im Sanskrit und im Zend erinnert, und im Osk. ebenso vorhanden ist. Wir lesen in der Grabinschrift eines Scipio C. I. L. 1, 30 Gnaivod patre prognatus; auf einem Weihgeschenk von Lanuvium C. I. L. 1, 61 airid; auf zwei in Tusculum gefundenen Weihgeschenken des M. Furius C. I. L. 1, 63 und 64 de praidad Maurte dedet und de praidad Fortune dedet; auf einem Weihgeschenk des M, Claudius Marcellus C. I. L. 1, 530 Hinnad cepit; in dem Denkmal de bacchan. C. I. L. 1, 196 Z. 8: 17 de senatuos sent entlad; Z. 21 de pr. urbani senatuosque sen- tentiad, und Z. 22 in coventionid; in der lex Spolet. bei Bruns fönt. iur. Rom. 4 Ausg. S. 45 (Rhein. I\[us. 1880 35

S. 627) zweimal bovicl; auf einem Bronzetäf eichen von Bologna (Ritsclil, Opusc. IV 728) castud d. i. casto; in einer in Luceria gefundenen Inschr. (Ephem. epigr. 2 S. 205) in hoce loucarid; in der Inschrift der columna rostrata C. I. L. 1, 195 Z. 6 marid; Z. 10 dictatorod und in altod marid, und Z. 17 navaled praedad; auf Münzen Benventod und Ladinod C. I. L. 1, 19; 1, 24; 1, 506, das letztere ist wahrscheinlich Oskisch, denn der lateinische Name der Stadt war Larinum. Dazu kommen die Adjektivformen aire moltaticod auf der Erztafel von Firmum C. I. L. 1, 181, in oquoltod, in poplicod und in preivatod in dem Denkmal de bacchan. Z. 15; 16; das Gerundium pucnandod Inschr. der col. rostr. Z. 5; der adver- biale Ablat. meritod auf einem Weihgeschenk C. I. L. 1, 190; statod Rhein. Mus. 36 S. 235 (Duenosinschrift) und die eben- falls auf Ablativen beruhenden Adverbia exstrad und suprad in dem Denkmal de bacchan. Z. 16; 21; 24; 28; 29, und arvorsum ead daselbst Z. 25. Aus der von Corssen, Aus- sprache, Vokalismus und Betonung der lat. Sprache, I S. 196 angestellten Untersuchung ergiebt sich, „dass schon seit der Zeit des dritten Samniterkrieges oder seit Anfang des dritten Jahrhunderts vor Christus das auslautende d des Ablativs im Schwinden begriffen war, und zwar zeigt sich dieses zuerst an 0-stämmen und konsonantischen Stämmen in den Ablativen Samnio und patre der ältesten Scipionengrabschrift, dann seit der Zeit des ersten niacedonischen und des syrischen Krieges, also seit dem Anfange des zweiten Jahrhunderts vor Christus auch an A-stämmen in den Formen Aetolia (C. I. L. I 534), longa, vita, qua (C. I. L. I 33) und au E-stämmen in re (C. I. L. I 33). Der Erlass über die Bacchanalien hat in seiner Schreibweise noch überwiegend die alten auf d auslautenden Ablativforraen gewahrt; aber da die gleichzeitige oder wenig spätere vierte Scipioneninschrift (204—164, Mommsen C. I. L.) durchgehends die Formen ohne d zeigt: longa, vita, re, PuUio, und keine spätere Inschrift eine auf d auslautende Ablativform bewahrt hat, so ist man zu der Annahme berechtigt, dass etwa seit der Zeit des zweiten macedonischen Krieges das Schwinden des auslautenden d der Ablativformen in der Sprache allgemein durchgedrungen ist". In einer Stelle des Naev. (bell. Punic. 7) bei Serv. zu Verg. Aen. 3, 10 hat

Vossius, in fragra. Liv. Andron., Ennii, Naevii, Pacuv. et Attii S. 76, für Troiade exibant richtig Troiad exibant hergestellt; Baehrens, Fragm. poetariim Roman, p. 44, 4 liest: noctu Troiade exibant capitibus opertis. Aber schon bei Plautus ist in unseren Hdschr. dieses d in Substant. und Adjekt. ver- schwunden, und nur in den Pronom. pers. erhalten, welche dasselbe auch im Accus, zeigen; vergl. Pronom. ^ S. 354. Doch hat Pitschl, Neue Plaut. Exkurse 1 S. 62 folg., wahrscheinhch gemacht, dass in zahlreichen Stellen dieses Dichters unzulässige Hiatus nach Ablat. von Substant. und Adjekt., oder auch von Gerundia und von anderen Pronom. als den person., durch Anhängung von d zu beseitigen sind. Dass das sogenannte paragogische d ausserdem im Imperat. und in dem Positiv und Superl. von Adverbia gebraucht wurde, rechtfertigt doch nicJit den sehr allgemein gehaltenen Ausspruch des Quintil. 1, 7, 12: A Latinis veteribus d plurimis in verbis adiectam ulti- mam, quod manifestum est etiam ex columna rostrata, quae est C. Duellio in foro posita; und des Charis. 1, 15 S. 87 (I 112, 9): Mos erat d litteram omnibus paene vocibus vocali littera finitis adiungere, ut (Plaut. Cure. 1, 1, 1) „quo ted hoc noctis dicam proflcisci foras"?, welcher vielmehr zeigt, dass die Alten über dieses d im Dunkeln waren; vergl. auch Diomedes Ars gramm. II S. 436 (I 441, 17): Paragoge est cum ad ultimam simplicis dictionis clausulam aut littera adiungitur aut syllaba: littera, ut apud Plautum (Cure. 1, 1, 1) „quo ted hoc noctis" pro te; syllaba, ut potestur pro potest. Über dies auslautende d im alten Latein haben ausser Ritschi und Corssen noch geschrieben Th. Bergk, Auslautendes d im alten Latein; Seelmann, Aussprache 366; Zieler, Beitr. zur Geschichte des lat. Abi. 16; Stolz in I. v. Müller, Handb. d. klass. Altertumswiss. II 2, 342; ders., Histor. Gramm, der lat. Sprache I 343.

Der Lokat, Sing, hat i angenommen, das mit dem Wortstamm verbunden eine Form ergab, die bald mit dem Gcnit. auf ae und i, bald mit dem Abi. auf i und e überein- stimmte.

Der Nomin. und Vok. Plur. hat in den Mask. und Fem., übereinstimmend mit der Griech. Flexion, teils s. welches im Sanskrit, im Osk. und im Umbr. für alle Substantiv a dieser

n

Genera gilt, teils i, das im Sanskrit und im Zond nur in den männlichen Pronominalstämmen gebräuchlich ist. Die Neutra hal)pn in diesen Kasus im Latein., wie im Zend und im Griech., durchgängig ä.

Der Gen it. Plur. geht teils auf um, teils auf rum aus; ersteres entspricht der Bildung dieses Kasus von Substant. und Adjekt. im Sanskrit auf am, im Griech. i;uf wv, letzteres der Endung säm, welche im Sanskrit dem Genet. Plur. der Pronom. der dritten Person eigentümlich ist. Das Umbr. hat ebenfalls um oder om und rum, das Osk. um oder om und zum.

Die gewöhnliche Endung des Dat. und Ablat. Plur. bus, erinnert an die Sanskritformen der nämlichen Kasus auf bhjas und des Instrum. auf bhis; in einigen Wortklassen im Latein, ist jenes bus in s verkürzt.

Der Accus. Plur. der Mask. und Fem. zeigt überall s mit vorhergehendem langen Vokal, das wahrscheinlich die Stelle des im Gothischen vollständig erhaltenen ns vertritt, und auf Anhängang von s an den Accus. Sing, beruht; die Neutra bewahren in diesem Kasus das ä des Nomiu. und Vok. Plur.

.3. Die Bildung der einzelnen Kasus wird modifiziert nach den Ausgängen der Wortstämme. Man unterscheidet darnach fünf Deklinationen, als deren Kennzeichen nach dem Vorgange von Prob. Cathol. 1, 1 bis 5 S. 1439 bis 1441 (IV 3 bis 4) die Endungen des Genit. Sing., auf ae in der ersten, auf i in der zweiten, auf is in der dritten, auf US in der vierten, auf ei in der fünften, angesehen werden. Diese fünf Deklinationen legt auch Prise, seiner aus- führlichen Erörterung des Gegenstandes im siebenten Buch zum Grunde. Charis. 1, 10 S. 7 (I 18, 8) sagt: Ordines omnium nominum, qui quidem ratione et observatione inveni- untur, numero sunt quattuor, vel ut quibusdam placet, quinque; und fügt, nachdem er die vier ersten Deklinationen abgehandelt hat, S. 18 (I 31, 8) hinzu: Est et alius ordo declinationis, quem alii ad secundum ordinem pertinere dicunt, quoniam genetivum in i litteram facit, alii tertii putaverunt, quoniam accusativum in em, item dativum et ablativum pluralem in bus facit; quem ideo nuUi parti tribuentes quintae dechnationis dicendum esse putavere. Vergl. Exe. ex Charis. arte gramm.

7

S. 96 (I 547, 15). Derselbe Exe. art. gramm. S. 83 (I 537, 17) betrachtet auch den Genit. Sing, als Kennzeichen der Dekli- nationen. Ebenso Diom. 1 S. 278; 279 (I 303, 12), wo noch gesagt wird: Forraae dechnationum nominum, ut quibusdam videtur, sunt septem. Es wird nämlich eine eigene Deklination mit dem Gen. auf ii zwischen der zweiten und dritten ein- geschaltet, wie Vergilius Vergilii, Ingenium ingenii, und am Schluss werden die Neutra auf u. wie genu, . cornu, zu einer besonderen Deklination ausgeschieden, deren ganzer Sing, dem Nomin. gleichlautend sein soll. Dann werden aber noch die nach griechischer Weise deklinierten griechischen Nomina mit dem Genit. auf es, us und os hinzugefügt, wie Thisbe Thisbes, Euterpe Euterpes, Phoenice Phoenices, Calypso Calypsus, Manto Mantus, Pan Panos; so dass der ganze Abschnitt schliesst (I 303, 28): Ita omnes flunt dechnationum nominum formae numero decem. Vergl. Jeep, Lehre von den Rede- teilen, S. 160 ff.

Erste Deklination.

4. Die erste Deklination umfasst die AVortstämme auf a.

Der Nom. Sing, endet auf a, und nimmt ebenso wenig wie in den Femin. im Sanskrit und im Griech. das sonst im Nomin. der Mask. und Fem. übhche s an. Das gewöhnhche Latein unterscheidet sich aber von diesen beiden Sprachen darin, dass das a im Sanskrit überah lang, im Griech. teils lang teils kurz, im Latein, überall kurz ist.

In der ältesten Poesie ist jedoch das auslautende a oft lang. Vorzüghch in Saturn. Versen: so in den Elog. der Scipionen, C. I. L. 1, 33 und 34: bonos famä virtusque gloria atque Ingenium; terra Publi prognatum Pubho Corneli: quoiei vitä defecit non bonos honore; Corssen, Aussprache und Vokal. II 449 führt aus C. I. L. I 33 noch mors p^rfecit, tuä ut essent 6mnia brövia mit der Bemerkung an, dass der Vers, den Fleckcisen ebenso misst, genau nach dem von den Grammatikern überlieferten Schema regelrecht gebildet sei und dass die in neuester Zeit von BüchckT beliebte Messung: Mors p^rfecit tua ut 6ssent ömnia br6via nur den Zweck habe, ein langes auslautendes ä des Nom. Plur. omnia herzustellen. Langes a ist auch in Versen des Liv. Andr, und des Naev.

8

bei Prise. 6, 8, 42 S. 697 (II 232, 2): sanctä puer Saturni filiä rogina, wo Baebrens (Fragm. poctarura Roman, p. 3H, Liv, Andron. fr. 15) sanctä puer Saturni, niaximä regina liest; den aus Naev. citierten Vers: prima incedit Cereris Proser- pin ä puer, über den Corssen a. a. 0. 11 450 Anm. spriclit, scbreiben L. Müller (bell. Poenic. II 1) prima incedit Cereris puer Proserpna und Baebrens (Pragm. poet. Roman. S. 47, bell. Poenic. II 31) prima incedit Cereris Proserpna pouer); ferner in einem zweiten Verse des Liv. (ed. Baebrens S. 42, 38) bei Prise. 7, 11, 57 S. 760 (II 335, 2) at celer hastä volans perrumpit peetora ferro, und in einem zweiten des Naev. bei Varro L. L. 7. 3, 39 atque prius pariet locus Lucam bovem, den L. Müller (bell. Poenic. XV 74) atque prius pariet locusta Lucam bovem und Baebrens (bell. Poenic. S. 51 II 62) atque prius pariet bovem lucusta Lucam herzustellen versuebt haben. Aber auch in Jamben: Plaut. Asin. 4, 1, 17 (762) ne epistulä quidem ulla sit in aedibus; Epid. 3, 4, 62 (487) plus iam sum liberä quinquennium; Bacch. 2, 3, 21 (255) Voleanus Sol Lunä Dies dei quattuor; Bacch. 4, 8, 52 (893) Minerva Latonä Spes Opis Virtus Venus: Poen. Prol. 85 altera quiuqueunis altera quadrimula; Poen. 2, 21 (467) minä mihi argenti dono postillä' datast; Poen. 5, 2, 92 (1052) haec mihi hospitalis tesserä cum illo fuit. In Bacchien: Cas. 3, 5, 53 (696) quid uxor meä? non adiit atque ademit?; Bacch. 5, 2, 9 (1128) pol hodie [haec] altera iam bis detonsa certost; True. 2, 5, 8 (459) lucri causa avarä probrum sum exsecuta. Und in kretischen Versen: Plaut. Pseud. 5, 1, 32 (1278) eircumvortor cado, id fuit naeniä ludo; Trin. 2, 1, 21 (251) nox datur, ducitur famihä tota. In einem Hexameter der Grabschrift des Plautus bei GeU. 1, 24, 3 Seaena est desertä, dein Risus, Ludus locusque, und in dem Hexameter des Enn. (Ann. 56 7) bei Isid. Orig. 19, 2, 4 multa foro ponit, et agoeä longa re- pletur, ist die Lesart nicht hinlängbcb sicher, und wenn die- selbe richtig sein sollte, so kann die Länge des a aus dem mutmasshchen griechischen Ursprung des Wortes hergeleitet werden, vergl. unter 18; und in einem anderen des nämlichen Dichters (Ann. 149) bei Prob, zu Verg. Ecl. 6, 31 S. 19 Keil, et densis aquilä pinnis obnixa volabat, steht aquila in der Cäsur, in welcher Stehe noch Verg. Aen. 3, 464 sogar graviä

9

hat; andere Nominative mit langem a führt Fleckeisen, Kritische Miscellen S. 14 aus Ennius an, die jedoch von den neuesten Herausgebern anders gelesen werden. Schon bei Terent. ist das a des Nom. der in Eede stehenden Nomina überall kurz, und bei Plaut, in der weit überwiegenden Mehrzahl der Stellen, Die Aufstellung von Bücheier, Jahrb. für Philolog. 18(33, 87 S. 336 und Grundriss der latein. Deklinat. S. 9, dass die weib- lichen a- Stamm bis zum Ende des sechsten Jahrhunderts der Stadt langes a hatten, und dass vor Ennius die Verkürzung desselben nicht nachzuweisen sei, ist bestritten von Fleckeisen, Krit. Mise. S. IR. Vergl. noch die von Corssen, Ausspr. und Vokal. II 448 vollständig aufgeführte Litteratur über diesen Gegenstand, ferner C. F. W. Müller, Plaut. Prosodie S. 1 folg.; Eitschl. Opusc. IV 413. Während die Länge des a im Nomi- nativ der ersten Deklination im alten Latein sicher beglaubigt ist, finden wir die Dehnung des a erst wieder beim Verfall der Sprache, so Orestis Tragoedia v. 926: ulciscenda rea genetrix, wie die Hdschr. haben; Baehrens schreibt nach L. Müller ulciscenda reast genetrix, vergl. Bücheler-Windekilde, Latein. Deklinat. S. 21.

Dazu kommen Griech. Nomina auf e, äs und es. Von einem rein Latein. Worte dieser Declin. auf as ist paricidas nacliweisbar, welches sich in einem Gesetze des Königs Numa bei Paul. Festi unter parrici quaestores S. 221 findet: si quis hominem liberum dolo sciens morti duit, paricidas csto, wie im Münchn. und Guelf. 2 gelesen wird, im Guelf. 1 patricidas. Ein anderes Beispiel auf as ist hosticapas, welches Paulus S. 102: hosticapas hostium captor überliefert hat, das aber sonst nirgends vorkommt. In dem von dem englischen Mönch Osbern herausgegebenen Thesaurus novus Latinitatis steht auf S. 2 72, 12 und S. 277, 25 hosticapa qui hostem capit, auch diese Form lässt sich nirgends nachweisen, vergl. Bücheler- Windekilde S. 20. Auch lesen wir Agrippas C. I. L. 3, 14 Z. 19.

Der Vok. Sing, der Nomina auf a und e ist dorn Nominat. gleich; über den Vok. der Nomina auf as und es vergl. unter JB.

5. Der Genit. Sing, hatte nach dem Zeugnis des Charis. Art. gramm. 1, 10 S. 7 (I 18, 18): 1, 15 S. 83 (I 107, 19); 1, 17 S. 96 (I 120, 10) und Exe. ex arte gramm. S. 84

10

(I 538, 24), der sich in der vorletzten dieser Stellen auf Plinius sermonis dubii üb. VI bezieht, und des Prise, n, 1, 6 S. 679 (II 198, 16) in der alten Sprache äs, wie im Sanskrit, im Griech., im Osk. (eituas) und im Umbr. (tutas), in welchem letzteren jedoch später ar dafür eintrat. Prise, belegt diese Bildung- aus Liv. Andronicus mit escas (fr. 13 ed. Baehrens: atque escas habeamus rusus mentionem), Latonas (fr. 23 B.: venit Mercurius cumque eo filius Latonas) und Monetas (fr. 25 B. : nam divina Monetas filia docuit), aus Naevius mit terras (bell. Poenic. ed. L. Müller v. 67: Runcus atque Purpureus lilii terras) und fortunas (bell. Poenic. v. 68: ei venit in mentem hominum fortunas), aus Ennius mit vias (Annal. ed. L. Müller v. 485 : dux ipse vias), und Charis. führt als Formen solcher Art aulas, Maias, terras, aquas an, ohne Nach- weisung der Schriftsteller, welche sich derselben bedient hätten. Nur in der zweiten der citierten Stellen (I 107, 19) giebt er aus Sallustius in III (35): Castella custodias thensaurorum in deditionem acciperentur. Bei Pompei. Comment. S. 190 (V 180, 3) lesen wir: Apud maiores nostros pieraque nomina ad ritum Graecum declinabantur. Habemus apud Sallustium: Thesauros (im Wolfenb. thesaurus) custodias regias. Ita locutus est. Et qui erit intellectus? Nullus. Sed hoc voluit dicere: Tenuit Lucullus thesauros tT]; custodias xr^? regias; Graecam decH- nationem. Und Serv. zu Verg. Aen. 11, 801 sagt zur Recht- fertigung der Lesart nihil ipsa neque auras nee sonitus memor folgendes: Haec est antiqua lectio, namque apud maiores tra- hebatur interdum a Graeco genetivus sing. Hinc est et pater familias et mater familias, quae duo tantum nomina reman- serunt, nam nee huius auras dicimus, nee huius custodias secundum Sallustium, qui ait castella custodias thesaurorum pro custodiae. Ita enim Asper intelligit, licet alii custodias accu- sativum velint. Weder Verg. konnte auras, noch Sahnst, custodias als Genet. gebrauchen. Bei Verg. wird in beinahe allen unseren Hdschr. aurae gelesen, und bei Sallust. fassen die neueren Herausg. custodias als Accus., indem sie acciperent schreiben. Vergl. noch die Ars anonyma Bern, in H. Hagen's Anecd. Helv. S. 94.

Voss, de anal. 2, 3 fügt Alcumenas aus einem alten Argum. II V. 1 zu Plaut. Amph. hinzu; poinas für das

11

12. Tafelgesetz gesichert von Br6a], Mem. d. 1. S. d. 1. 5, 229 nach Festus S. 371, vergl. Stolz, Lat. Formenlehre in I. v. Müllers Handb. der klass. Altertumsw. II 338.

Bei Plaut. Poen. Prol. 51, woraus er comoedias citiert, ist die richtige Lesart comoediai (im vet. und decurt. comoe- diais inodiosi, d. i. comoediai, sin odiost). In dem ferner von ihm angeführten Verse des Acc. (577) bei Non. S. 205, 10 neque ulla interea finis curas datur, hat Bothe curai, Bücheier curarum geschrieben, was auch Eibbeck aufnahm; curas konnte nur in der von Voss, angenommeneu Umstellung curas finis interea beibehalten werden. Endlich Prise. Perieg. 489 ist Dianas nicht Genit., wie Voss, meinte, sondern Nominat.

Pandoras genesin Plin. N. H. 36, 5, 4 (19) giebt den Ausdruck des griechischen Künstlers wieder, und konnte auch mit griechischen Buchstaben geschrieben werden. Ebenso ist die griechische Form beibehalten in Aglaias C. I. L. 6, 11 25(5.

Aber a caput Africas ist C. I. L. 6, 8984 (caput Africes im Curiosum urbis Eomae regionum XIV in W. A. Beckers Handb. d. röm. Altert. 1 S. 712; kap. Africaes C. I. L. 5, 1039 zweimal; a caput Africae Or. 2685), und Terentiae Niceni Terentiae Primaes medicas libertae (C. I. L. 6, 1052. Paulas und Donatas, beides als Genit., Inscr. de i'Alg6r. 3944 (C. L L. 8, 9430); 4059 (C. I. L. 8, 9273); ferner Coira(s) Eph. epigr. 1 S. 8 No. 6; Cornelias C. I. L. 10, 8071, 38 und Quartas 9, 2398.

In der gewöhnlichen Sprache hat sich der Genit. familias erhalten in pater familias, mater familias, filius fa- milias, filia familias. Diese Bildung wird denn auch von den oben angeführten Grammatikern besonders hervorgehoben.

So ist pater familias, patris familias, patri fami- lias, patrem familias, patre familias in einem Gesetze bei Cornif. 1, 13, 23 und Cic. Invent. 2, 50, 148; Gate R R. 2, 1; Cic. Invent. 2, 21, 62; de orat. 1, 29, 132: 1, 34, 159; pr. Qumt. 3, 11 (zwehnai); 17, 55; Verr. 4, 26, 58; pr. Tüll. 8, 19; Catil. 4, 6, 12; pr. Deiot. 9, 27; Leg. 2, 19, 48; 2, 20, 50 und de rep. 5, 3, 4 bei Non. S. 497, 19; Cornific. 1, 12, 20; Corn. Ncp. Att. 4. 3; 13, 1: Val. Maxim. 1, 7, 4; Colum. 1, 1, 3; 1, 7, 3; 1, 8, 17; 1, 8, 19; 3, 3, 1; 3, 3, 5; 3, 4, 3; 5, 6, 37; 5, 7, 4; 5, 8, 2; 8, 2, 5; 12, 3, 6; 12, 21, 6; 12,

12

50, 1; Siiot. Tibor. 15; Doiiiit. 10, vergl. Thimm, De usu atque elocutiono Suetonii p. f.; Digest. 34, 2, 10; Apul. Apol. 22 p. 35, 10 ed. Krüger; Sulp. Sever. Vit. Mart. 17, 5; Dial. .'}, 2, 3; 3, 3, 3; Sedul. Carm. pascli. 2, 17 (p. 221, 7); Vulg. Ruth 2, 2; Matth. 10, 25; 13, 27; 13, 52: 20, 1; 20, 11;

21, 33; 24, 43; Luc. 12, 39; 13, 25; 14, 21; 22, 11, vergl. Heiss, Beitrag zur Grammatik der Vulgata p. 6; Vulg. lud. 6, 11 heisst ad loas, patrem familiae Ezri nicht Hausvater, Hausherr, sondern Luther übersetzt richtig: Vater der Bsriter; mater familias mit seinen verschiedenen Kasus in einer Adoptionsformel bei Gell. 5, 19, 9; Plaut. Merc. 2, 3, 70 (405); 2, 3, 80 (415); Terent. Ad. 4, 7, 29 (747); Cic. Top. 3, 14; pr. Cael. 13, 32; 23, 57: de rep. 2, 19, 34; Cornific. 4, 8, 12: Corn. Nep. Praef. 6; Bell. Hisp. 19, 3; Val. Max. 5, 2, 1; Plin. N. H. 37, 2, 10 (29); Suet. Gramm, ed. Roth p. 316, 10 (= ed. Reiffersscheid p. 280, 4); Quintil. 5, 10, 62; Frontin. Strateg. 4, 1, 10; Gell. 18, 6, 4; 18, 6, 5; 18, 6, 7; 18, 6, 9; Vulg. 3 Reg. 17, 17; filius familias und filium familias Cic. pr. Cael. 15, 36; Gaius Inst. 2 § 106; 4 § 79; Ulpian. Dig. 3, 3, 8; 14, 6, 1; filia familias Gaius Inst. 3 § 114; Ulpian. Dig. 3, 3, 8.

Doch nicht weniger gebräuchlich auch in dieser Ver- bindung ist familiae. Pater familiae mit seinen ver- schiedenen Kasus Cic. pro Rose. Amer. 41, 120, wohl nur an dieser Stelle bei Cicero; immer bei Caes. bell. Gall. 6, 19, 3, vergl. Fischer, Rektionslehre bei Cäsar II p. 22; Liv. 1, 45, 4; 2, 36, 1, der, wie Hildebrand, Beiträge zum Sprachgebrauch des Liv. und M. Müller zu 1, 45, 4 feststellen, nur familiae sagt; Val. Max.

4, 4, 7; 7, 3, l; 8, 13, 1; Senec. Contr. 10 Praef. 14; Senec. de ira 3, 35, 2; Benef. 4, 27, 4; 4, 39, 2 und Epist. 47, 12; 64, 6, vergl. Fickert zu Senec. Benef. 2, 21, 1; Colum. 6, 36, 3; 8, 11, 1; 9, 1, 3; 11, 1, 22, und nach dem Sangerm. (wie Brak, zu Liv. 34, 2, 1 angiebt) auch 1, 2, l; 1, 3, 4; 1, 4, 3; 1, 4, 8; 1, 7, 6; 1, 8, 16; 3, 20, 5; 3, 21, 4; 7, 11, 2; 8, 11, 9; 8, 16, 6; 9, 1, 6; 9, 6, 3; 11, 1, 4; desgleichen Petron. 8; 27; 31; 85; 113; Suet. Gramm, ed. Roth p. 316, 10 (= ed. Reiffersscheid p. 280, 4); Tac. Germ. 10 und de orat.

22, vergl. Sirker, Taciteische Formenlehre S. 5; Plin. Epist.

5, 19, 2; 7, 25, 3; 9, 15, 3; mater familiae Liv. 8, 22, 3;

13

34, 2, l; 34, 7, 3; 39, 53, 3; Val. Max. 6, 1, 8; 8, 1 amb. 2; 8, 1, 12: Petron. 67; filius familiae Sen. Contr. 1, 1, 14; filia familiae Sen. Cons. Helv. 14, 3.

Prob, de nom. S. 220 (IV 211, 27): Pater familias an

pater familiae? Pater familias ab antiquis dicebatur

Secutus est et Messala. Sed Sisenna, scriptor historiarum, primus mutasse dicitiir pater familiae dicendo. Melius enim genetivo nomen compositum respondet, pater familiae, quam accusativo, pater familias. Mit Unrecht will Consent. S. 2032 (V 350, 7) familiae nur neben dem Plur. zulassen: Animadvertendum est, quod sunt quaedam composita nomina, quorum positio aliter in singulari, aliter in plurali numero declinatur, ut hie pater familias et hi patres familiae.

Neben dem Plur. patres, matres, filii, filiae forderten einzelne den Genit. Plur. familiarum. Varro L. L. 8, 38, 73: Plures patres familias dicere non debuerunt, sed ut Sisenna scribit, patres familiarum. Charis. 1, 15 S. 83 (I 107, 13): Emendatius custodiae, Maiae et familiae dicimus. Quod ne celebraretur, Sisenna effecit. Ait enim, eum qui diceret pater familiae, etiam pluraliter dicere debere patres familiarum et matres familiarum. Quod quoniam erat durum, et longe iucundius patrum familias sonabat, etiam pater familias ut diceretur, consuetudo comprobavit. Et tamen ratio Sisennae non est valida, nee enim necesse est pluralem numerum rei adiunctae adhibere. Nam familia est ut plebs, et posset pater familiae dici ut tribunus plebis. Praeterea praefecti alae et alarum dicuntur, urbis et urbium, nee tamon magistri ludorum et praefecti aerariorum. sed tantummodo singulariter magistri ludi et praefecti aerari. Et ideo etiam matres familiae Varro dixit de scaenicis originibus primo et tertio, et Gracchus patres familiae, non familiarum. Derselbe 1, 17 S. 96 (I 120, 8): Augustas. Cur pridie Kai. Augustas et non Augustarum dicimus? Ubi Plinius Secundus eodem libro VI (dubii sermonis): „A finita nomina singulari nominativo veteres casu genetivo as syllaba declinabant, ut Mala Maias. Nam et Sisenna inquit, eum qui diceret pater familiae, patrum familiarum oportere dicere. Ttaque patrum familiarum cum coiisuetudinis taedium respucrit, et pater familias dici perseveratum est." Prise. 6, 1, 6 S. 679 (II 199. 6) giebt nach den oben

14

erwähnten Citaten aus Liv. Andr., Naev. und Enn. über die Genit. escas, Monetas, Latonas, Terras, fortunas und vias folgendes: Cicero in IV Verrinarum (Ace. 2, 54, 1'3(;): Liberos, matres familias, bona fortunasque omnes. Dicitur tarnen et pater familiae et patres familiae et familiarum et familiis. Marcus Brutus de offlciis: Itaque patres familiae domini sumus. Sallustius in Catilinario (Cap. 43, 2): Sed filii familiarum, quorum e nobilitate maxima pars erat, parentes interficerent. Cicero in frumentaria (Verr. 3, 71), 183): Itaque ex bis scribis, qui digni sunt illo ordine, patribus familiis, viris bonis atque honestis, percontaraini. Diese seltsame Lesart statt der Vulg. patribus familias ist in der angeführten Stelle des Cic. im Vat. Palimps., Lag. 29 und Fabric, und pr. Rose. Amer. 16, 48 im Heimst., Münchn. und in drei Oxf., aber von den neuesten Herausgebern nicht geschrieben worden, sondern mit Recht in familias geändert. Überzeugend weist Landgraf in der Note zu Cic. pro Rose. Amer. § 48 S. 226 - 228 nach, dass patribus famihis durch ein Missverständnis der Formen patres familiae, patrum familiarum, patres familias hervor- gerufen worden sei, indem man famihae als Nomin. Plur. familiarum als Genit. Plur. und familias als Accus. Plur. (vergl. die oben aus Prob, de nom. S. 220 (IV 211, 27) ange- führte Stelle) ansah. Es lag nahe und war ganz natürlich, dass man die Theorie weiterführte und auch den Dat. Plur. patribus familiis bildete. Wenn Serv. zu Verg. Aen. 11, 801 aber schreibt: Multi volunt in numero plurali nomen utrumque declinari, ut dicamus hi patres familiae, herum patrum familiarum, so folgt gerade aus dem Verschweigen des Dativs, dass er nur die beiden von ihm genannten Formen aus der Litteratur kannte. Dabei wollen wir, sagt Landgraf, die Möglichkeit nicht leugnen, dass in der späteren Zeit patribus familiis gesagt worden sei, wiewohl uns dafür kein Beleg erhalten ist. Die Produkte der verfallenden Latinität sind zu reich an ähuhchen Monstruositäten, als dass sie nicht auch diese fertig gebracht hätten.

Es wird patres familiarum, patrum familiarum, patribus familiarum; matres familiarum, matrum fami- liarum; filii familiarum, filios familiarum, filiis famili- arum; filiae familiarum gelesen: Cic. Epist. Att. 7, 14, 2;

15

Salliist. Cat. 43, 2; 51, 9, vergl. Brünnert, De Sallustio imitatore Catonis, Sisennae aliorumque historicoriim veteriim p. 24; Vitruv. 1, 1, 10 (p. 7, 8); 1, 2, 9 (p. 14, 22); 6, 1, 6 (p. 133, 28); 6, 8, 1 (p. 145, 8); 6, 10, 4 (p. 150, 15); 10, 1, 2 (p. 242, 20 und p. 242, 23); Colum. 12 Praef. 10; Tac. Ann. 1, 26; 3, 8; 11, 13; Suet. Aug. 59; Calig. 26 und Vespas. 11; ülpian. Dig. 1, 6, 4; 4, 4, 3 § 4; 14, 6, 2; 14, 6, 9 § 2; Macrob. Sat.

1, 10, 22.

Patres familias, patrum familias, patribus familias lesen wir bei Cic. Verr. 3, 51, 120; 3, 79, 183, vergl. das oben Gesagte; pr. Eosc. Amer. 15, 43; 16, 48; pr. Place. 29. 71; in Pison. 22, 51; Colum. 12 Praef. 7; Plin. N. H. 23, 1, 22 (40); Macrob. Sat. 1, 24, 23; Vulg. Matth. 10, 25; Firm. Mat. Math. 3, 14 sect. 8 p. 79, 37; matres familias, matrum familias, matribus familias Plaut. Stich. 1, 2, 41 (98); Varro L. L. 7, 3, 44; R. R. 2, 10, 8 und bei Non. S. 542, 25: Cic. Top. 3, 14; Verr. 1, 24, 62; 2, 54, 136; 4, 52, 116; 5, 52, 137; Catil. 4, 6, 12; Phil. 2, 41, 105; Vatin. bei Cic. Epist. Fam. 5, 10, 1, vergl. J. H. Schmalz, Über die Latinität des Vatinius S. 32; Corniflc. 4, 8, 12; Bell. Alex. 58, 4; Rutil. Lup. 2, 6; Suet. Aug. 69; Arnob. 2, 67; Macrob. Sat. 1, 6, 22; 1, 6, 37 (im Bamb. und Par. familiae); 1, 11, 38; Vulg. 1 Timoth. 5, 14, und dafür familias matrum Arnob. 4, 35; filii familias, filiorum familias, filiis familias, filios fami- lias, filiarum familias Gaius Inst. 4 § 69; 4 § 75 und Dig. 15, 1, 27; ülpian. Dig. 2, 1, 7 § 1; 4, 4, 3 § 9; Paul. 4, 4, 38 § 1; Modest. 1, 7, l; lustin. Inst. 4, 8, 7.

Patres familiae, patribus familiae ist ausser der Stelle des Gracch. bei Charis. und der des Brutus bei Prise, auch Varro R. R. 2 Prooera. 3; 3, 3, 5; Caes. bell. civ. 2, 44, 1: Liv. 5, 30, 8; 26, 36, 7; Colum. 1 Praef. 15; matres familiae, matrum familiae ausser der von Charis. angeführten Stelle des Varro Cic. Phil. 3, 12, 31; Caes. bell. Gell. 1, 50, 4; 7, 26, 3; 7, 47, 4; 7, 48, 3 und bell. civ. 2, 4, 3: filiae familiae Gaius Dig. 15, 1, 27.

In dem Ausdruck intervias (oder auch inter vias ge- schrieben), der bei Plaut. Aulul. 2, 8, 9 (379); Poenul. 5, 3, 43 (1162); Turpil. (196) bei Non. S. 538, 8 und Terent. Fun. 4,

2, 1 (629) vorkommt, wollen Bücheier, Lat. Deklin. S. 63 und

it;

Comment. in hon. Momms. p. 232 sowie Bergk, Beiträge zur latein. Grammatik S. Hl einen alten adverbialen Genitiv erkennen, dagegon erklärten sich Corssen, Ausspr. und Vokal. I 224; 769 und zuletzt H. Jordan, Kritische Beiträge zur Geschichte der latein. Sprache S. 271. Vergl. auch alias, alteras, utrasque bei Bücheier a. a. 0. S. t;3.

6. Viel gebräuchlicher ist der Genit. auf äi, welche Bildung sich im Osk. nur in einem Masc. marai findet, und an die Endung des Genit. der Masc. der ersten Deklin. im griech. äo erinnert. Gell. 13, 26 (25), 4 citiert aus des P. Nigidius Figulus conimentarii grammatici folgendes: Si „huius amici" vel „huius magni" scribas, unum i facito extremum; sin vero „hü magnii", „hü amicii" casu raultitudinis recto, tum ante i scribendum erit, atque id ipsum facies in similibus. Item si „huius terrai" scribas, i littera sit extrema; si „huic terrae", per e scribendum est. Item „mei" qui scribit in casu interro- gandi, velut cum dicimus „mei studiosus", per i unum scribat, non per e; at cum „mi(h)ei", tum per e et i scribendum est, quia dandi casus est. Quintil. 1, 7, 18 und 19: Ae syllabam, Guius secundam nunc e litteram ponimus, varie per a et i efferebant, quidam semper ut Graeci, quidam singulariter tantum, cum in dativum vel genetivum casum incidissent, unde „pictai vestis" (Aen. 9, 26) et „aquai" (Aen. 7, 464) Vergüius aman- tissimus vetustatis carminibus inseruit. In eisdem plurali numero e utebantur, „hi Syllae, Galbae". Est in hac quoque parte Lucili praeceptum, quod quia pluribus explicatur versibus, si quis parum credet, apud ipsum in nono requirat. Prise. 7, 2, 3 S. 728 (II 284, 17): Primae declinationis genetivus et dativus in „ae" diphthongon desinit, et pares habent syllabas nominativo, ut „hie poeta huius poetae huic poetae", „hie Aeneas huius Aeneae huic Aeneae", „hie Anchises huius Anchisae huic Anchisae"; nisi divisio fiat in genetivo poetica, qua frequenter veteres Eomanorum poetae utuntur, „Aeneai" et „Anchisai" et „pictai" et „aulai" pro „Aeneae, Anchisae, pictae, aulae" dicentes. Virgilius in III Aeneidos (v. 354): „Aulai medio übabant pocula Bacchi". Idem in IX (v. 26): „Dives equum, dives pictai vestis et auri". Cicero in Arato (Nat. Deor. 2, 42, 109): „Atque oculos urget pedibus pectusque Nepal", pro Nepae, id est Scorpü. In eodem (v. 57): „Serius

17

haec obitus terrai visit equi vis". Lucretius in I (v. 29): „Effice iit interea fera moenera militiai". Idem in eodem (v. 84, 85): „Aulide quo pacto Triviai virginis aram Iphianassai turparunt sanguine foede". Vel. Long. S. 2222 (VIT 57, 20): Illud etiam adnotandum circa i litteram est, quod ea quae nos per ae, antiqui per ai scriptitaverunt, ut luliai Claudiai. Sed et quidam in hac quoque scriptione voluerunt esse differentiam, ut pluralis quidera numeri nomi- nativus casus per a et e scriberetur, genetivus vero singularis per a et i, hoc quoque argumentantes, quod diaeresis, sive dialysis illa dicetur, a nominativo plurali non fit, sed ex sin- gulari obliquo, cum dicitur „aulai in medio", et dives equum, dives „pictai vestis et auri". Item rei nostrai, faciendai, magnai. Sed nihil obstat, quo minus hoc aut illo modo in utroque numero, scribamus, cum multa alia quoque nobis ex- cogitanda sint, si velimus diversitate scriptionis ambiguitatem casuum numerorumque discernere. Mar. Victor. 1 S. 2460 (VI 14, 1): Ae syllabam quidam more Graecorum per ai scribunt, ne illud quidem custodientes, quod omnes fere, qui de orthographia aliquid scriptum reliquerunt, praecipiunt, nomina feminina casu nominativo a finita numero plurali in ae exire, ut Aeliae, eadem per a et i scripta numerum singularem ostendere, ut huius Aeliai; inducti a poetis, qui „pictai vestis" scripserunt, et quod Graeci per t potissimum hanc syllabam scribunt propter exilitatem litterae, r^ autem propter naturalem productionem lungere vocali alteri non possunt. Iota vero quae est brevis et eadem longa, aptior ad hanc structuram Visa est. Quam potestatem apud nos habet et e (in den Hdschr. i), quae est longa et brevis. Vos igitur sine contro- versia ambiguitatis et pluralem nomiuativum ?t singularem genetivum per ae scribite; nam qui non potcst dinoscere supra scriptarum vocum numeros et casum, valde est hebes. Papiriau. bei Cassiod. de orthogr. S. 2290 (VII 158, 10): Ae syllaba, quam nunc in fine sermonis diphthongon scribimus, ut „cogi- tationes magnae", apud antiquos per a et i scribebatur, ut esset distantia genetivorum a dativis. Nam genetivo hanc divisionem dabant, ut non esset disyllabus similis dativo sed trisyllabus inveniretur; ut magnai, Asiai. aulai, frugiferai. Scaur. S. 2253 (VII 1(), 7): Apud antiquos i littera pro ea scribebatur.

Neue-WuKuer, Formeulehre. 1, 3. Aiitl. 2

18

ut testantur ij.t-z'x-l'-x-ju.oi, in quibus est eiusniodi syllabarum dr- düctio, ut ,.i)ictai vestis" et „aulai in medio", pro pictae et aulac!. Sed magis in illis c novissima sonat, et praeterea anti(iui quoqiic Graecorura hanc syllabara per ae scripsisse traduntur. Derselbe gedenkt S. 2250 (VII 24, 10) der Erörte- rung, utrum per ai an per ae genetivo et dativo singulari et nominativo et vocativo plurali eius modi nomina scribenda sint, Senecae et Catilinac et Perpennae. Donat. 8, 4, 2 (IV 396, 18): Aiatpeat; est discissio syllabae unius in duas facta, ut „Olli respondit rex Albai Longai". Diesen Vers schreibt Atil. Fortun. S. 2691 (VI 284, 20) dem Ennius zu. Der vor- gebliche Prob, de iilt. sj^llabis 18, 10 S. 1438 (IV 263, 21): Diaeresis est sive diazeuxis, cum in duas syllabas una didu- citur, ut „dives pictai vestis et auri". Quam declinationom Vergilius quattuor locis tantum posuit in Aeneidis: „Aulai medio" (3, 354); et „Atque aurai simphcis ignem" (6, 747); et „Furit intus aquai" (7, 464); et „Dives pictai vestis et auri" (9, 26). Claud. Sacerd. 1, 85 (VI 449, 1): Diaeresis est, cum duae vocales in syllabam ductae singulare pronuntiatae dividuntur, ut „aulae in medio" et „frugiferae", „aulai et frugiferai". Fragm. Bob. de nom. et pronom. S. 127 (V 555, 3): Legimus apud Lucretium et Vergilium „terrai frugiferai" pro terrae frugiferae, et „aulai medio" pro aulae, atque „aurai simphcis ignem" pro aurae, item „dives pictai vestis" pro pictae".

In Inschriften findet sich ai für ae in allen Zeiten, wie solche Corssen, Ausspr. und Vokal. I 677 ff. verzeichnet, so in den ältesten Zeiten bis zu den Senatsbeschlusse über die Bacchanalien: Aecetiai Ritschi, Fict. Lat. p. 17; C. I. L. 1, 43; Belolai C. I. L. 1, 44; Duelonai Ep. d. Bacch. C. I. L. 1, 196, 2; Gemelai C. I. L. 1, 109; Lavernai C. I. L. 1, 47; Popiai Bull. d. Inst. Rom. 1866, p. 244, n. 9; Sehiai C. I. L. 1, 147; Titoliai t. Praen. Bull. d. Inst. 1867, p. 183; Vehiliai C. I. L. 1, 157; famehai C. I. L. 1, 166; auf einer Erzplatte an der Ficor. Cista steht Romai als Lokativ (wie aus der Kaiserzeit I. Neap. 2516 Asiai Syriai negotiantur, und bei Liv. 21, 50, 7 im Put. qui Messanai erant [Luchs und die anderen Herausgeber Messanae], in anderen Büchern qui Messana ierant oder ierat geschrieben ist); vom Zeitalter der

19

Gracchen bis zum Ende der Republik finden sich: Appiai I. Neap. 3918; Eppuleiai C. I. L. 1, 1046; Feroniai C. I. L. ], 1291; Glabriai C. I. L. 1, 1026; Mamulai C. L L. 1, 1046; Murciai C. I. L. p. 284; Ofilliai Rufai C. L L. 1, 1228; Serviai C. I. L. 1, 1182: Scrviliai C. L L. 1, 1088; Virriai C. I. L. 1, 602; familia[i] C. I. L. 1, 1293; in der metrischen Inschrift von Capua C. I. L. 1, 1202 ist vitai es in vitai's verschmolzen, wie Lucr. 3, 624 aniraäi'st, eine eigent- liche Elision des i in dieser Endung scheint nicht zugelassen zu sein; daher Phaedriai ostenderet, filiai in nuptiis, vitai nicht zu billigen sind, vergl. Lachmann zu Lucr. 3, 374; zur Zeit des Augustus und der folgenden Kaiser: Calidiai I. Neap. 4501; Muniai I. Neap. 5852; Nicostratai I. Neap. 3836; Nipiai L Neap. 5302; Raitiai Orell. 48«; Romai Orell. 488; Serviai L Neap. 3725; Tintoriai L Neap. 3836; patriai Orell. 650; provinciai Orell. 488; viai Grut. 739, 4; in der späteren Kaiserzeit: Domitiai, Honoratai, Rusticai Ren. L Algör. 3974; coiugai 1. Neap. 6699; coloniai Grut. 362, 2 vom Jahre 321 nach Chr. Geb., vergl. Stolz, Histor. Gram- matik I 208.

In Handschriften ist der Genitiv auf ai öfters ver- dunkelt, vergl. Corssen, Aussprache und Vokal. II 719; ein- leuchtend aber ist die Emendation von Lamb. viai für via Enn. (Annal. 205) bei Cic. Cato niai. 6, 16; die von Turneb. Medeai für Medeae Enn. (Fab. 263) bei Cic. Tusc. 3, 26, 63, und die von Victor. Egeriai für Egria oder Egeria Enn. (Annal. 125) bei Varro L. L. 3, 42; sonst kommt bei Enn. noch vor: Albai Longai (Annal. 66) bei Atil. Fortun. S. 2691 (VI 284, 20); silvai frondosai (Annal. 192) bei Macrob. 6, 2, 27; Lunai portum (Annal. 483) bei Pers. 6, 9: tcrrai frugiferai (Annal. 605) bei Charis. 1 S. 7 (I 19, 1), vergl. Mart. 11, 90, 5: Attonitusque legis terrai frugiferai Accius et quidquid Pacuviusque vomunt. Vergl. L. Müller, Quintus Ennius, Einleitung in das Studium der röm. Poesie, S. 192.

In der Ausgabe des Lucilius von L. Müller sind 18 Fälle eines Genitivs auf ae, welchen 19 Fälle eines Genitivs auf ai entgegenstehen, und zwar begegnet siebenmal die auch sonst bekannte zweisilbige Form äl, in zwölf Fällen ist ai ortho- graphische Variante für ae, vergl. Stowasser, Archiv 1, 195—203,

20

der hior mit gewohnter Umsicht die einzelnen Fälle untersucht und S. 201 zu folgendem Resultat gekommen ist: „Für die Annahme diphthongischer Aussprache des ai kann keine Stelle angeführt werden; es findet sich also der Genitiv auf ae an 21 (oder 22 mit dem von mir eingeschobenen ferae) Stellen sicher. Dagegen AI an einer Stelle (Versende!) sicher XXX 66 (Hdss. viant: causam conmenta viäi it apud aurificem); ziemlich wahrscheinlich noch einmal am Versende IV 37 (Hdss. bei Non. S. 457, 8 ferat: concursaret agros catulos fetumque feräl). Geringere Wahrscheinlichkeit hat dagegen die Form ine. 12 (coramoda praeterea p atrial prima putare) im vierten Fusse (so häufig bei Lucrez) nicht an sich, sondern durch die Ueber- lieferung. Ein Fall ist nicht spruchreif. In den Jamben und Trochäen ist der Genitiv auf äi ganz gemieden." Der Voll- ständigkeit wegen mag auch M. Kleinschmit, De Lucili satu- rarum scriptoris genere dicendi Marburg 1882 erwähnt werden, der auf S. 27, 28 die Genitive auf ai behandelt, dessen Arbeit aber wegen der Kritiklosigkeit sehr mit Vorsicht zu ge- brauchen ist.

Charmidai Plaut. Trin. 2, 2, 78 (3.t9), was schon Scaliger des Versmasses wegen vorschlug, haben die neuesten Herausgeber, der Ambr. hat Charmide oder Charmidi; Epid. 2, 2, 61 (246) verlangt Eitschl Prol. Plaut, p. 86 Periphanai statt des gewöhnlichen Periphanae, mit der Bemerkung, dass der Ambr. Perifani hat; und die nämliche Schreibweise ist Epid. 3, 4, 72 (508) und 5, 1, 30 (635) für die Vulg. Periphani des Versmasses wegen erforderlich, was auch von Leo, Götz und Scholl geschrieben ist; Poen. 5, 2, 85 (1045) haben Bothe und Geppert Antidamai geschrieben, der Ambr. hat Antidamati; der vet., decurt. und Par. Antidamarchi oder Anthidamarchi ; der Nominativ heisst Antidamas v. 1051 und 1058; der Genitiv Antidamae v. 1042 und 1047; Götz und Scholl sclii^ibeu Antidama[t]i; Calliclai filia geben Bothe und Eitschl Trin. 5, 2, 59 (1183), im vet., decurt. und vat. steht Callicli, was Götz und Scholl haben, andere Herausgeber schreiben nach Bergk (Philolog. 1859 14 S. 185) Callicletis. Ausserdem stehen bei Plautus noch folgende Genitive auf ai: aquai Poenul. 1, 3, 24 (432) und Mil. 2, 6, 71 (552), wo aber Götz und Scholl aqua aeque sumi quam haec est atque ita hospita schreiben, vergl.

21

Lorenz zu der Stelle p. 269; audaciai Amph. 1, 1, 211 ('367); comoediai Casin. Prol. 30; Mil. 2, 1, 6 (84); Poenul. Prol. 51; familiai Amph. 1, 1, 203 (359); Merc. 5, 1, 5 (834); filiai Auliil. 2, 4, 16 (295); 2, 8, 2 (372); 3, 6, 4 (540); 4, 10, 67 (797): impiidicitiai Amph. 2, 2, 191 (821); libellai Pseud.

1, 1, 98; magnai rei publica! gratia Mil. 2, 1, 25 (103); meai fldei tuaique causa Aulul. 2, 1, 2 (121); morai Stich. 4, 1, 32 (537); nostrai Mil. 2, 6, 39 (519); "sapientiai Mil.

2, 2, 81 (236); silvai Mil. 4, 4, 18 (1154); simiai Merc. 2,

1, 17 (241); superbiai Cistell. 1, 1, 40; tippulai Persa 2,

2, 62 (244), Götz und Scholl schreiben tippulae, vergl. Brix zu Trin. 359 und Lorenz zu Mil. 84.

Bentley hat die Form auf ai bei Terenz an 5 Stellen geschrieben: Andr. 2, 6, 8 (439) hospitai; Heaut. 3, 2, 4 (515) Cliniai und 5, 1, 20 (893) sponsai; Phorm. 4, 2, 7 (597) Phae- driai und Hec. Prol. 1, 1 fabulai; Lachmann zu Lucr. 3, 374 nimmt Cliniai an, aber Ritschi Prol. Plaut, p. 325 spricht diese Genitive dem Terenz ganz ab, und seitdem wird auch von den Herausgebern nur die Form auf ae gesetzt und Heaut. 515 nach Brix adulescentis statt Cliniai geschrieben, vergl. Engel- brecht, Studia Terentiana p. 14.

Cicero hat aquai in den aus Homer übersetzten Versen Divin. 2, 30, 63; zu den in der oben mitgeteilten Stelle des Prise, angeführten Beispielen aus seinen Aratea, Nepai und terrai, sind hinzuzufügen: aquai Arat. 179; Divin. 1, 9, 15; Nepai Arat. 216; 278; 324; 418; aquilai Arat. 372. Bei Q. Cicero de XII signis caelestibus (Burmann Anthol. 5, 41; Meyer 66; Riese 642; Auson. ed. Schenkl p. 16; Baehrens Poet, minores p. 315) v. 10 ist flamma Nepai.

Bei Lucrez ist diese Form sehr häufig. Er hat ausser den in der Stelle des Prise, gegebenen Beispielen militiai, Trivial und Iphianassai noch Geryonai 5, 28; amicitiai

3, 83; animai 1, 112; 3, 150; aquai t, 283; l, 307; 1, 453 und öfters; caveai 4, 76; flammai 1, 725; 5, 1097; formal 2, 490; fugai 1, 1047; 4, 711; guttai 6, 614; horal 1, 1016; iral 3, 303; lingual 4, 627; lunai 5, 69; 5, 418; materiai 1, 249: 1, 516; 1, 552; 1, 565; 1, 916; 1, 951: 1, 986; 1, 1017; 1, 1035; 1, 1051; l, 1105; 2, 1065; 5, 67 u. a. m.; natural 1, 586; 1, 1108; 2, 302; notitiai 2, 124: parmal

22

4, 847; patriai 1, 41; pilai 5, 711; scaenai 4, 79; 4, 980; suminai 1, 984; H, 079; ta(!dai (5, 897; terrai 1, 212; 1, 251: 2. locy: viai l, 40H; 1, 659; 2, 249; vitai 1, 4Ut;; 1, 659; 2, 79; 6, 1153 u. a. m.; von Adjektiven gelidai :3, 687; j)iirpureai 2, 52; nigrai 4, 5.'35, vergl. C. Proll, De formis antuiuis Liicrotianis 1859 p. 28ff.; C. Stacdler, De sermonc Lucretiano 1869 p. 6. Auch bei diesem Dichter ist die altertümliche Form in den besten Hdschr. öfters verwischt, vergl. Lachmann zu 1, 29.

Das vollständige Verzeichnis der betreffenden Stellen des Virgil ist bei dem vorgeblichen Probus: aulai Aen. 3, 354; aurai Aen. 6, 747; aquai Aen. 7, 464 und pictai Aen. 9, 26, vergl. Wotke, Über alte Formen bei Virgil (Wien^^r Studien 8 1886) S. 133. Jedoch bemerkt Serv. zu Aen. 7, 464, wo die gleiche Zusammenstellung der Beispiele aus Virgil gegeben wird, dass Virgil aquae vis geschrieben habe, und aquai von Tucca und Varius herrühre, wogegen die Gl. des ersten Moret. dem Tucca aquae vis, und dem Virgil aquae amnis zuschreibt. Das in dem Fragm. Bob. de nom. et pronom. unter den dem Lucr. und Virgil eigenen Ausdrücken angeführte terrai frugiferai findet sich bei keinem von beiden, andere Grammatiker (vergl, unter 8) legen dasselbe als Dat, dem Ennius bei.

Den Genet. auf ai haben noch Donat zu Terent. Phorm. 1, 4, 7 in horai für hora et; Porphyr, zu Hör. Epod. 16, 59 in materiai und pictai; Prudent. Apoth. 702 in aquai. Ein späterer Dichter in Burmann's Anth. Latina 5, 71 (Meyer 1037) V. 13 schreibt: aret tota soll species vi dura Nepai; zweifelhaft ist Auson, Idyll. 7, 5, wo herai Imperium eine Konjektur des Ugoletus ist, Scaliger las herile, Schenkl (p. 126) nescit (tamen) erae imperium und Peiper (p. 116j das hand- schriftliche nescivit . . . ere . . . imperium.

7. An die Stelle von ai ist in der gewöhnlichen Sprache ae getreten.

In Inschr. kommt dafür häufig aes, zuweilen es, vor. C. I. L. 1, 1025; 1212; 1242 Aquilhaes, Pesceniaes C. L. Laudicaes, Dianaes; 2, 4975, 60 Staiaes Ampliataes; 3, 2583; 5061 Valeriaes, Sabinaes; 4, 1825; 2233; 2457; 2807; 3123

23

Equitiaes, lanuariaes, Cominiaes, Pinniaes, Liviaes; 5, 1006;

1039; 1573; 3387; 4674; 4967; 5492; 5954; 6080; 6545;

7281; 7852; 8868 8898 luventiaes, Africaes zweimal, . . . .

ciaes, Veronaes, Hostiliaes, Rüfiaes Te . . . aes, nutriciaes,

Val(eri)aes, Eomaniaes Novelliaes, Mottiaes Verecundaes,

Cosmiaes, Victorinaes, Tertiaes, Castaes Optataes; 6, 68; 164;

365; 366; 490; 800; 2214; 2307; 9342 dominaes, Corneliaes,

Aquilliaes, Bassillaes, Bellonaes, Latinaes, Priscillaes, Primaes,

Proculaes; 8, 8292; 9347 Sabinaes, Helenaes; I. Xeap. 515;

683; 2957; 3103; 3181; 4898; 5322; 5453; 6305; 5, 6306,

3; 6852; 7019; 7038 Octaviaes, Mm^diaes, Celerinaes, Faeniaes

Secundaes, luliaes Veneria(e), Variaes, Flaviaes Proculae,

Cerviaes Psyches, CorneKaes Chelidonis, Lepidaes et Agrippi-

naes, Caediciaes Priscaes, Helenaes, lun(oiii) Satm^ninaes (Or.

1723 lun. Saturniaes); Orell. 2445; 2741; 3008; 3356; 3365;

4231; 4694; 4788; 4886; 4947 Antoniaes, Galeriae Cleopatraes,

Proculaes, Auctaes, Valeriaes Xices, Sextiaes Saturninae,

Terentiae Primaes, Numisiaes et Septiciaes, Auctaes, [Pet]-

anniaes Faustinae, luliaes Monimes; Henz. 5318; 5376: 5411;

5476 Cirtaes, Antoniaes, Statiliaes, Anniaes Faustinae. Ferner

C. I. L. 2, 4379 Valentines; 3, 327S; 3606; 4700 f; 4733;

4896 Aurelies Valentine(s), Probes, Atilies Firmes, Cupitines,

Gl. Firmes; 5, 2049 Aurelie Gastes; 5, 6625 Primitives; 5,

6843 Annies; 6, 142 apretio Vibies: 6, 585 inductio Vibies;

6, 1796, 31 annones; 6, 2142 Terenties Rufilles; 6, 2208 Con-

cordies; 6, 2977 presidi provincies; I. Neap. 3849 Valeriae

Auctes; Orell. 458 d; 1617; 2867; 2879; 3384 Benignes,

Faustines, Probes, Pettiarum Procules et Severes, in prima

JVIinerbes; Grut. 715, 1; 747, 5 Victories, lulies Veranilles.

In den fasti Philocali 21. März und 13. Aug. (C. I. L. 1

S. 338; 348) Minerves und Dianes. Ähnliche Beispiele lassen

sich aus den Inschriften noch leicht vermehren. Vergl.

Adjekt. 19.

Die Endung aes und es findet sich auch im Genit. männlicher Namen. C. I. L. 1, 1063 Moscaes; C. I. L. 4, 2655; 2656 Plantaes: I. Neap. 3224 Alexaes; Grell. 631; 2863 C. lul. regis Rhoemetalcaes L., Midaes ministra und in olla Mdaes (in derselben Inschr. heisst Mida cubiclarius Illvir): Grut. 882, 1 Niciaes dulcissimi; C. I. L. 6, 2954 Agricoles.

- 24

Der Genit. Prosepnais über einer weiblichen Gestalt auf einem Spiegel des Pariser Museums, C. I. L. 1, 57 (vergl. die Add. S. 554) kann schwerlich für eine Latein. Form gelten. Die nebenstehenden Figuren haben die Überschriften Venös und Diovem; auch hat sich nach den neuesten Untersuchungen herausgestellt, dass die Form Prosepnais für Prosepnai ver- lesen ist, vergl. Rhein. Mus. 48 S. 486.

8. Der Dat. Sing, im Griech. hat a, der Dat. und der Lokat. Sing, im Osk. a,^ im Lokat. kommt auch ae vor, im Umbr. endet der Dat. auf e, als Verschmelzung von a und i. Im Lat. Dat. wurde früher wie im Genit. ai geschrieben, an dessen Stelle darauf ae trat. Jenes ai wird von ver- schiedenen Grammatikern dem Dat. als eigentümliche Endung zugeschrieben, von Einzelnen mit dem Zusatz, dass es die Diäresis zulasse. Charis. 1, 10 S. 7 (I 18, 17): Dicunt quidam veteres in prima declinatione solitos nomina genetivo casu per as proferre, item dativo per i, veluti haec aula huius anlas huic aulai; etiam inde perseverasse pater familias, item adhuc morem esse poetis in dativo casu, ut aulai medio Vergilius. terrai frugiferai Ennius in AnnaHbus. So auch die Exe. ex Charis. arte gramm. S. 84 (I 538, 22): Dicunt quidam veteres in prima declinatione solitos nomina genetivo casu per as proferre, item dativo per i, veluti haec aula huius aulas huic aulai, similiter et cetera, haec terra huius terras huic terrai, aqua aquas aquai; etiam inde perseverasse pater famihas, item adhuc esse morem poetis in dativo aulai medio dicere, et intus aquai, frugiferai Ennius in Annalibus. Prise. 7, 3, 9 S. 732 (II 291, 17): Nominativus et vocativus pluralis primae declinationis similis est genetivo et dativo singulari. Nam in ae diphthongum profertur, ut hi et o poetae; sed in his non potest divisio fieri, sicut in illis. Mart. Gap. 3 § 266: Lucilius in dativo casu a et e coniungit, dicens huic Terentiae, Orbiliae; Licinius (im Reichen. Lucinius) a et i. Et Lucretius crebro, et noster Maro aulai, pictai, vergl. Stowasser im Arch. I 203. Mgid. Figulus, dessen Worte nach Gell, unter 6 mitgeteilt sind, fordert, wie Lucil., für den Dat. terrae, und erkennt terrai allein als Genit. an. Von den übrigen daselbst angeführten Grammatikern beschränken Prise. 7, 2, 3 S. 728 (11 284, 17) und Vel. Long. (VII 57, 20) oder vielmehr die von ihm be-

25

zeichneten quidam die Anwendung der Diäresis ai im Gegen- satz zu dem Diphtli. ae auf den Genit., und Mar. Victor. (VI 14, 1) stellt zwar zuerst dem ae des Plur. das ai des Sing, gegenüber, gleich darauf aber bedient er sich der be- stimmteren Angabe des Nomin. Plur. und des Genit. Sing. Jedoch Quintil. 1, 7, 18 u. 19 schreibt ai, ohne übrigens der Diäresis ausdrücklich zu gedenken, ohne Unterscheidung dem Dat. und Genit. zu.

Die bei Charis. in der Ars gramm. und den Exe. und bei Mart. Cap. für die Diäresis im Dat. beigebrachten Belege aulai, aquai und pictai sind als Beispiele dieser Form des Genit. bei Virg. schon unter 6 vorgeführt; und terrai frugiferai, welches nach Charis. (in den Exe. ist frugiferai ohne Subst.) bei Enn. als Dat. gestanden haben soll, wird in dem Fragm. Bob. de nom. et pronom. (vergl. unter 6) aus Lucr. oder Virg. als Genit. gegeben, in Beziehung auf den Namen des Dichters allerdings irrtümlich. Mart. 11, 90, 5, welcher den Archaismus terrai frugiferai und die Liebhaberei für dergleichen verspottet, deutet weder den Dichter, dem dieses Wort angehört, noch den dadurch ausgedrückten Kasus an. Bei Lucr. 1, 45 o, 454 wurde früher gelesen: Pondus uti saxis, calor ignibu', liquor aquai, tactus corporibus cunctis, intactus inani; aber die Hdschr. geben ignis, nicht ignibu', und v. 454 ist untergeschoben, daher mit Wakef. und Lachmann saxi est oder saxist geschrieben werden muss. So ist aquai hier wie überall Genit., und es fehlt gänzlich an zuverlässigen Beispielen für die Diäresis des ai im Dat. Die Schreibung ai sollte wenigstens in späteren Zeiten im Dat. wie im Genit. in der Prosa (vergl. unter 6) sicher keinen anderen Laut als den von ae bezeichnen.

Sie findet sich im Dat. C. L L. 1, 166; 1, 191; 1, 498; 1, 813; 1, 1026; 1, 1093; 1, 1176; 1, 1246: 1, 1302; 1, 1311: 1, 1462; 1, 1501 d (S. 555)- Fameliai; Menervai; Concordiai; Loucinai; Titiniai Nobili uxsori; Turanniai M. L. Helenai: Munniai; coloniai; Vergiliai M. L. Hilarai; C. Clipeai M. F. Harai; Menervai; Antulai; Elog. dar. vir. 24 (C. L L. 1 S. 285) curai sibi habuit; C. I. L. 2, 3468 Furiai Secundai; 5, 645; 5, 964; 5, 1293; 5, 1460; 5, 1884; 5, 1918; 5, 1990: 5, 1992; 5, 2006; 5, 2011; 5, 2015; 5, 2015; 5, 2018; 5, 2123; 5, 2173; 5, 2199; 5, 2240: 5, 2244; 5, 2285: 5, 2408;

2(;

5, 2515; 5, -2018; 5, 2704; 5, 270n; 5, 2911; 5, 3023; 5, 3001; 5, 3071; 5, 3103; 5, 3274; 5, 3346; 5, 3354; 5, 3361; 5, 3404; 5, 3409; 5, 3418; 5, 3422; 5, 3435; 5, 3461; 5, 3505; 5, 3531; 5, 3548; 5, 3552; 5, 3553; 5, 3561; 5, 3562; 5, 3570; 5, 3581; 5, 3600; 5, 3601; 5, 3623; 5, 3637; 5, 3646; 5, 3649; 5, 3661; 5, 3670; 5, 3673; 5, 3692; 5, 3698; 5, 3699; 5, 3700; 5, 3701; 5, 3707; 5, 3719; 5, 3720; 5, 3721; 5, 3728; 5, 3737; 5, 3741; 5, 3749; 5, 3755; 5, 3767; 5, 3771; 5, 3775; 5, 3802; 5, 4040 Volumniai Gratai uxori; Donatai: Seiai Aletiai matri und Mariai Primae sorori; Viimsiai Coriiiüai; Opponiai Tcrtiai; Cinciai uxori und Cilae concubinai; Minai; Catiae Maxumai matri; (P)opil]iae Paetillae filiai; Cassiai; Pisentiai matri und Seiai sorori; Socelliai Pilinnai matri; Petale libertai; Appellai; Ariae Serenai; Pontiai Quinctai; luliai Tertullai contubernali; Tulliai . . . nai uxori; Calventiai Primigeniae uxori; Graniai Aphrodisiai uxori; Petroniai Tanniai matri und Terentiai Secundai uxori; Calventiai Rufai; T(e)- rentiai; Caetroniai Primai; Gallai; Festai; Vossiniai und Caeciliai; Fortunai; Minervai; lapudiai; Baibiai Proculae; Colonai Maximae matri; Numisiai uxori; Octaviai Coeliae matri; . . . ai Primai; Paullai uxori und . . riai Berullai; Hostiliai Irene und Hostiliai Chrysidi; Sentiai Elidi medicai; Antistiai Quintai uxori et Castruciai; . . viai Priscai uxori et Calidiai Tyche contubernali; Apolloniai uxori: Cassiai; Castri- ciai Posillai; Calidiai matri; Clodiai Amphale und Clodiai Liberali; Caeliai Maximai matri und Cluttiai Tertiai sorori; (V)aleriai . . . a . . liai; Cluienae Severai matri und Domitiae Marcellai sorori; Maximai; (P)etroniai Gratai uxori; Herenniai Primai; luliai; luniai Tertiai sorori; Verai und Sentiai; . . diai; Minuciai; . . elliai Secundai und Blandai; P(l)otiai; Po- bliciai Atticai; ... iai und . . . ciai; Remmiai Octaviai;

Gaviai; Hedistae Quintiai; Romaniai Mo ai; Aeliai

Myrsine; Eufriai Bxoratai; luliai Priscai; Yaleriai; Serviliae Proculai; Cassiai Maximai; Domitiai Secundai; Tenatiai Maximai; Gaviai Primai; Valeriai Aprili; Valeriai Priscai und Valeriailsmyrine; Quinctiai; I. Neap. 1406; 1590; 1603: 1661; 1973; 3715; 3740; 3836; 3864; 4429; 4501; 4535; 4701; 7125 Imp. Caesari Augusto et coloniai Beneventanai: Clodiai Glycerai; Didiai matri; Sextiliai Clirestai; Agrippai; Egnatiai;

27

Flaviai Philuminai iixori; Tintoriai Nicostratai; Vitelliai Statiai: Uttediai Quartai; Calidiai Aiigini; Muniai; Carniai Quartal; Honoratae mammulai; Orell. 650 Antoniai Augustai und luliai Aug.Agiippinai; Henz. 5369 a. 6;~5387; 5710 Liviai; Agrippinai; Dianai Rotonai.

9. Auch auf e endet der Dat. zuweilen In den ältesten Latein. Inschr., wie im Umbr. So C. I. L. 1, 64; 1, 168; 1, 183; 1. 810; 1, 1345; l, 1432 Fortune; Diane; Aactorie; Remureine; Taniae: Detrone; Amande; räthselhaft und schwer- lich Lateinisch sind die Formen Vesune Erinie et Erine 1, 182 und Ahelese und Plenese 1, 1313. Vergl. Corssen, Aussprache und Vokalismus, I 688. In anderen weniger alten oder ent- schieden jungen Inschr., wie Orell. 4358; 4535; 4620; 4622, haben Hereunio Agricole; Severe coniugi sue carissime; uxori sanctissimae et dulcissime; coniugi dulcissimae et sibi aman- tissime, den auch in Handschr. sehr gewöhnlichen Schreib- fehler. Vergl. Freund zu Cic. f. Milo S. 29 bis 31, Majo zu Cic. in P. Clod. et Cur. argum. S. 330.

Noch auffallender ist der ebenfalls in den ältesten Inschr. vorkommende Dat. auf a, indem der lange Vokal, wie im Griechischen, i aufgesogen hat. C. I. L. 1, 169; 1, 171; 1, 175; 1, 177; 1,80; 1, 189; 1, 1133; 1, 1200; 1, 1201; 1, 1475 Feronia; Loucina; Marcia; matre Matuta dono dedro; Nomelia; lunonei Loucina; Fortuna; lunone Loucina Tuscolana sacra; . . le . . . olana sacra; Venerei Erucina. Sittl (Lokale Ver- schiedenheit der lateinischen Sprache S. 2) hat nachgewiesen, dass man solche Dative auf a sowohl im Norden als im Süden Italiens findet, während sie, Präneste ausgenommen, das in Sprache und Kultur immer eine Sonderstellung einnahm, in Latium gänzHch fehlen. Diese Dative scheinen von Nord- umbrien (Pisaurum) ausgegangen und zunächst in die benach- barten Länder eingedrungen zu sein, worauf sie später auch nach Süditalien kamen, während sie im Norden allmählich verschwand(>n. Interessant ist, wie Sittl noch bemerkt, dass in der Kaisorzeit die lateinisch sprechenden Britannier die- selben Formen gebrauchten, vgl. Nemetona C. L L. VII 36 und sacratissima 0. L L. VII 46. Vergl. Mommsen, Unterital. Dial. S. 365; Ritschi, Rhein. Mus. 1861, 16 S. 603 (Opusc. IV 481); Corssen, Aussprache und Vokalismus, I 688; 765;

28

II <;h7; Stolz, Ltitpinisclic Foriiionlcliro (in I. v. ■\lullers Altor- tiiinswisscnschaft Jl) S. ;540. Die Insclir. 1. lt)4, in wolcher am Aiilan;^'-o . . . cia I^acia Minorva ansclioinond als Dat. stellt, ist als nicht Latoiii. anerkannt.

10. Die Kndung des Accus. Sing, ist im Sanscrit, im Osk., Umbr. und Latein, am, im Griech. a,.

Im Latein, ist dieses am in den ältesten Inschr. öfters in a verstümmelt. Vergl. unter 2. So ist in den Elog. der Scipionen C. L L. 1, 30; 1, 34 Taurasia Cisauna cepit sowie 1, 32 cepit Corsica Aleriaque urbe und magna sapientia multasque virtutes posidet geschrieben; in der lex repet. C. I. L. 1, 198 Z. 42 sententia ita pronontiato; in der lex agr. da- selbst 1, 200 Z. 5 extra urbem Eoma, und Z. 10 sententia deicito; in der lex lul. municip. 1, 206 Z. 26 in urbem Eoma; in der lex Puteol. par. fac. 1, 577 Col. 2 Z. 22 nive angolaria altiorem facito; in einer Verwünschungsformel 1, 818 item M. Hedium Amphionem, item C. Popillium Apollonium, item Vennonia Hermiona, item Sergia Glycinna: desgleichen C. L L. 1, 1280 scaina. fac. coir. und 1, 1291 in via poplicara Campanam. So ist auch Inscr. de Lyon 6, 10 S. 186 ad Humen Macra; I. Neap. 3.528 ad flnem ultimaque hora und 4076 intra maceria. Die gleiche Verstümmelung ist im Umbr. häufig.

Der Abi. Sing, hat von seiner ursprünglichen Endung äd, welche das alte Latein, mit dem Osk. gemein hat, wie in praidad, Hinnad, sententiad (unter 2), frühzeitig das d ab- geworfen, und geht also auf ä aus.

11. In den mittelitalischen Sprachen tritt die ursprüng- liche Endung des Nominat. Flur, as an die auf ä auslautenden Stämme und verschmilzt dann zu as, so im Umbr. urtas, im Osk. seriftas, im Sabell. asignas, vergl. Corssen, Aussprache und Vokalismus I 754; Mommsen, Unterital. Dial. S. 228 unter Beistimmung von Bergk, Zeitschr. f. d. Altert. W. 1851 No. 3. Im Lateinischen hat sich von dieser Bildungsweise keine sichere Spur erhalten, doch wollten die gleiche Form dieses Kasus Henzen, Ehein. Mus. 1846, 5 S. 7 7 und Bergk a. a. 0. für das ältere Latein erkennen in dem Verse des Fompon. (141) bei Non. S. 500, 26: Quot laetitias insperatas modo mi inrepsere in sinum. Nonius giebt allerdings den Vers als ein

29

Beispiel des accusativus pro nominativo; da es aber möglich ist, dass laetitias insperatas mit einem vorausgegangenen Verbuni konstruiert war, so haben wir daran keinen zuverlässigen Be- weis für ein Nomin. Plur. auf as. Vergl. besonders Ribbeck, Comicorum Roman, fragmenta II 246, der in der kritischen Note zu Pompon. (141) alle hierauf bezüglichen Erklärungen anführt, ferner Ritschi, de milliar. Popill. deque epigr. Sor. S. 20 (Opusc. IV 139); Aurelias C. L L. 3, 4315; collegas C I. L. 6, 8398 und fiüas Inscr. de Alg6r. 863 stehen zwar an der Stelle von Nomin. Plur., aber gewiss nur durch Versehen.

Eine eigentümUche Nominativbildung, die sich schwer erklären lässt und als eine Missbildung angesehen werden muss, ist sportulaes C. I. L. 8, 9092 Z. 10; Octaviaes C. I. L. 9, 156 und Acestiaes 9, 959.

Unsicher ist die Erklärung des Nomin. Plur. matrona auf zwei Inschriften von Pisaurum: matrona dono dedrot C. I. L. I 173 und dono dedro matrona C. I. L. I 177, da matrona aus matronas (vergl. Bücheier, Lateinische Deklination S. 36; Brugmann, Zeitschr. für vergleichende Sprachforschung 1883, 27 S. 200 und Grundriss der vergleichenden Grammatik II S. 662) oder aus matronai verkürzt sein kann (vergl. Corssen, Aussprache und Vokalismus I 754 Anm.).

Sehr selten ist der Nomin. Plur. auf e, als einziger Beleg hierfür wird muste ([xj;TaO in den samothrakischen Inschriften C. I. L. I 578 und 579 angeführt.

Die Endung des Nomin. und Voc. Plur. ist gewöhnlich ae, welches dem Griech. at entspricht. Die Schreibung ai wird in diesen Kasus verworfen; vergl. die Stellen des Quintil, Vel. Long, und Mar. Victor unter 6, und die ebendaselbst er- wähnte Stelle des Scaur. S. 2259 (VII 24, 10). Wir lesen jedoch in dem Denkmal de bacchan. C. I. L. 1, 196 Z. 29 tabelai datai eriint, und in dem Gesetzfragment C. I. L. 1, 207, Z. 6 litcraive testium, und auch in der Säuleninschrift Tampiai Diovei 0. I. L. 1, 1435 (5, 2799) scheint Tampiai Nomin. zu sein. Vergl. C. I. L. 5 S. 1073 und 1095. So auch I. Neap. 2460 Lucceiai Cn. F. Polla et Tertulla.

12. Der Genit. Plur. geht im Latein, und Umbr. auf ärum aus, wie im Osk. auf azum, im Griech. auf awv, im Sanskrit im Fem. des Pronom. der dritten Person auf äsfini.

30

Mclii'frc Xoinina gestatten daneben, teils in der gewüliii- liclien, teils in der dichterischen Sprache, eine verkürzte Form auf um. Über die Quantität dieser Endung um sind die Ansichten verscliieden. Nach A. Marx (Hülfsbüchlein für die Aussprache der lateinischen Vokale in positionslangen Silben. S. 2) ist der Vokal höchst wahrscheinlich lang, „deiui erstens niusste das in der 1. und 2. Deklination durch Kontraktion enstandcne um neben ärum und örum später als solches im Bewusstsein bleiben, zweitens wären sonst in der 2. Deklination der Acc. Singul. und Gen. Plur. gar nicht zu unterscheiden gewesen. Eine erwünschte Bestätigung giebt duümviratum C. I. L. X 1081". Die hier angeführten Gründe sind nicht überzeugend, besonders der, dass der Acc. Singul. und Gen. Plur. nicht zu unterscheiden gewesen wären; mit Recht nennt Deccke (Erläuterungen zur lateinischen Grammatik, S. 32) die altübliche Aussprache des Gen. Plur, um zum Unterschiede vom Acc. Singul. um eine unbegründete Erfindung der (iram- matikcr. Auch duümviratum kann allein nicht viel beweisen, da sehr oft iuschriftliche Längenbezeichnungen in direktem Widerspruche mit der richtigen Aussprache stehen, besonders kommen sehr häufig Versehen bei dem Apex vor. Was die Kontraktion betrifft, so mag zugegeben werden, dass der Vokal ursprünglich lang gewesen ist, aber sicher ist, dass auch ur- sprünglich lange Vokale vor dem auslautenden m verkürzt sind, so sagt Prise. 7, 19, 94 S. 781 (II 366, 21) ganz be- stimmt bei der 5. Deklination: Accusativus a nominativo fit mutata s in m et necessario correpta e. Numquam enim ante m terminalem longa invenitur vocalis, ut „hunc meridiem", „hancrem". Vergl. Tegge, Philolog. Rundschau 1883, S. 1334 und 1335.

Prise. 7, 3, 9 S. 732 (II 291, 21): Genetivus plu- ralis primae declinationis fit addita ablativo singulari „rum" syllaba, ut „ab hoc poeta horum poetarum", „ab hac Musa harum Musarum". Producitur enim a tarn in ablativo singulari quam in genetivo plurali. Et notamdum, quod onmes casus tarn singularis quam pluralis numeri pares habent numero syllabas in hac declinatione, excepto genetivo plurali; bic enim abundat una syllaba. Est autem quando hunc quo- que per concisionem proferunt, et maxime in compositis et

:n

patronymicis. Ut „Graiugenum" pro „Graiugenarum". Vir- gilius in III (Aen. 3, 550): G-raiugenumque domos suspectaque linquimus arva. In eodem (v. 221): Caprigeniimque pecus nullo ciistode per herbam, pro „caprigenarum". Idem in VIII (v. 127): Optiime Graiugenum, cui me Fortuna precari. In eodem (v. 698): Omnigcnumque deura monstra et latrator Anubis. Sic „caelicolum" pro „caelicolarum", et „trinundinum" pro „trinundinarum". Cicero pro Cornelio I: Expromulgatione trinundinum dies ad ferendum potestasque venisset. „Am- phorum" pro „amphorarum". „Aeneadum" quoque pro „Aenea- darum" Lucretius in primo versu: Aeneadum genetrix, hominum divumque voluptas. Similiter „Dardanidum" pro „Dardanidarum" Virgilius in II (v. 241): 0 patria, o divura domus Ilium et inclyta bello moenia Dardanidum. Idem in XI (v. 296): Variusque per ora concurrit Ausonidum turbata fremor. Fragm. Bob. de nom. et pronom. 4 S. 128 (V 556, 17): Prima declinatio et secunda genetivum pluralem faciunt addita „rum" syllaha ablativo casui singulari, ut „ab hoc poeta horum poetarum", „ab hoc docto horum doctorum". Hie tarnen ali- quotiens ornatus gratia vel metri necessitate vel consuetudine vetustatis per a'JYxoz/jv pronuntiatur. In prima quidem decli- natione in his quae composita sunt, ut „caelicolarum" „caeli- colum". „omnigenarum" „omnigenum". Vergilius (Aen. 3,20): Superoque nitentem caelicolum regi mactabam in litore taurum. Idem (8, 698): Omnigcnumque deum monstra et latrator Anubis. Amphorae etiam non „amphorarum", sed „amphorum"; ita enim semper esse dicendum, iam inde antiquitus obtinuit. In secunda vero declinatione tantum cum sint generis masculini, ut „viorum" „virum": Arma virum tabulaeque (Verg. Aen. 1, 119), „modiorum" „medium", sicut Tullius ubique, „sester- tiorum" „sestertium". Nam neque feminini genoris neque neutri nomina placuit hoc modo enuntiari per geneti\um pluralem, ac maxime neutra, ne et hie fieret a^jv^fATTTwat? nominativi singularis, et essent iam non triptota, sed tctraptota, ut puta pro „templorum" „templum", quod est nominativi et accusativi et vocativi.

Die Nomina auf cola und gena sind die einzigen rein lateinischen der ersten Declination, deren Genitiv Pluralis auf um ausgehen kann, vergl. Corssen, Aussprache und Vokalismus, I S. 589. So haben caelicolum ausser Virg.

82

a. a. 0. noch Enn. (324) bei Prise. 17, 22, 166 S. llO.i (III 192, 15); Catull. 68, 138; Lucan. 6, 444; Val. Fl. 2, 83; Sil. 2, 482; 8, 535; 8, 418; 16, 258; 16, 289; 17, 3; 17, 36; 17, 130; 17, 552; Claud. Cons. Stilich. 2, 9; Auson. Eclog. de lustr. agonitus (ed. Peiper p. 103) v. 2; Technop. de dis (ed. Peiper p. 161) V. 1; Avien. Arat. 886; Mart. Capell. 2, 215; Ennod. Pancgyr. regi Theodor, ed. Hartel p. 273, 14; vita Antoni p. 386, 9; Dictio 22 p. 495, 15 und Dictio 25 p. 501, 1; Coripp. loh. 1, 454; Anth. Lat. ed. Riese 21 (Baehrens IV 211) V. 145; ed. Eiese 486 (Baehrens V 79) de ponderibus et mensuris v. 129; Orell. 855 v. 14, dagegen luven. 13, 42 caelicolarura. Lucr. 4, 586 hat agricolum, aber 2, 1161; 6, 1260 agricolarum; Calpurn. 8, 52 (oder Nemes. Ecl. 1,52) ruricolum. Graiugenum ist ausser Verg. a. a. 0. noch Val. Fl. 2, 557; Stat. Achill. 1, 36; Coripp. lust. 4, 218; Ter. Maur. 121; Orestis Trag. 970; Troiugenum Catull. 64, 355; Terrigenum Val. Fl. 2, 18; Claud. Eapt. Tros. 3, 351; in- digenum Prudent. adv. Symm. 2, 501; caprigenum trita ungulis Acc. (544) bei Macrob. Sat. 6, 5, 14 und nubigenum Sidon. Carm. 5, 237. Von den übrigen oben citierten Stellen hat Aen. 3, 221 caprigenum als Epitheton zu pecus, wie Prise, selbst 6, 1, 3 S. 677 (II 196, 12) anerkannt hat; ebenso gehört Plaut. Epid. 4, 1, 18 caprigenum hominum non placet mihi neque pantherinum genus das Adjectiv caprigenum zu genus; und Aen. 8, 698, worüber Lachmann zu Lucr. 5, 440 zu vergleichen, ist oranigenum Genit. Plur. des Adject. omnigenus.

Denn trinun!dinum, welches nach Prise, für trinun- dinarum stehen soll, hat keinen Nomin. trinundinae, sondern wir kennen nur trinundinum oder trinum nundinum Cic. de domo 16, 41; 17, 45; Phil. 5, 3, 8; Epist. Fam. 16, 12, 3; Liv. 3, 35, 1, und trino nundino Quintil. 2, 4, 35. Und famulum bei Val. Fl. 3, 282 wird von Forcell. mit Unrecht von famula abgeleitet; es gehört vielmehr ungeachtet der Ver- bindung mit matrum zu famulus, wie an anderen Stellen des- selben Dichters und anderer (vergl. unter 31), wenn man auch dabei zugleich an famuli und famulae denken mag.

Von den aus dem Griechischen stammenden Nomina hat amphora auch nach Diom. 1 S. 280 (I 304, 25) amphorum. Charis. 1, 15 S. 41 (I 55, 11) sagt: Amforum an amphorarum

33

dicendum sit, quaeritur. Amforum in consuetudine est; sed cum eadem suavitas in utraque enuntiatione sit, non video, quare quis barbarum malit, cum aures simili pretio recta dilectent. Dicemus igitur amforarum, quia quaecumque nomina, exceptis neutralibus, singulari numero casu nominativo a littera finiuntur, non possunt genetivo plurali per alias litteras quam per arum exire, tamquam Sisenna Sisennarum, Minerva Miuervarum, collega collegarum. Sic ergo amfora amforarum,

non amforum. Romanus autem in libro de analogia

adsidue amforum, si coniunctim, ut X milia amforum, item modium, sestertium, numraum; at si per se, amforarum. Und S. 77 (I 100, 14): Amphora, si declines, amphorarum facit: at ex hoc iunctim X milia araphorum dicimus. Item modium, sestertium, nummum. Lentul. bei Cic. Epist. Farn. 12, 15, 2 hat duum milium amphor.um; Plin. N. H. 6, 22, 24 (82) terna milia amphorum; 0. I. L. 6, 1771 viginti quinque milia amforum; aber Liv. 21, 63, 3 trecentarum amphorarum; Colum. 12, 28, 1 amphorarum septenum; Plin. N. H. 9, 30, 48 (93) amphorarum quiudecim; Labeo Dig. 14, 2, 10 § 2 amphorarum duo milium; ülpian. Dig. 33, 5, 2 § 3 cui centum amphorarum electio data sit; Ulpian. Dig. 33, 6, 3 si cui vinum sit legatum centum amphorarum; Ulpian. Dig. 33, 6, 13 eum numerum amphorarum; luhan. Dig. 33, 6, 5 certus numerus amphorarum vini: Tuhan. Dig. öO, 16, -206 eandem causam amphorarum esse; Sic. Flacc. de cond. agr. S. 142, 27 Lachm. (S. 6 Goes) vcrtices am- phorarum.

Dass drachmum in Q-ebrauch gewesen ist, erhellt aus Varro L. L. 9, 49, 85: Sic loquontur, hoc mille denarium, non hoc mille denarii, et haec duo miha denaria, non duo milia denarii. Si esset denarii in recto casu atque infinitam multi- tudinom significaret, tunc in patrico denariorum dici oportebat, et non solum in denariis, victoriatis, drachmls, nummis, sed etiam in viris idem servari oportcre, cum dicimus iudicium fuisse triumvirum, decemvirum, non triumvirorum, decemvirorura. Wir finden jedoch Plaut. Trin. 2, 4, 23 (425) mille drachuma- rum; Terent. Hcaut. 3, 3, 40 (451) dr ach mar um argcnti mille; Cic. pro Flacc. 15, 34 drachmarum CCVI milia und 19. 43 drachmarum XV milia. Zweifelhaft ist Cic. Epist.

Xpue-Wairener, Formenlehre. I, 3. Aufl. 3

34

Farn. 2, 17, 4, wo in <ion cod. Med. 44, 9 und Harl. 211'4 dracchuni steht, was Mendelssohn mit der Bemerkung incertum qua gonilivi l'unna Cicero h. !. usus sit aufgenommen hat: Haiter schreibt dracliunmm, was auch Bücheler im Rhein. Mus. XI p. 5I.T vorschlägt, vergl. Ritschi, Opusc. JI p. 483; Wesenberg und C. F. W. Müller haben drachmum.

Der Gonit. auf um ist vorzüglich häufig bei griechischen und barbarischen Völkernanien. Phaselitum Cic. 1 agr. 2, 19, 50; Metropolitura Caes. bell. civ. 3, 81, 2; Crotoniatum Liv. 24, 3, 9; Phthiotum Ovid. Amor. 3, 6, 32; Apolloniatum Plin. N. H. 3, 11, 16 (100), aber Apolloniatarum Plin. N. H. 4, 13, 27 (92); Gangaridum Verg. Ge. 3, 27; Plin. X. H. 6, 18, 22 (65); Val. Fl. 6, 67; lustin. 12, 8, 9; Marmaridum Sil. 5, 184; 7, 628; Lapithum Verg. Aen. 7, 305, aber Lapi- tharum Ovid. Met. 12, 261; Stat. Theb. 5, 262; 6, 529 und Achill. 1, 40; Teleboum Verg. Aen. 7, 735; Sil. 7, 417; Stat. Silv. 3, 5, 100; Macetum Grat. Gyn. 117; Manil. 4, 762; Lucan. 2, 647; 5, 2; 10, 16; 10, 28; 10, 269; Val. Fl. 1, 96; Sil. 13, 878; 14, 5; 15, 287; 17, 415; 17, 633; Stat. Silv. 4, 6, 106; Theb. 7, 269 und Achill. 1, 202; Auson. Nob. urb. 3, 9; Claudian. in Ruf. 2, 279; Cons. Mall. Theod. 28 und in Eutr. 2, 147; Avien. Orb. terr. 588; Prudent. c. Symm. 2, 547 (der Nomin. Plur. ist Macetae Stat. Achill. 2, 418; Gell. 9, 3, 1, wiewohl der Nomin. Sing. Maces Sil. 5, 194; 9, 222 und der Nomin. Plur. Macetes Veget. R. mil. 3, 23 [p. 114, 6 ed. Lang] im Par A, dafür in anderen Büchern Mazetes); Sarmatum lordan. Gct. 34, 178 (ed. Mommsen p. 104, 18); Sauromatum Auson. Mosell. 9; Xumidum Mart. 12, 26, 6 (im Pal. P ist Numadum, darnach hat Schneidewin, Friedländer und Gilbert Nomadum geschrieben); Pisidum Prise. Perieg. 808; Arsi- noitum 0. I. L. 3, 6575; Israelitum Tert. adv. lud. 1; Samaritum luvenc. 2, 257; 2, 324; 2, 437.

Ferner bei Patronymica. Aeneadum ist ausser der von Prise, citierten Stelle des Liicr. 1, 1 bei Verg. Aen. 1, 565; 9, 180; 10, 120; 11, 503; Ovid. Trist. 2, 261; 2, 262; Val. Fl. 2, 573; Sil. 1, 2; 2, 55; 2, 295; 2, 420; 2, 428; 3, 70; 8, 47; 13, 500; 14, 4; 16, 117; Arnob. 4, 27; Auson. Eclog. 11 (9), 7 (ed. Peiper p. 98); Monosticha de ordine imperatorum V. 11 (p. 184); Tetrasticha VI v. 25 (p. 188); Epigr. 52 (33),

35

2 (p. 331); C. I. L. 2. 2(i60 lind iO, 1688 in Versen; Aeolidum Aiison. Tet'bn. 12, 3 (118) ed. Peiper p. 166; Dardanidum ausser der daselbst angeführten Stelle noch Verg. Aen. 5, 622;

10, 4; Epit. Iliad. 746; Ausonrdiim auch Verg. Aen. 10, 564; li', 121; Sil. 13, 348; Pelopidum Acc. (42) bei Non. S. 146, 29 (in den Hdschr. Pelopidarum); Cecropidum Ovid. Met. 7, 502: Auson. Epist. 24, 55; Arsacidum Lucan. 10, 51; Sil. 8, 469; Aeacidum Val. Fl. 5, 573; Sil. 15, 292; Maeonidum Sil. 6, 607; Agenoridum Sil. 8, 1; Thespiaduin Sil. 11, 19; 12, 364; Laom edontiadum Sil. 10, 629; Pheretiadum Sil. 12, 159; Aonidum Stat. Theb. 2, 697; 10, 195; Tantalidum Stat. Theb. 10, 785; Nemes. 39; Sidon. Carm. 2, 312; Letoi- dum Auson. Epitaph. 27, 2; Scipiadum Claudian. Laus Seren. Reg. 42; Sidon. Carm. 7, 555; Romulidum Prudent. c. Symmach. 1, 6; Auson. Techn. 8, 6 (62) ed. Peiper p. 162 und Rutil. Namat. 1, 68; Appiadum C. I. L. 10, 1688 in Versen. Aber auch Aeaci darum Enn. (Annal. 206) bei Cic. Divin. 2, 56, 116; Pelopidarum Dichter (ine. fab. v. 119 ed. Ribbeck I. p. 252) bei Cic. Epist. Fam. 7, 28, 2; 7, 30, 1; Epist. Att. 14, 12, 2; 15, 11, 3; und Acc. (163) bei Non. S. 143, 21; Tantalidarum Acc. (657) bei Cic. Nat. Deor. 3, 38, 90 und Charis. 1, 15 S. 70 (I. 91. 8); Romulidarum Lucr. 4, 683; Sulpic. 57; Tyndaridarum Horat. Serm. 1, 1, 100; und in Prosa überall, mit Ausnahme später Schriftsteller wie Arnob., Aeacidarum Cic. Off. 1, 12, 38, lustin. 12, 15, 1; lamidarum und Clytidarum Cic. Divin. 1, 41, 91; Bran- chidarum Plin. N. H. 5, 29, 31 (112); Curt. 7, 5, 30; Amm. Marc. 29, 1, 31; Arsacidarum Tac. Ann. 2, 2; 6. 34;

11, 10; 14, 26; 15, 1 und Hist. 1, 40; Eumolpidarum Tac. Hist. 4, 83.

In den griechischen Nomina giebt das Latein, um einfach die gewöhnliche Bildung auf wv wieder; dagegen ist in den sich an diese anschliessenden Lateinischen der ersten und den viel zahlreicheren der zweiton Declin. (vergl. 31), wenn nach dem Ausfall des r der Stammvocal von der Casusendung ab- sorbiert wird, ein Übergang in die (bitte Declination zu er- kennen, wie uns auch sonst dergleichen Vermischungen der De- chnationen in einzelnen Casusformen begegnen. Vergl. Spalding in Wolfs und Buttmann's Mus. der Altert. Wiss. 2 S. 368 fg.

lii^

13. Dio KiuIuiil:- <Ios Dat. Plur. im Cxriech. i.st at;, füe dos Dat. und Ahhit. Plur. im Sanscrit äbhjas, des Instrum. äbliis, dos Dat. und Ä.l)lat. Plur. im Osk. als, im Umbr. es, im Latein. <,^o\vöhnli(;h Is, einige Nomina aber haben abus. Prise. 7, 3, 10, 11 S. lir.i, lU (II 293, 2): Dativus et ablativus pluralis primae declinationis mutat a extremara ablativi singularis in „is" productam, ut „a poeta, liis" et „ab bis poetis". et „Musa, bis" et „ab bis Musis". Inveniuntur tarnen quaedam pauca feminini generis, quae ex masculinis transfigurantur non habentibus ncutra, quae et aniraalium sunt demonstrativa, naturaiiter divisum gcnus babentia, quae differentiae causa ablativo singulari „bus" assumentia faciunt dativum et abla- tivum pkiralem, quod nulla alia habet declinatio in ,.bus^ termians supra dictos casus, ut a h^ngam in eis paenultimam habeat, ut „bis natäbus", „flliäbus'', „deäbus", „equäbus", „muläbus", „libertäbus"', asinäbus". M. Oato in Originibus (VII 6 ed. Jordan p. 28, 10): Dotes filiabus suis non dant. Et „filiis" tarnen in eodeni genere dictum est. Ennius in An- dromeda (98): Filiis propter te obiecta sum innocens Nerei (id est Nereidibus). Plautus in Sticho (4, 1, 61): Ego ibo intro, et gratulabor vestrum adventum filiis, pro ,.fi]iabus". Idera: Qui tahs est de gnatabus suis. Ovidius posuit in XIII Metamorphoseon (v. 660): Euboea duabus et totidem natis Andros fraterna petita est. Cicero pro Cornelio I (fr. 30 Kaiser = 1. fr. 2 C. F. W. Müller): Ut ab love optimo maximo ceterisque diis deabusque omnibus opem et auxilium petam. „Eabus" etiam pro „eis- differentiae causa in femiuino Emina protulit in IUI Annalium (32 ed. H. Peter p. 10.5, 12): Scriba pontiflcius, qui cum eabus stuprum fecerat; dicit enim de Vestalibus. Multa tarnen alia quoque contra regulam vitiose et in bis et in aliis casibus vetutissimi protulisse inveniuntur, in quibus non sunt imitandi. „Ambae" etiam et „duae", quaravis nulla simili differentiae causa cogente, similem habent dativum „ambabus", „duabus", quamquam genetivum ,,am- barum" et ,,duarum'' faciunt. Prise, de nom. et pronom. et verbo 1, 22 S. 1306 (III 447, 24): Differentiae causa notantur „deabus", „filiabus", „natabus", ..equabus", „asinäbus", „mu- läbus", „animabus". Pompei. Comment. S. 175 (V 173, 24): Ablativus singularis a littera terminatus genetivum pluralem

37

in ,.ruDr- mittit, dativum et ablativum in „is^': „Musa Musarum Musis"; oxceptis bis nominibus, in quibus genera cliscernenda sunt, ut „dea dearum deabus", „mula miilariim nnilabns". „filia filiarum filiabus". „equa equariim eqiiabus". Nam ab eo qiiod est „equa" si dixerimus „equis", ,,filia filiarum filiis", si sie dixerimus, sexum potius masculinum intellegimus quam femininum. Sed scire debes, quoniam Probus istam regulam expressit et dixit, si volueris sequi, ut omnia, ubi genera discernenda sunt, aliter prol'erantur in ablativo vel in dativo, incipiemus dicere „Romanabus"; si enim dixerimus „Eomanis", masculinum sexum intellegimus. Quodsi hoc est, incipiemus dicere etiam in pronominibus „ipsabus illabus", quoniam, si dixerimus ..illis ipsis", magis erit masculinum quam femininum. ünde vides, quod male definiunt, qui ita dicunt, „in quibus genera discernenda sunt, aliter profererjda". Et quid ergo? Faciendum est ut scias pauca esse, quae diflferenda sunt, et dicit „absque istis omnia in is proferanda sunt". Vix quinque aut sex inveniuntur nomina. quae ita proferantur: „mula mularum mulabus", „equa equarum equabus", „filia filiarum filiabus"; „dea dearum deabus", et reliqua unum aut duo. lam ipse dixit, quae sunt excepta discretionis causa. Derselbe S. 209 (V 188, 28): Quaeritur quomodo dicamus. „dea dearum", utrum „deis" an „deabus". Ait sie Donatus: „debemus quidem regulas sequi, sed ne confundamus sexum et nescias, utrum „deos" dicamus an „deas", sie admittere, ut dicamus „deabus", non arte, sed discernendi sexus causa". Hoc dixit et abstinuit se a re, quam debuerat dicere. Quid ergo? ubique observandum est, si hoc est? Si, quoniam confusum est, et discretionis sexus causa mutamns ista, non te permitto dicere „ab bis Romanis'', sed „Romanabus", quia, si dixeris „ab bis Romanis", nescio utrum masculinus sexus sit an lemininus. Non te per- mitto dicere ,,ab ipsis" sed „ab ipsabus" non ,.ab istis", sed „ab, istabus". Confusus est sexus tarn in pronominibus quam in nominibus. Ait sie Probus, quod verum est: „debemus per omnia regulam sequi; sed si quando fuerit necessitas testamenti scribendi, tunc ista servanda sunt, aliter non. Puta maiores nostri volucrunt iuiis necessitate dirimere apartam regulam et apartam rationem, ne aliquid in dubitationem veuiret. Xam si diceret: ..volo filiis meis dare illum fundum". quo modo vide-

38

rctur apcrtuin esse, de (jiiihiis scnsisset? L'triusque eniui sexus confusiis est. Sed iit (iiscernamus, idcirco diciraus „filiabus", propter necessitatciii iuris, „deis deabus" et alia

quae siiiiilia sunt, quac pertinent ad necessitatem iuris

Ergo dehernus, ubi est nocessitas iuris, hoc mutare, ubi uon

fucrit, servire regulis. Et in tantum hoc putavit Prol)us, ut

etiam dixerit ista verba mutari, „uata natabus", .,filia filiabus'',

„dea deabus", „muhi mulabus". Quinquc posuit tantunimodo;

ista sunt, alia iara reguh's serviunt. Serv. (Scrg.) Comment.

in Donat. S. 1845 (IV 434. 8): Quod dicit „ab bis mulabus",

,, filiabus", „deabus", nos dicere debere, sciendum est propter

testamentorum necessiatem. Nam haec pauca dicit Probus

contra artem esse suscepta, nee nos debemus ad istorum simili-

tudinem alia declinare. Ea enim, quae arte carent, sola aucto-

ritate firmantur. Fragra. ßob. de nom. et prouom. 5 S. 129

(V 556, 36): Utriusque supra dictae declinationis dativus et

ablativus pluralis ,,is" syllaba terminatur, exceptis quae am-

biguitatis causa discernendae contra rationem recepta sunt,

„filiabus", „deabus", „equabus", ,, mulabus", item ,,ambabus",

„duabus", ,,domo domorum domibus". Idque antiqui paene in

Omnibus fac.iebant, quae sub eadem finalitate in utroque genere

nunc proferuntur, ut puta „magni magnis" et „magnae magnis",

,,pudici pudicis" et „pudicae pudicis", ,,liberti libertis" et

„libertae libertis". Haec antiqui ob disceruendum sexum in

femininis „magnabus" „pudicabus" ,,libertabus" dicebant, sed

a posteris illa tantum, quae superius diximus, in usu rententa

sunt propter iuris necessitatem, quod omnem ambiguitatem

auferre voluerunt (in der Hdschr. voluit) ex testamentis atque

legatis. Charis. 1, 15 S. 39 (I 54, 7): Ablativus cum a vel

0 littera terminetur, „rum" accipit et facit genetivum pluralem.

Dativus et ablativus per ,,is" exeunt, ut „ab hoc docto doctorum

doctis"; nisi quod nonuunquam ratio ista auctoritate ve! ne-

cessitate corrumpitur, veluti cum dicimus „bis deabus '' et

„libertabus" „filiabusque", quod iuris periti instituerunt, am-

biguitatis secernendae scilicet gratia, ob quod multa sordide

ab auctoribus dicta videntur habere rationem. Nam Gellius

in II deabus inquit supplicans: et in eodem: Multitudo pue-

rorum iam erat ex raptabus; et in tertio: Gapite cum aliis

paucabus consilium; et in V puellabus, et in VII pro

39

du ab US pu die ab US. Quae, ut dixi, sexus ostendendi causa defendi possunt. At cum nulla causa cogente quid tale dicitur, tunc nimirum confitendum est de errore, ut idem Gellius in XCVII portabus, et mox oleab'us, et Plautus in Curculione (4, 2, 20) hibus, et Ennius in Protreptico pannibus: quae iiotanda videntur. Derselbe 1, 10 S. 9 (1 21, 3): Sunt quae- dam nomina feminina primi ordinis, quae in dativo plurali in .,bus" syllabam efferuntur, ut ,,haec dea", pluraliter „bis deabus", et ,,haec liberta", pluraliter ,,bis libertabus''; similiter ,,baec filia", pluraliter „bis filiabus''. Und 1, 17 S. 103 (I 129, 13): ..Filiabus" in testamentis ob discrimen sexus ait Plinius dici consuesse, cum bis tantum nominibus „bus" adici soleat, quae numero plurali es litteris terminantur, ut cupiditates dignitates, vel quae „us", ut anus manus senatus fluctus. Diom. 1 S. 280 (I 304, 24): „Deabus" „filiabus" „libertabus" „mulabus", et quidquid huiusmodi est, discernendi sexus gratia contra rationem perceptum est. Ebenso Charis. 1, 18 S. 122 (I 148, 2.5), ausser dass hier libertabus und mulabus fehlen. Pboc. 4, 6 1704 (V 427, 7) giebt nach dem Guelf. als solche, welche discernendae ambiguitatis sexus causa die Endung bus annehmen, ..deabus" (verschrieben in duabus) „filiabus", „natabus" ,,dominabus" ,, mulabus" „equabus" „asinabus" ,, libertabus", quae a viris peritis usurpata sunt; in den übrigen Büchern fehlen natabus, dominabus und asinabus. Rhemn. Pal. S. 1365 (V .533, 17) zählt als contra artem suscepta folgende auf: ,, mulabus" „libertabus" ,, deabus" „natabus" „filiabus" „equabus" „asina- bus", nebst ambabus und duabus. Cledon. S. 18G3 (V 11, 14) hat als solche, quae causa sexus anomala sint, „deabus" „mimabus" ,, mulabus" ,, asinabus" ,, equabus", „filiabus"; Marc. Plot. Sacerd. Art. gramm. 1, 1 (VI 427, 6) als solche, welche propter generis discretionem die Endung bus erhalten, ,, deabus" „filiabus" „mulabus" „equabus". Prob. Instit. art. S. 273 (IV 82, 17) sagt, dass fünf Nomina, nämhch dea sponsa mula equa amica, im Dat. und Abi. Plur. propter metra et structuras die anomale Bildung auf abus erhalten, wogegen er S. 276 (IV 84, 34) als das einzige Nomen, welches propter metra et structuras diese anomale Declination habe, filia aufstellt. Der- selbe führt S. 230 (IV 48, 8) mulabus als ein Beispiel der miscens anomal iae per dechnationem ratio au. Nach Serg.

40

Kxpl.in. in Donat. '1 fol. (;8* (IV 544, 17) haben doa filia mula oqua ccrva o,t cetera siniilia generis causa die Endung abus. Die ars Bern, in H. Hagen \s Anccd. Helvet. fol. 95a (S. 93 und 94) zählt „deabus'' ,.aniniabus" „filiabus" „mulabas" „equabus" „ursabus" ..famulabus" auf.

Am häufigsten kommen deabus, filiabus und libertabus vor. Deabus in Vei'bindung mit dis findet sich ausser der von Prise, erhaltenen Stelle des Cic. pro Cornel, welche in der Feierlichkeit des Ausdrucks an den Anfang der Rede des Demosth. vom Kranz rrpwTov \i.iv -zoiz \hoii t^'y/wm tä-a xai -'iactt; er- innert, noch bei Gic. Eabir. Perd. 2, 5 ab love optimo maximo ceterisque dis deabusque immortalibus, quorum ope et auxilio multo raagis haec res publica quam ratione hominum et consilio gubernatur, pacem ac veniam peto: und in einem Schreiben des K. Probus an den Senat bei Vopisc. Prob. 15, 4 has lovi optimo maximo ceterisque dis deabusque immortalibus vestris manibus consecrate. Und so oft in Dedicationschriften, C. I. L. 2, 432; 2, 2395; 2, 4496; 3, 823; 3, 892; 3, 987; 3, 996; 3, 1060; 3, 1062; 3, 1063; 3, 1064; 3, 1088; 3, 1946; 3,2880; 3, 3221; 3, 3274; 3, 3418; 3, 3626: 3, 3899; 3, 3903; 3, 4359; 3, 5186; 3, 5787; 3, 5788; 3, 6289; 5, 514; 5, 767; 5, 3219; 5, 3902; 5, 4205; 5, 4936; 5, 5059; 5, 5060; 5, 5061; 5, 5245; 5, 5497; 5, 5500; 5, 3515; 5, 5560; 5, 5608; 5, 5609; 5, 5633; 5, 5640; 5, 5661; 5, 5669; 5, 5784; 5, 5785; 5, 6053; 5, 6491; 5, 6575; 5, 6767: 5, 7870; 5, 8802; 6, 100; 6, 224; 6. 2820; 7, 237: 7, 367: 7, 633; I. Neap. 8; 2461; 2590; 5484; Inscr. de Lyon 1, 1 S. 3; Inscr. de FAlg^r. 101; 1732; 1894; 3664; Orell. 1749; 1761; 1870; 2118; 2124; 2131; 3451 und Henz. 5653. So auch in divis divabusque luci Sabulli in einer In- schrift von Auximum (bei Voss, de annal. 2, 3 am Ende) C. I. L. 9, 635* unecht. Aber auch in der Relation über gottesdiensthche Handlungen schreibt Augustin. Civ. D. 2, 4: Ludis turpissimis, qui diis deabusque exhibebantur oblecta- bamur und 4, 16: His omnibus diis et deabus publica sacra facere susceperunt. Hier ist dis deabusque in gleiclier Weise verbunden, wie an anderen Stellen di deaeque Enn. (288) bei Non. S. 342, 15; Plaut. Epidic. 3, 3, 15 (396); MiL 3, 1, 131 (725); Mosteil. 1, 3, 35 (192); Persa 2, 4, 21 (292); Terent. Eun. 2, ;! 11 (302); Heaut. 4, 6, 6 (810); Phorm. 5,

_ 41 -

8, 83 (976); Hecyr. 1, 2, 27 (102); 1, 2, 159 (134); Liv. 3, 17, 3; 6, 16, 2; Tacit. Ann. 6, 6 (12); cli cleae Terent. Pliorm. 4, 4, 6 (687); di omnes deaeque Plaut. Casin. 2. 4, 1 (279); di deaeque omnis JPlaut. Mil. 2, 6, 21 (501); di te deaeque omnis Plaut. Mostell. 2, 2, 33 (464); dique deaeque Verg. Georg. 1, 21; Aen. 6, 64; Propert. 4 (3), 13. 41; divi divaeque Liv. 29, 27, 2; deorum dearumque Liv. Praef. 13; 39, 10, 5; deos et deas Plaut. Casin. 3, 5, 40 (671); deos deasque Liv. 42, 13, 12; deos omnes deasque Liv. 27, 45, 8.

Deabus ausser Verbindung mit dis haben ausser dem von Charis. angeführten Geschichtschreiber Gellius noch Varro bei Augustin. Civ. Dei 7, 24; Apul. Met. 4, 30 S. 304; 10, 32 S. 746; Augustin. Civ. Dei 3, 3; 4, 11; 4, 20; 4, 21; 7, 3: 7, 28; 18, 10; C. L L. 5, 8213; 6, 1780. Dasselbe ist in Dedicationsinschriften: C. L L. 2, 3024; 3, 1673; 7, 454 deabus; 7, 368 deabus (om)nibus; 7, 424; 7, 559: Ephem. epigr. Vol. 3 S. 12o No. 1681; Vol. 4, 1 S. 198 adn. 1684 deabus matribus; 7, 303; 7, 319 deabus matribus trama- rinis; 7, 757 und Henz. 7148 deabus Nymphis oderNimphis; Orell. 187 Aug. sacr. deab Icauni; Orell. 1491 deae Semelae et sororibus eüus deabus; Grell. 1820 Menti Fideique deabus praesentibus; Grell. 2361 deabus Taurobolitae Isiacae; dazu Grell. 2089 diabus Malvisis. Aber bei Varro R. R. 3, 16, 7 ist mit Beziehung auf die vorher genannten Musen his dis; Arnob. 7, 19 und Lact. Instit. 1, 11, 26 dis feminis (bei Arnob. folgt maribus); Firm. ^Matern. Math. 1, 3 diis ultricibus mit Be- ziehung auf die vorher erwähnten ultricum dearum flagella; C. I. L. 7, 221 deis matribus, und 7, 496 (d)is matr(ibus).

Auf filia und liberta vornehmlich leidet die Bemerkung des Charis., des Pompei. und des Fragm. Bob. de nom. et pronom. Anwendung, dass die Form auf abus hauptsächlich von den Rechtsgelehrten, in Testamenten und überhaupt in solchen Fällen, quae pertinent ad necessiatem iuris, gebraucht werde. In den Rechtsbüchern ist filiabus öfters mit filiis verbunden, oder in Gegensatz dazu gestellt. Ulpian. Dig. 26, 2, 5 filiabus suis vel filiis; derselbe Dig. 38, 17, 2 § 28 filiis non petendo punitur, utique et filiabus; Scaev. Dig. 33, 7, 20 § 1 et filiis et filiabus: Impp. Leo et

42

Anthcni. Cod. ö, ii, f. § ;"> liliis et iiliabus und Cod. 5, 9, 0 § « a filiis filiabusque; Jni]). Zono Cod. 5, 9, 7 ex filiis vel filiiihns; Impp. Theodos. et Valentin. Cod. 5, 17, 8 § 7 filio soll liliis, Ulla seu filiabus exstantibus, und filio seu filiis, üliae seil filiabus servari; Impp. Arcad. et Honor. Cod. 5, 27, 2; Inip. Justiniis Cod. 5, 27, 7 § 1 und Impp. Gratian. Valentin, et Theodos. Cod. ß, 56, 4 § 1; 2; 3 filiis seu filia- bus; Imp. lustinian. Cod. fi, 2ü, 19 § 1 filio vel filiis vel filia vel filiabus relictis; derselbe Cod. 6, 28, 4 § 8 in filiis et filiabus; Impp. Arcad. et Honor. Cod. 9, 8, 5 § 5 filiabus tantum, non etiam filiis; lustinian. Instit. 1, 14 § 5 filiabus suis vel filiis; 2, J3 § 5 et in filiis et in filiabus; 3, 1 § 15 werden den nepotes vel neptes, qui ex virili sexu descendunt, die nepotes, qui ex filiabus nati sunt, gegenübergestellt; 4, 8 § 7 quis patitur filiura suum et maxime filiam in noxam alii dare, ut pacne per corpus pater magis quam filius pericli- tetur, cum in filiabus etiam pudicitiae fa vor hoc bene excludit. Et filiis et filiabus ist auch Augustin. Civ. Dei 15, 16; filiis filiabusque oder filiis filiabus C. I. L. 3, 5955; I. Neap. 647; 1785; 6672 und Orell. 4516, 4782 verbunden. Desgleichen Serv. zu Verg. Aen. 6, 14 Septem de filiis et Septem de filiabus suis.

Filiabus für sich allein ist ausser der von Prise, auf- bewahrten Stelle des Cato auch bei Liv. 24, 26, 2; Caes. Bell. Civ. 3, 108, 3; Hygin. Fab. 166; Fronto ad M. Caes. 2, 16 (ad M. Anton. Aug. 1, 7, 4); Tertull. ad nat. 2, 10 und cult. fem. 2, 6; Augustin. Civ. Dei 3, 5 (I p. 101, 23 ed Dombart); 3, 13 (I p. 111, 16); 15, 16 (II p. 91, 25); 15. 23, 2 (II p. 109, 21); Paul. Dig. 30, 15 § l; ülpian. Dig. 30, 17; 40, 12, 3 §2; Impp. Theodos. et Valentin. Cod. 1, 4, 12; Imp. lustinian. Cod. 1, 5, 19, § 1; 6, 28, 4 § l; lustinian. Instit. 2, 13 im Eingange; Vulg. Gen. 24, 3; Firm. Mat. Math. 3, 7 sect. 2 p. 67, 25; Serv. zu Verg. Ecl. 8, 30 und Aen. 6, 14 und 10, 497; C. I. L. 2, 3960; 3, 2120; 3, 2684; 3, 2789; 3, 3355; 3, 5947; 8, 1181; I. Neap. 3801; Inscr. de l'Alg. 3478; 3974; Orell. 3738; Henz. 5315; 6147; 7128; Grut. 598, 6; 612, 11. Dafür filiis ausser den von Prise, aus Enn. (Andrem. 98) und aus Plaut. Stich. (4, 1, 61 = 567) angeführten Beispielen noch Plaut. Poen. 5, 3, 9 (1128); Frontin. Strat€g. 4, 3, 5;

43

Hygin. Fab. 190; G. I. L. 3, 682; 5, 1583; 5,4682; Inscr. de Lyon S. 308 No. 9; Orell. 2912 und 3030. Im Bell. Alex. 33, 2: Liv. 38, 57, 2; Aur. Vict. de vir. illustr. 20. 1 haben die Hdscbr. teils filiis, teils flliabus, an den beiden ersten Stellen schreiben die Herausgeber filiis, an der letzten iiliabus. Da also filiis zweideutig ist, so sagt Papinian. bei Ulpian. Dig. 33, 7, 12 § 43 der grösseren Bestimmtheit wegen filiis maribus.

Filiis kann sich aber auch auf beide Geschlechter zugleich beziehen. Ulpian. Dig. 26, 2, 16: Si quis ita de- derit, filiis meis tutorem do, in ea condicione est, ut tarn filiis quam filiabus dedisse videatur; filiorum enim appellatione et fihae continentur; Pompon. Dig. 31, 45: Si ita scriptum esset, filiis meis hosce tutores do, responsum est, etiam filiabus datos esse. Hiernach Imp. lustinian. Cod. 5, 4, 25 generaliter de filiis, sive masculi sive feminae sint; Imp. Zeno Cod. 5, 9, 7 filiis utriusque sexus; lustinian. Instit. 4, 8 § 7 in filiis familias masculis et feminis; und C. I. L. 3, 5815; 5, 1916; 5, 4425; 5, 4435; 5, 4653; 5, 6598; 5, 7509; 6, 2881; I. Neap. 910; Orell. 2590; 3249; 4434; 4600; 4602 und Henz. 7107 steht filiis neben einem männlichen und einem weiblichen Namen. Dass der Plur. fllii auch in anderen Casus beide Geschlechter umfasst, ist unter 135 nachgewiesen.

Wie zu filia sowohl filiabus wie filiis gehört, so werden von dem als Subst. angewandten gnata oder nata beide Formen gebraucht. Vergl. Adject. II S. 51.

Libertabus wird gern mit libertis verbunden, ob- gleich auch libertis utriusque sexus Scaev. Dig. 34, 1, 20 § 1 und C. I. L. 5, 3590; 6, 2183; L Neap. 3135; Orell. 4353 gesagt wird. Die Formel libertis libertabusque oder libertis et libertabus, deren Sinn von Modest. Dig. 50, 16, 105 dahin erklärt wird, his verbis, libertis libertabusque meis, libertum libertae testatoris non contineri, findet sich C. I. L. 1, 1024; 1, 1059; 1, 1063; J, 1253; 3, 2120; 3, 2245; 3, 2371; 3, 2403; 3, 2414; 3, 2484; 3, 2496; 3, 2605; 3, 2696; 3, 2936; 3, 2940; 5, 33; 5, 74; 5, 134; 5, 580; 5, 632; 5, 922; 5, 1001 ; 5, 1006; 5, 1036; 5, 1064; 5, 1077; 5, 1171; 5, 1175; 5, 1345; 5, 1444; 5, 1450; 5, 2124; 5, 2235; 5, 2309; 5, 5920; 6, 17078; 6, 18383; I. Neap. 116; 125; 460; 657;

44

()78; U;52; U'.fil; -2148; 2172; 2846; 2522; 2524; 2ßfi0: 2664: 2708; 2736; 2756: 2759 und in vielen anderen Inschr. Liber- tabus allein I. Neap. 2704 und Orell. 2455; 2969; 439:5. Dafür übertis Tac. Ann. 12. 53; Plin. F.pist. 10. 5 (4) 2: 10, 6 (22), l; Imp. lustinian. Cod. 7, 24; I. Neap. 731.

Conservabus Scaev. Ddg. 33, 7, 27 § 1.

Farn Ulis von famula Ovid. Met. 14, 311; Stat. Theb. 12, 112; Achill. 1, 948; Mart. 5, 3, 2; famulabus Vulg. Exod. 2, 5; Augustin. Epist. 86 (36), 4; Greg. Tur. Eist. Franc. 9, 13; Beda Bist. eccl. Angl. 4, 23: vergl. Anecd. Helv. 94, 1: Voss, de anal. 2, 4.

Alumnabus C. I. L. 5, 1685.

Domnabus C. I. L. 5, 774: in der oben angeführton Stelle des Pliocas ist dominabus allein im Guelf. Dominis von domina ist bei Curt. 3, 12, 8 und neben Nymphabus C. I. L. 2, 1164. Dominabus suis nubant steht falsch in der Über- schrift zu Senec. Contr. 7, 21 (ed. H. J. Müller p. 318) in cod. Vatican. und ßruxellensis für dominas suas rapere.

Die Endung cabus ist erhalten vor pientissimis C. I. L. 2, 2454.

Captivis von captiva Curt. 10, 3, 12.

Amiculis von amicula Arnob. 4, 22; nach Prob. Instit. art. S. 273 (IV 82. 17) amicabus von amica, was auch bei Eugipp. Exe. Augustin. 118 S. 442, 3; 188 S. 634. 17; 1 Corinth. 13, 4 in Exe. 343 S. 1087, 14 und C. I. L. 6, 7671 steht.

Sponsis von sponsa Arnob. 3, 25.

Von dem Dat. und Ablat. Plur. von mima ist kein Bei- spiel bekannt, mimabus wird von Cledon. S. 1863 (V 11, 14) wahrscheinlich nur nach Analogie anderer Nomina aufgestellt.

Bacchis von Baccha Cic. Epist. Fam. 7, 23, 2; Ovid. Trist. 5, 3, 37; Gell. 13, 18 (19) 3; Fronto de eloquentia 4 S. 154 (10, 5); Philarg. zu Verg. Ge. 2, 487, und überall iu dem Titel einer Tragödie des Accius, Fest, unter ostentum S. 197 und unter stipes S. 314; Non. S. 116; 132; 136; 143; 144; 213; 244; 342; 458; 467; 489; 506; Chans. 2, 13 S. 182 (I 203, 10); Cledon. S. 1896 (V 40, 16); Macrob. Sat. 6, 5, 9; und so auch in der Eedensart Baccliis initiare Liv. 39, 9, 4: 39, 10, 2; 39, 13, 8; 39, 14, 8.

I

45

Animis von anima Cic. Epist. Farn. 14, 14 in der Überschr. duabiis animis suis: Lact. Instit. 6. 20, 19 (im Goth. und Königsb. animabus, vergl. Struve über d. Lat. Decl. und Conjug. S. 10 Anm.); 7, 2, 1 und opif. dei 19, 2; Arnob. 2, 18; 2, 30; 2, 33; 2, 62; 2, 63; 2, 65; Augustin. Civ. Dei 13, 18: 13, 19 und Vera relig. 22, 43. Animabus in der Vulg Exod. 30, 12; 30, 16; Levit. 17, 11: Num. 31. 40; Deut. 10, 22; losua 9, 24; Esth. 8, 11; 9. 16; Psalm. 77, 18; 77, 50; Eccles. 30, 7; Sap. 14, 11; ler'^m. 6, 16; Thren. 5, 9; 1 Macc.

2, 40: 3, 21: Matth. 11, 29; Act. Apost. 7. 14; 2 Cor. 12. 15; Hebr. 13, 17; ferner Tertull. adv. Marc. 4, 34; de carne Clir. 8; resurr. 17; de anima 33; 54; 56; adv. lud. 5 und in dem Gedicht unter seinem Namen de iudic. domini v. 32; in der Schrift eines Unbekannten unter Tertull. Werken adv. omn. haer. 2; Cyprian. Testim. 1, 13 (I p. 48, 10 ed. Hartel);

3, 119 (I p. 184, 3); Hieronym. Epist. 98, 1; Augustin. Civ. Dei 19, 23; Confess. 7, 9, 14 in der Anführung von Matth.

11, 29, und in dem Titel der Schrift de duabus animabus in der Anführung retract. 1, 15, 1; lul. Valer. 3, 16 p. 117 (a) ed. Paris.; Prudent. c. Symmach. 1, 531 und Perist. 2, 289; Auson. periocha Odyss. 11; Sedul. Op. pasch. 2, 14 (p. 216, 2 ed. Hueraer) aus Psalm 77, 18; Sidon. Apoll, in der contio zu Epist. 7, 9; Salvian. Gubern. Dei 5, 10, 56 (p. 65, 29 ed. Halm); Claud. Mamert. De statu animae 1, 12 (p. 55, 21 ed Engelbrecht); 1, 16 (p. 60, 10); 1, 23 (p. 82, 10); 2, 4 (p. 111, 8): 2, 6 (p. 119, 19); Ennod. Epist. 5, 15 (p. 138, 8 ed Hartel); 9, 17 (p. 240, 25); pro synodo p. 293, 10; Dictio 19, (p. 478, 11); Serv. zu Verg. Aen. 6, 136; 6, 418; 6, 714; Anecd. Helv. 93, 32. Bei Sen. Contr. 2, 10, 1 haben die besten Handschr. nicht, wie Voss, de anal. 2, 4 daraus anführt, animabus suis, sondern animam (aus anima corrumpiert).

Equabus bei Cledon. S. 1863 (V 11, 14) ohne Beleg, aber bei Serv. zu Verg. Ge. 3, 268 zweimal; Pallad. 4, 13, 1;

4, 13, 5; Impp. Arcad. et Honor. Cod. 11, 75, l; Greg. Epist.

12, 34 extr.; equis als Fem. Varro R. R. 2, 1, 19; Colum 6, 37, 8; 6, 37, 9; Phn. N. H. 11, 41, 96 (237); Ulpian. Dig. 50, 13, 2.

Mulabus bei Cledon. S. 1863 (V 11, 14) ohne Beleg, aber bei Tertull. ad uxor. 2, 8; Capitol. Ver. 5, 4; Ambros.

40

Serra. 4!), 2; ffrnor dit; Übcrachriftcn von Claudian. Fpigr. 1 (4) de mulalms Gallicis und von Ennod. Carm. 2, 124 ad- v(!rsus Olaudianuni de mulabus; Anecd. Helv. 9y, ;^.2; mulis Varro R. K. 1, 20, 4; 2, 1, 26 geht auf die Tierart im all- g(;meinen, und ist daher von mulus. Bei Mart. 8, Gl, 7 ist mulis und v. 9 mulas, und 14, 197, 1 mulis und in der Überschr. mulae.

Asinis als Fem. Plin. N. H. 11, 40, 95 (238); asinis und asellis Varro R. R. 1, 20, 4 stehen wie mulis ebendaselbst ohne specielle Beziehung auf die weiblichen Tiere, wie das darauf folgende asellus zeigt; asinabus findet sich bei keinem unserer Schriftsteller; asinab C. I. L. 6, 3089 ist schwer zu lesen.

Deccm agnabus citiert Augustin. Retr. 2, 55, 1 aus Genes. 31, 41, in der Vulg. ist daselbst decem vicibus.

Cervabus, das jedoch nicht von Tieren zu verstehen ist, hat C. I. L. 3, 1303.

Ursabus wird nur in Anecd. Helv. 93, 32 angeführt. Puellabus (zur Unterscheidung der puellae von den puelli), portabus (wie wenn eine Verwechselung mit portibus oder portubus zu besorgen gewesen wäre), und oleabus (da doch ein Plur. von oleum nirgends gelesen wird) kennen wir allein aus den Anführungen des Charis. aus dem Geschicht- schreiber Gellius. Aber für matronis, bei welchem an eine Verwechselung mit einem Nomen der zweiten Declin. nicht gedacht werden kann, und welches, wie bei den Schrif stellern, so auch in Inschr. gefunden wird, ist matronabus C. I. L. 5, 4137; 5, 4159. Desgleichen Nymphabus oder Nymfabus oder Numfabus C. I. L. 2, 1164; 6, 549; 6, 553; 6, 554; 10, 6799; I. Neap. 6768; Fortunab C. l. L. 5, 8929; 6, 182; luliabus G. I. L. 6, 1879; 6, 7006; Cassiabus G. I. L. 8; 9052 Z. 16; Parcabus C. I. L. 5, 82, 42. Aehnlich ist horabus Inschr. Grell. 1461; feminabus G. I. L. 8, 9108; pu(pil)labus G. I. L. 8, 9052 Z. 12 und 17; monachabus Ven. Fortun. Vit. Radeg. 23; 34; Greg. Tur. Hist. Franc. 10, 16. Sogar von solchen Nomina, von denen ein Nomin. Sing, auf a nicht bekannt ist, kommen Formen auf abus vor, wie Fat ab US G. I. L. 5, 4209, nach welchem Fatis Fata G. I. L. 5, 5001 in Fatis Fatabus ergänzt ist; und Matrabus

47

Orell. 2080; 2091, oder wie Griit. 92, 1 gelesen wird, Mairabus, sonst Matris, wie Grut. 89, 12; 90, 1; 2; 3; 5, in anderen In sehr. Matribus.

Die gleiche Endung begegnet in Atiliabus C. I. L. 5, 4042; Silvanabus daselbst 3, 3393; 3, 4441; 5, 3303; Sule- viabus Orell. 2100. Über die Adjectiva und Participia vergl. Adject. S. 51. Aber falsche Formen sind collegibus C. I. L. 3, 371 Z. 8; semitibus C. I. L. 3, 5524; horibus C. I. L. 4, 2202; cathedribus C. I. L. 8, 828.

14. Für das is des Dat. und Ablat. der ersten Declin. ist es geschrieben in soueis nuges C. I. L. 1, 1297. Häufiger eis, vergl. Eitschl, Opusc. IV 543, wie in taboleis C. I. L. 1, 197 Z. 22; 31; 1, 198 Z. 15; 26: 27; taboleis popliceis daselbst Z. 58; tabuleis publiceis 1, 200 Z. 70; tableis daselbst Z. 46; controvorsieis 1, 199 Z. 1; scribeis 1, 202 Col. 1 Z. 3; noneis Decembribus primeis, secundeis, tertieis daselbst Z. 10; 14; 18; 22; 26; 30; decurieiS Col. 2, Z. 40; vieis publiceis 1, 200 Z. 26; vieis 1, 206 Z. 50; 56; 69; certeis de causeis da- selbst Z 60; praefectureis daselbst Z. 83; 143; 157; Pisi- deis 1, 204 Col. 1 Z. 10; pileis 1, 208; inferieis 1, 1220; incoleis 1, 1418; legibus sueis und omnibus sueis legibus 1, 204, Z. 8; 9; K. Novembr. primeis 1, 577 Col. 3 Z. 13; Mytileneis 3, 455; quadrigeis und (Dalm)ateis Monum. Ancyr. Taf. 4 Z. 52 und Taf. 5 Z. 40; celeberrimeis Italiae vieis Orell.-Henz. 5360; lympheis Orell. 1639 (-= I. R. N. 5728); devicteis aut in fidem receptis bellicossimis ac maxsimis gentibus Orell. 643; gratieis Plaut. Ploen. 4, 2, 46 (868) und tueis ingratieis Plaut. Merc. 2, 4, 11 (479) im Ambr.; Terentieis und Baebieis auch als Fem. Varro L. L. 8, 18, 36 und 10, 3, 50. In denselben Casus kann iis zusammen- gezogen werden. Nuptis für nuptiis C. I. L. 2, 1963 Col. 1, Z. 1, wie auch Liv. 1, 46, 9 im Med.; pecunis Cic. de rep. 1, 31, 47; taenis Verg. Aen. 5, 269; provincis und colonis Monum. Ancyr. Taf. 2, Z. 37; Taf. 3 Z. 27 und Taf. 4 Z. 27; maceris C. I. L. 5, 781; und notwendig ist die Schreibung ßais Horat. Carm. 2, 18, 20 und Epist. 1, 1, 83; Propert. 1, 11, 1; Cic. Epist. Fam. 9, 7, 2 haben die besten Handschriften, wie Medic. 49, 9; Palatin. 598 und Harleian.

48

•2(;82 Bais und so auch Mendelssohn (aber Baitor und C. F. W. Müller Baus), wie Mais, vergl. Adject. S. 51. Darnach wird auch colonois für coloniis geschrieben C. I. L. 1, 206 Z. 8^^, 142, 157; manibeis C. I. L. 6, 1301 und macereis C. I. L. 5, 6473. Dagegen ist Lumphieis (übertragen aus NVfat;) C. I. L. 1, 1238 Schreibfehler für Lumpheis oder Lumphis. Vcrpl. Lachmann zu Lucr. 5, 85, und über die gleichen Ersclu'inungon in der zweiten Declin. unter 34.

Vereinzelt ist der Dat. Plur. auf as in Devas Corniscas sacrum C I. L. 1, 814; denn an den sonst mit sacrum sehr wohl verträglichen Genit. Sing, ist darum nicht zu denken, weil Corniscae divae nur im Plur. erwähnt werden. Vergl. Paul. Festi S. 64. Der Dat. Plur. auf as entspricht dem Dat. Sing, auf a. Vergl. unter 9, und Eitschl de fictil. htt. S. 26 (Opusc. IV 289), welcher noch bemerkt, dass in der angeführten Inschr. auch der Accus, denkbar sei. Wenn cetaes C. I. L. 5, 2787, wie es scheint, für zetaes oder zaetaes geschrieben ist, so wird damit die Endung von ota^Tai; wieder- gegeben.

Der Accus. Plur. geht im Latein., wie im Griech. und Osk., auf äs aus, im Umbr. auf af.

15. Die griechisch en Masculina behalten im Latein, entweder die gewöhnlichen griech. Formen auf äs und es bei. oder sie nehmen dafür ä an, welches im aeolischen Dialect für r^ gebräuchlich gewesen sein soll, und in einigen Nomina auch bei Homer vorkommt. Vergl. Maittaire Gr. ling. dial. S. 235, Schäfer zu Greg. Cor. S. 96, Ahrens dial. Aeol. § 20. Zum Nomin. auf a gehört auch bei diesen Nomina ein Accus, auf am, und ein Ablat. auf a, zum Nomin. auf as ein Accus, auf an und ein Ablat. auf a, zum Nomin. auf es ein Accus, auf en und beinahe immer eiu Ablat. auf e, daher die Formen des Accus., oft auch die des Abi., den vorausgesetzten Nomin. erkennen lassen.

Die frühzeitig in den gemeinen Gebrauch der Lateiner gekommenen Appellativa haben immer a, wie poeta, nauta, pirata; doch Eitschl tab. lithogr. 91 G (Opusc. IV 232) Diphilos poetes Grell. 1163 (C. I. L. 14, 2652), so dass auch in dem Nom. propr. die griech. Form festgehalten ist, und der ganze Ausdruck sich als Griech. in lateinischer Schrift dar-

49

stellt. Vergl. Mommsen zu CLL. 1 S. 281. Agonistarcha Insclir. Grut. 38, 5; alytarcha Impp. Theodos. et Valent Cod. 11, 78 (77), 2 § 1; cimeliarcham lustian. Cod. 7, 72

10, § 2; Abi. cimeliarcha lustinian. Cod. 7, 72, 10 § 3 di(a)etarcha Grell. 2913; deaetarcha C. L L. 6, 5187 gerusiarches I. Neap. 2555; haeresiarches Hieronym Chron. 2 S. 167; 2 S. 168; in Isai. 5, 23, 2; in Galat. 6, 8 Gros. 7, 14, 2; Abi. haeresiarcha Augustin. "Epist. 237, 2 Gen. Plur. haeresiarcharum Tertull. adv. Valent. 5; Acc. Plur. liaeresiarclias Sidon. Epist. 7, 6, 7; Abi. limenarcha Impp. Diocl. et Maxim. Cod. 7, 16, 38; patriarcha Vopisc. Saturn. 8, 4; Prudent. Cath. 6, 57; Psychom. 544 und Augustin. Civ. Dei 16, 36; 18, 38; Nom. patriarches Tert. Cor. mil. 9; spirarches C. I. L. 6, 2251; tetrarcha Vulg. Matth. 14, 1; Luc. 3, 19; 9, 7; Hieronym. Chron. 2 S. 158; Venant. Fortun.

11, 1, 28; tetrarcham Lact. Epist. 45, 8 und Sidon, Epist. 5, 7; tetrarches Cic. Deiot. 9, 27 im Gembl, Gud., Erf. und Gehl, (tetrarcha im Fuld. und Salzb.); Bell. Alex. 67, 1 und Argum. des Schol. Gron. zu Cic. pro Deiot. p. 421, 14 Orelli: tricliniarcha Henzen 6337; tricliniarchara C. L L. 3, 356, 13; tricliniarches Petron. 22, 6; trierarcha C. L L. 3, 4025; Henzen 6868; Wilm. Inscr. 1659; 1663; 1681; 1686; 1687; 1688. Boeotarchen Liv. 33, 27, 8; Nom. Plur. Boeotarchae Liv. 42, 43, 7; Magnetarches Liv. 35, 39, 6; 35, 43, 5 und Magnetarchen Liv. 35, 31, 11. Ascaules C. I. L. 4, 636 und Mart. 10, 3, 8; choraula wird als Nominat. und Ablat. eines Nonxen commun. gen. von Prob. Instit. art. S. 278 (IV 85, 32) aufgestellt, und choraula als Nomin. steht Anonym, mim. fr. 27 (ed. Ribbeck II S. 401, wo die Note zu vergleichen ist); Apul. Met. 8, 26 S. 577 in den Flor. 1 und 3, den Guelf. 1 und 2 und anderen Büchern ; Rufin. Eist, monach. 19; Prob. Instit. art. S. 279 (IV 86, 36); Gsbern. Gloss. 139 (a); 447 (a) unter paraphonista; choraulam Suet. Nero 54 und Serv. zu Verg. Ecl. 5, 89; Nom. choraules Mart. 5, 56, 9; 9, 77, 6; 11, 75, 3; luven. 6, 77; Hygin. Fab. 273; Diom. 3 S. 489 (I 492, 1); Inschr. Grell. 2609; cho- raulen PHn. N. H. 37, 1, 3 (6); choraulas Petron. 69, 5; Vopisc. Carin. 19, 2; vergl. Gsbern Gloss. 139 (a): choraula vel choraules, qui chorum ducit; hydraulam Suet. Nero 54;

Ncue-Wagener, Formenlehre. I, S. Aufl. 4

50

AI)!, liydriiulf Pclioii. 3»'., B: hydraulas Mart. Capell. 9, 024; Noni. ])rotaules I. Xoap. 740 und Groll. 2788; Nom. pytliaiilos Varro (Sat. Mcn. .061] bei Kon. S. 166; Sen. Epist. 76, 4; Hygin. Fab. 273; Diom. 8 S. 489 (I 492 1). Bibliopola oder bybliopola Mart. 4, 72, 2; 13, 3, 4; 14, 194, 2; Anthol. Latin, ecl Riese 764, 11; Inschr. Or. 4154; myropola Xaev. bei Fulgent. Expos, serm. antiq. S. 565; farmacopolam oder pl)armacopo]am Cato (Orat. 39 ed. Jordan p. 58 3) bei Gell. 1, 15, 9 im Laiir. (in anderen Büchern arinacopolam und armacopulam), und Cic. pro Cluent. 14, 4U; faruiacopoles Laber. ((Jörn. 40) bei Charis. 1, 15 S. 84 (I 108, 24); propola Lucil. (5, 28) bei Non. S. 154, 24 und 281, 16 (an der ersten Stelle im Leid. 1 propula); Cod. Theod. 11, 10, 1; propol am Varro R E. 3, 14, 3 (in der Hdsclir. populam); Ablat. propola Cic. in Pison. 27, 67 (im Vat. propula, in anderen Büchern propala).

Agonotheta (agonitheta Gloss. Sang. A 199; Anecd. Helv. 95, 10, vergl. Oehler zu Tertull. ad martyr. 3; agoni- zeta Osbern Gloss. 50) Augustin. in Psalm. 143, 5; Cassian. Coen. inst. 6, 9; Henzen 6156; Gruter 499, 6; Acc. agono- thetam Tert. de fuga 1; Dat. agonothetae C. I. L. 5, 7914; Orelli 4024; Abi. agonotheta Tert. Scorp. 6 und Spartian. Hadr. 13, 1; agonothetes Tert. ad mart. 3; Acc. Plur. agonothetas Arcad. Charis. Dig. 50, 4, 18 § 17; Abi. Plur. agonothetis Cod. Theod. 16, 9, 2. Agonista August. Serm. 343, 10; I. Neap. 652; Osbern Gloss. 50 (a). Alipta als Nomin. M. Caesar ad Fronton. 2, 12 (2, 13, 3); als Ablat. alipta Cels. 1, 1; aliptes luven. 3, 76; 6, 422; Vopisc. Saturn. 8, 3. Anachoreta Hieronym. Chron. 2 S. 190; Sulp. Sev. Chron. 1, 17, 3 und als Vocativ anachoreta Sidon. Carm. 16, 96 und anachorita Venant. Fortun. 1, 5, 6; Isid. 7, 13, 3: Not. Tir. S. 91; Osbern. Gloss. 46 (b). Anagnostes Cic. Epist. Fam. 5, 9, 12; Epist. Att. 1, 12, 4; anagnosten Corn. Nep. Att. 14, 1; Abi. anagnosta Gell. 18, 5, 5. Apostata Cyprian. ad Novat. 14; Tert. adv. Marc. 5, 11; Hieronym. Chron. 1 S. 48; 2 S. 185 und Sedul. pasc. carm. 5, 138; pasch, op. 5, 10 (p. 283, 4 ed. Huemer); apostatam Cyprian. Epist. 75, 24. Athleta Sen. Contr. 1, 3, 11: Val. Max. 1, 8 <3xt. 4; Sen. Epist. 13, 2; Quintil. 8, 3, 10; 10, 1, 4; Ambros.

51

d(3 obitu Theod. r.r. Veg. Res mil. 2, 24; Gell. 5, 9, 5; 15, 1(5, 1; Serv. zu Yerg. Aen. 6, 14; 6, 668; athletam Plin. N. H. 7, 20, 19 (83); 35, 9, 36 (63); Lamprid. Commod. 17, 2; Gell. 15, 20, 3; Augustin. Oiv. Dei 14, 9 und Serm. 343, 10; äthletes schrieben Salnias. und Markland bei Stat. Silv. 5, 3, 222, "welches schon wegen der abnormen Verkürzung der ersten Silbe bedenklich ist (in den Hdschr. ist Acetes). Den Nomin. citharista verbindet Prise. 17, 27, 208, S. 1116 (III 208, 15) mit sophista poeta Scytha Sarmata Sosia, denselben haben Augustin. Civ. Dei 6,7; Auson. Periocha Od. 1; Venant. Fortun. 9, 7, 11; Mart. Cappella 9 § 927; Avian. Fab. 4, 1; den Genit. citharistae Arnob. 6, 12; lustin. 26, 4, 6; den Accus, citharistam Cic. Verr. 1, 20, 53; Aurel. Victor. Caes. 5, 14. Danista als Nomin. Plaut. Epidic. 1, 1, 53 (55); 5, 1, 1 (607); 5, 1, 15 (621); Most. 3, 1, 6 (537); 3, 1, 98 (623), und als Ablat. Plaut. Epidic. 1, 1, 51 (53); 2, 2, 67 (252); danistam Pseud. 1, 3, 53 (287). Die Vocat. citharista Cic. Divin. 2, 64, 133 und danista Plaut. Epidic. 5, 1, 39 (646) entscheiden nicht über den Nomin., vergl. unter 16. Cym- balista C. I. L. 6, 4627. Dioecetes Cic. pro Rabir. Post. 8, 22 in der ed. Ascens. (in den Hdschr. Diogenes) und 10, 28. Dialogistam Vulc. Gallic. Avid, Crass. 3, 5, Ablat. dynasta Tert. adv. Marc. 4, 14; Nomin. dynastes Corn. Nep. Datam. 2, 2. Emphyteuta und emphyteutam Cod. lust. 4, 66, 3. Exorcista Cyprian. Epist. 75, 10; Inscr. bei Labus Monum. Epigr. p. 12; exhorcista I. Neap. 1293. Eranista C. I. L- 6, 5. Eremita Sulp. Sever. Dial. 1, 14, 3; 1, 17, 1: Venant. Fortun. Vit. S. Mart. 3, 404; 3, 418 (hier heremita). Geometra als Nomin. C. I. L. 3, 6041; Aurel. Vict. Epit. 14,2; Sidon. Epist. 4, 11 v. 9: und als Abi. Capitol. Anton, Phil. 2, 2; geometres Cic. Acad. 2, 7, 22 und Fat. 8, 15; Sen. Epist. 88, 9; 88, 21; 88, 22; Quintil. 1, 10, 6; 2, 14, 4; luven. 3, 76; Arnob. 2, 19; Angustin. Solil. 1, 5, 11; Mart. Capella 3 § 230; Boeth. Art. geom. p. 389, 9; geometren Val. Max. 8, 12 ext. 1 (bei Paris geometram); Quintil. 1, 10, 4 im Bern, (im Bamb. und Strassb. geometron). Daneben kommen auch noch folgende Formen nach der (hüten Deklination vor: geometer Boeth. in Aristot. Analyt. prior. 1, 39; in Aristot. Top. 1, 8; Abi. gcometre Boeth. Art. geom. 414. 17; Nom.

52

Plur. georaetres Boeth. Art. geom. 389, 9; Gen. Plur. geometrum Boeth. Art. geom. 373,21. Grammatista Suet. Gramm. 4. Halopanta (lialapanta) Fest. S. 72; Acc. halo- pliantam Plaut. Cure. 4, 1, 2 (463) und Non. S. 120, 8. Xominat. hierofanta C. I. L. 6, 504; 5 Kr. 1779; ierofanta C. I. L. 6, 846; hierofantes C. I. L. 6, 507. Hieronica C. I. L. 5, 7753. Hypocriten Quint. 2, 17, 12; 11, 3, 7; Abi. hypoerita Suet. Nero 24. latralipta C. I. L. 6, 9476; iatralipten Plin. Epist. 10 5 (4), l; Murat. Inscr. 884, 4. Idiota Vitruv. 6, 8 (11), 10 (p. 154, 21); Vulg. 1 Corinth. 14, 24; Augustin. Epist. 137, 12; idiotam Lucil. (26, 32) bei Non. S. 38, 22; idiotes Tert. adv. Prax. 9. Idololatra als Abi. Tert. Idol. 10; idololatram Gros. 7, 37, 15; der Nominat. idololatres Tert. Idol. 1; 14; 24 und Pudic. 5, 18; idololatren Tert. Idol. 1; 24 und Pudic. 5. Logista Cod. Inst. 1, 54, 3. Lyristes Plin. Epist. 9, 17, 3; 9, 36, 4 und Sidon. Epist. 1, 2, 9; 8, 11, V. 25; lyristen Plin. Epist. 1, 15,2. Microtocistes I. Neap. 990 (=C. I. L. 9, 823). Nomin. Olympionica C. I. L. 4, 3291; Olympionices Cic. pro Place. 13, 31 und Tusc. 1, 46, 111; Serv. zu Verg. Ecl. 10, 4 und Aen. 3, 694; Abi. Olym- pionice Val. Max. 8, 15 ext. 4; Genit. Plur. Olympioni- ca rum Porphyr, ad Hör. Art. poet. 83. Nomin. palaestes Lamprid. Alex. Sever. 27, 10. Palaestrita Mart. 3, 58, 25; C. I. L. 6, 5813; palaestritam Apul. de mag. 48 S. 505. Pancratiastes Plin. See. 3, 30 (p. 103, 18 ed. Eose); pan- cratiasten Quintil. 2, 8, 13 und Gell. 3, 15, 3; pancratiaste Plin. N. H. 34, 8, 19 (59). Parastata C. I. L. 10, 1584. Petaurista AeUus Stilo bei Fest. 206 (b), 29; petauristen Varro bei Non. S. 56, 30. Promisthota C. I. L. 3, 6113. Propheta als Nomin. Apul. Met. 2, 28 S. 158; 2, 28 S. 161 und 2, 29 S. 163; Tert. de patient. 3: adv. Marc. 3, 6; 4, 22 und Resurr. 29; Hierouym. Vir. illust. 40; sehr oft in der Vulgata, wie aus Saalfeld, De bibliorum sacrorum vulgatae editionis graecitate S. 137 zu ersehen ist; Lact. Instit. 4, 11, 4; 4, 11, 5; 4, 11, 8; 4, 12, 4; 4, 12. 10; 4, 12, 15; 4, 12, 16; 4, 12, 17; 4, 13, 8; 4, 13, 22: 4, 17, 5: 4, 17, 11; 4, 18, 31; 4, 19, 3; 4, 20, 6; Augustin. Civ. Dei lo, 5: 10, 18; 12, 18; 14^ 8; 15, 23; 17, 5; 17, 7; 17, 11: 17, 12; 18, 26; 18, 28; 18, 29; 18, 30; 18, 31; 18, 33; 18, 35; 18, 44; 18,

53

46; 19, 26: 20, 21: 20, 23; 20, 25; 20, 26; 20, 28; 22, 29, und als Abi. Vulg. 2 Par. 21, 12; 3 Esdr. 1, 47; ler. 6, 13; 8, 10; 18, 18; Ezech. 7, 26: Os. 12, 13; Matth. 24, 15; Marc. 1, 2; Luc. 4, 27: 7, 28; Lact. " Instit. 4, 13, 24; Augustin. Civ. Dei 14, 8; 18, 44; 20, 21: 20, 27; 22, 29; prophetam Tert. ad uxor. 1, 8; adv. Marc. 2, 18; 3, 6; 4, 18; 4, 20; 4, 22 und de ieiun. 16; in der Vulg. vergl. Saalfeld a. a. 0. S. 138; Augustin. Civ. Dei 1, 9; 1, 14; 10, 5; 16-, 22; 17, 8; 17, 21; 18, 38; 18, 45; 19, 4; 20, 26; 20, 29; 20, 30; 21, 9; 22. 3; 22, 29; 22, 30; prophetes Tert. Cor. niil. 9; de fuga 10: Scorp. 8; de pudic. 10; de ieiun. 16 und adv. Marc. 1, 21; 3, 5; 3, 7; 3, 19; 4, 4; 4, 9; 4, 18; Hieronym. Yir. illust. 40: Vulg. Deut. 13, 1; 2 Paral. 18, 6; 32, 20; 3 Eeg. 13, 11: 13. 29; 4 Eeg. 9, 1; Ezech. 33, 33; proplieten Tert. de ruonog. 8; de pudic. 19 und adv. Marc. 4, 12; 4, 34; Vulg. Apoc. 2, 20. Proreta als Nomin. Plaut. Pud. 4, 3, 75 (1014); I. Neap. 2721; 2805 und Henz. 6894; Wilm. Inscr. 1666; Gloss. Vatic. VI 542 (a); als Abi. Paul. Dig. 39, 4, 11 § 2. Psychro- lutam Sen. Epist. 53, 3: psychrolutes Epist. 83, 5. Xomin. pycta Plin. N. H. 7, 47, 48 (152); Ambros. in psalm 36 no. 56; C. L L. 4, 387, Not. Tir. 174; pyctes Colum. 8, 2, 5, Tert. Scorp. 6 und de anima 46: pycten Plin. N. H. 29, 6, 35 (141), im Rice, und Voss, pictera. Satrapa Terent. Heaut. 3, 1. 43 (452); Aram. Marc. 18, 6, 20: 25, 1, 6; Labb. Gloss. 165 a (satrapa aaipotTcri?) ; Curt. 3, 13, 1 im Flor., Leid., Voss. 1 und in anderen Bücliorn. Hedicke schreibt: cum praecessisset et Darei satrapa compcrisset, Vogel aber: cum praecessisse eo Darei satrapam comperisset; satrapam Curtius 6, 6, 20 nach dem cod. Dan., in welchem satrapham ist, sonst satrapem; Hedicke hat satrapeae geschrieben; sicher steht satrapam Vulg. 4 Regg. 18, 24; satrapes Corn. Nep. Paus. 1, 2 und Alcib. 10, 3; Curt. 6, 6, 36; 8, 2, 19; 8, 4. 21: 8, 4, 22; 9, 10, 21: 9. 10, 29: 10. 1, 22: 10. 10. 1: lul. Val. Res gest.. Alex. Magni 2, 25 (p. 87, 23 ed. Kubier); Satrapen Plin. N. H. 6, 27, 31 (139); Curt. 6, 4. 25: 6, 6, 10; 9, 10, 17; satrape Curtius 9, 8, 9. Schocnobates luven. 3, 7 7. Sophista wird von Prise. 5, 2, 5 S. 661 (11 143, 11): 7, 2, 4 S. 729 (TI 286, 5) und 17, 27, 208 S. 1116 (111 208, 16) aufgestellt, und dasselbe haben Ps. Senec. Epist. ad Paul. 2;

Ö4

Tert. adv. Valont. ö; Goll 17, 5, ;3; 17, 21, l; Apul. Flor. 18 (p. 29, 24 und p. :'.(), 1 ed. Krüger); Hieronym. Epist. 53, 7; Sidon. Epist. 4, 1, 2; Edict Diocl. 7, 71; Vokat. sophista hat Lucil. (15, 18) bei Donat. zu Terent. Eunuch 2, 3. 10; aber sophi-stes Cic. Acad. 2, 23, 72 und Nat. Deor. 1, 23, i;3; AM. sophiste Quintil. 3, 4, 10 und antisophiste Quintil. 11, 3, r2(). Sorites Cic. de divin. 2, 4, ll; Senec. Beiief. 5, 19, 7; soritam Cic. Hertens, fr. 55 (p. 319, 23 ed. C. F. W. Müller) bei Non. S. 329, 21. Zelotes Tert. adv. Marc. 4, 25; 4, 27; 4, 39; 5, 7; Vulg. Exod. 20, 5; 34, 14; Luc. 6, 15; Act. apost. 1, 13; Acc. zeloten Ter. adv. Marc. 4, 21; 4, 25; 4, 41; 5, 16. Immer Nomin. und Voc. syco- phanta, Plaut. Araph. 1, 3, 8 (506); Men. 5, 9, 28 (1087): Poen. 1, 2, 162 (376) und Trin. 5, 2, 15 (1139); Terent. Heaut. Prol. 38; Apul. Met. 7, 12 S. 468; Hieronym. chron. 2, S. 185; sucophanta Plaut. Pseud. 4, 7, 103 (1200); Acc. syco- phantam Plaut. Curo. 4, 1, 2 (463); Poen 5, 2, 72 (1032) und Trin. 3, 3, 86 (815); Terent. Andr. 4, 5, 20 (815). Cometes und Accus, co nieten beinahe überall, namentlich bei Senec. Nat. quaest. 7 durchgängig, nachdem 7, 5, 3 und 7, 12, 2 die Lesart der früheren Ausg. cometam nach dem Meil. 5 und anderen Büchern in cometen verändert ist; des- gleichen cometes Plin. N. H. 2. 25, 22 (90); 2, 25, 23 (92); Sil. 1, 461; 8, 639; Tac. Ann. 14, 22; 15, 47; lustin. 37, 2, 2; Apul. de mundo 16 S. 324; Claudian. Rapt. Pros. 1, 231; Acc. cometen Tibull. 2, 5, 71; Suet. Claud. 46; Lucan. 1, 529; Sil. 9, 444; luven. 6, 407; Calpurn. 1, 78 (Bähreus cometem); Claudian. Cons. Mall. Theod. 112 und Bell. Get. 243; Abi. comete Plin. N. H. 2, 58, 59 (149); cometa als Nomin. nur Prudent. Cathem. 12, 21; cometam Ps. Senec. Octav. 237, während Manil. 1, 826 fulgente cometa in fulgentque cometae berichtigt ist. Pyrites und Acc. pyriten Plin, N. H. 36, 19, 30 (137); Abi. pyrite Plin. N. H. 34, 13, 37 (135). Ophites Lucan. 9, 714; Abi. ophite Plin. N. H. 36, 7, 11 (55); 36, 22, 43 (158). Porphyrites Phn. N. H. 36, 7, 11 (57); Abi. porphyrite Plin. N". H. 36, 13, 19 (88). Basanites Isid. Orig. 16, 4, 36; Abi. basanite Plin. N. H.

36, 20, 38 (147); 36, 22, 43 (157). Alabastrites Plin. N. H.

37, 10, 54 (143); Acc. alabastriten Plin. N. H. 36, 8, 12

DO

(60); Abi. alabastrite Plin. N. H. 3G, 22, 43 (158). Und so noch mehrere Namen von Steinen.

Von Völkernamen ist Perses Cic. Tusc. 1, 42, 101 und de rep. 1, 27, 43; Corn. Nep. Reg. 1, 4; Lucan. 3, 286; Quintil. 3, 7, 21; Cm^t. 3, 7, 11; 6, 2, U ; Grat. Gyn. 158; Acc. Fersen Stat. Silv. 5, 3, 187; Anth. Lat. ed. Riese 21 (ed. Baehrens 4, 211) v. 203; Abi. Ferse Corn. Nep. Alcib. 9, 5 im cod. Dan., Voss. A und Leid.; Pronto Bei]-. Barth. 12 (p. 220, 6 ed. Naber); Nomiu. Persa Plaut. Persa 4, 9, 3 (740); 5, 2, 48 (829); Amm. Marc. 19, 5, 1; 23, 6, 79; Veget. Res milit. 3, 26; Sidon. Carm. 2, 51; Venant. Fortun. 5, 6, 128 und Vit. S. Mart. 2, 74; Dracont. Carm. min. 5, 35: Vokat. Persa Plaut. Persa 4, 5, 4 (676); Acc. Fers am Plaut. Persa 5, 2, 6 (783); 5, 2, 47 (828); Abi. Persa Plaut. Persa 5, 2, 18 (796). Scythes Cic. Tusc. 5, 32, 90; Horat. Carm. 2, 11, 1: 4, 14, 42; Senec. Phaedra 173; Plin. N. H. 7, 56, 57 (198); Flor. Vergil. orator an poeta p. 185, 15; Apul. Ascl. 24 S. 308; Terent. Maur. 17; Acc. Scythen Horat. Carm. 4, 5, 25; Plin. N. H. 7, 56, 57 (197); Nomin. Scytha Senec. Troad. 1104; Phaedr. 3 prol. 52; Lucan. 10, 455; Vopisc. Aurel. 3, 5; Vulg. Coloss. 3, 11; Sidon. Carm. 5, 530; Avien. Orb. terr. 444; 971: 1288; 1289; Venant. Fortun. 5, 6, 218 und als Epith. zu pontus Stat. Theb. 11, 437, zu exercitus Claudian. in Eutrop. 1, 508; Accus. Scytham Lact. 3, 25, 18; Abi. Scytha Tac. Ann. 2, 60; Tert. adv. Marc. 1, i. Dalmata C. I. L. 5, 7893; 10. 3545. Galata Claudian. in Eutrop. 1, 59. Getes Ovid. Epist. ex Font. 1, 2, 108; 1, 5, 62; 1, 7, 12; 1, 8, 16; 2, 1, 66: 4, 2, 22; 4, 7, 48; 4, 13, 18; Lucan. 2, 54; 3, 95; Stat. Achill. 2 (133), 419; Sidon. Carm. 2, 362; 7, 411; 23, 243; Auson. Idyll. 8, 37 (p. 25 ed. Peipcr); Geta Senec. Phaedra 172 in den geringeren Büchern (in den besseren ist der Flur. Getae): Avien. Orb. terr. 442; Abi. Geta Ovid. Epist. ex Pont. 1, 8, 6; Sidon. Carm. 7, 350. Geta als Sklavennarae in Terent. Adelph. und Phormio, Tacit. Hist. 2, 72, auch sonst als Beiname Cic. pro Cluent. 42, 119; Spart. Anton. Get. 1; Auson. Technop. X de historiis 90 (p. 164 ed. Peiper), vergl. S. 37. Massagetes Lucan. 3, 283; Claudian. in Ruf. 1, 312; Acc. Massageten Lucan. 2, 50; Sil. 3, 360: Val. Fl. 5, 125. Sauromates Ovid. Trist. 3, 12,

56

30; Stat. Acliill. 2 (1:^.3), 419; Auson. Id. 8, 31 ; Sidon. Carm.

23, 243, dasselbe als Königsname Plin. Epist. 10, 64 (14), und Acc. Sauromaten ebenso C. I. L. 3, 783. Sarmata Senne. Phacdra 76; Herc. Oet. 158; Lucan. 1, 430; 3, 94; 3, 270; Val. Fl. 6, 162; Mart. spect. 3, 4; luven. 3, 79; Claudian. Laud. Stil. 1, 111; in Eutrop. 2, 338 und IV cons. Honor. 485; Sidon. Carm. 5, 477; Avien Orb. terr. 442; 854; 858; Prise. Perieg. 294; Amm. Marc. 31, 12, 6; Dracont. Carm. min. 5, 35; Acc. Sarmatam Tac. Hist. 1, 79; Abi. Sarmata Flor, bei Charis. 1, 17 S. 99 (I. 123, 17j. Israelites Tert. adv. ]\larc. 4, 35. Israelita Vulg. Evang. loh. 1, 42; Epist. ad Rom. 11, 1; Sidon. Carm. 7, 6, 4; 8, 13, 3; Israhelita Venant. Fort. 9, 2, 31 und Vita S. Mart. 3, 498; virum Israeliten Vulg. Num. 25, 8; cum viro Israelita Vulg. Lev.

24, 10. Samarites Tert. de anima 34 und adv. Marc. 4, 35; Vopisc. Saturn. 8, 3.

Abderites Laber. (com. 72) bei Gell. 10, 17; Cic. Brut. 8, 30; Nat. Deor. 1, 23, 63; Abi. Abderita Cic. de orat. 3,

32, 128. Ambraciotes Lact. 3, 18, 9; Acc. Ambracioten Plin. X. H. 14, 7, 9 (76); Ambraciotam Cic. pro Scaur. 2, 4; Tuscul. 1, 34, 84. Amphipolites Varro R. R. 1, 1, 8. Apolloniates Cic. Nat. Deor. 1, 12, 29. Areopagites Cic. Phil. 5, 5, 14 und Areopagita Vulg. Act. apost. 17, 34; Osbern 55 a (Areopagita, magister virtuosae villae) oder Ariopagita Gloss. Sang. A 356 und Amplon. 258, 20; 265, 95. Crotoniates Cic. Nat. Deor. 1, 11, 27; Liv. 24, 3, 11; Vitruv. 9 Prooem. 2 (p. 212, 18); Crotoniaten Amm. Marc. 30, 7, 2 und Crotoniatem Capit. Maximin. duo 6, 9. Eleates Cic. Tuscul. 2, 22, 52; Vopisc. Aurel. 3, 5. Epi- rotes Cic. Legg. 2, 3, 7; Corn. Nep. Regg. 2, 2; Cels. 3, 21 (p. 106, 17 ed. Daremberg); Plin. N. H. 3. 11. 15 (98); Amm. Marc. 24, 1, 3; Epiroten Liv. 32, 6, 1; Amm. Marc. 29, 3, 4 und Epirotam Liv. 36, 28, 3; Aurel. Victor de vir. illust.

33, 5; Epirote Auson. Prof. 15, 13 (p. 63 ed. Peiper) und Epirota Trog. Pompei Prol. 18. Heracleotes Varro R. R. 1, 1, 8; Cic. Acad. 2, 22, 71; Fin. 5, 31, 94; Tuscul. 2, 25, 60; 3, 9, 18. Mallotes Varro R. R. 1, i, 8. Maronites Varro R. R. 1, 1, 8; Columella 1, 1, 9; Plin. N. H. 35, 11, 40 (134). Neapolites Varro bei Augustin. Civ. Dei 21, 8,

2 (II p. 504, 22 ed. Dombart). Phthiotam Cic. Tuscul. ], 10, 21. Spartiates Cic. Epist. Farn. 5, 12, 7; Spartiatem Plaut. Poenul. 3, 5, 35 (780). Stagerites Varro R. R. 2. 1,

3 und Stagirites Vopisc. Aurel. 3, 5; Stagiritem Cic. Acad. 1, 4, 17.

Über männliche Nomina propria sagt Quintil. 1, 5, 61: Ne in a quidem atque s litteras exire temere masculina Graeca nomina recto casu patiebantur, ideoque et ' apud Caelium legimus „Pelia cincinnatus", et apud Messallam „Bene fecit Euthia", et apud Ciceronem „Hermagora"; ne miremur, quod ab antiquorum plerisque Aenea ut Anchisa sit dictus. Und Ckaris. 1, 15 S. 51 (I 67, 11): Masculina modo es modo a nominativo casu veteres terminaverunt, velut Anchises Anchisa, Chryses Chrysa, Attes Atta; simihter Atrides Atrida, ut Propertius (3 (2), 14, 1): „Xon ita Dardanio gavisus Atrida triumpho". Vergilius quoque cum dixisset (Aen. 4, 351) „patris Anchisae", item (Aen. 5, 244; 5, 424: 7, 152) „satus Anchisa", e contrario intulit (Aen. 6, 670) „quae regio Anchisen"; item cum dixisset (Aen. 5, 106) „duri nomen Acestae", intulit (Aen. 5, 531) „Sed laetum amplexus Acesten": ut mihi videatur hunc Anchisam et hunc Acestam velut duram declinationem repudiasse. Miltiades autem et Alcibiades, item Diomedes indubitanter nominativo es finiuntur, genetivo is, non ut priora modo Thyestes modo Thyesta et Orontes Oronta. Derselbe 1, 10 S. 8 (I 20, 4): Hie Oronta, cum Latine reformatur, et hunc Orontam dicimus; nam si non reformetur, Oronten poterimus dicere, ut Vergilius (Aen. 1, 113) „Fidumque vehebat Oronten" .... und I 20, 10: Hie Anchises ut Orontes duplicem dicitur habere nomina- tivum, velut hie Anchisa et hie Anchises, et si quidem erit nominativus hie Anchisa, declinatur ut hie poeta. Nach dem- selben 1, 15 S. 50 (I 66, 17) und 1, 17 S. 97 (I 120, 32) hatte Varro den Nomin. Aenea. Nach Charis. Exe. art. gTamm. S. 92 (I 544, 22) können Pelida, Atrida, Acesta, Achata, Pylada, Oresta Nomin. sein. Anchisa als mögliche Form des Nomin. wird auch von Diom. 1 S. 280 (I 304, 4) erwähnt. Dieses hat Naev. (bell. Punic. v. 3 od. L. Müller) bei Prob, zu Verg. Ecl. 6, 31 S. 14 Keil, doch ist daselbst im Vat. Anchises; vergl. Fleckeisen, kritische .Mis-

ÖS

Collen S. 20, 21. Prise. 5, 2, 5 S. (541 (II 143, 13) giebt aus Sallust. Hist. (11 25) rox Lcptasta und (II 18) flumen Turiam; (5, 2, 9 S. 680 (II 201, 19) nochmals aus derselben Stelle Humen Turiam und ausserdem (II 202, 9) aus der nämlichen Schrift (11 31) flumen Clurda; 6, 2, 10 S. 081 (11 202, 14) aus Lucan. 3, 207 Marsya als Nomin. des Fiuss- namens, und 7, 2, 4 S. 729 (II 286, 12) aus Terent. Ad. 3, 1, 4 (291); 3, 4, 33 (479) Geta, aus Andr. 2, 1, 33 (333) Byrria, aus Eun. 5, 1, 7 (823) und 5, 1, 8 (824) Chaerea, aus luven. 9, 2 Marsya victus, und führt ausserdem ohne Nachweis der Stellen neben poeta, citharista, sophista, Scytha [noch an Sosia [Plaut. Amph. Prol. 148; 1, 1, 182 (338); 1, 1, 222 (378); 1, 1, 223 (379); 1, 1, 231 (387); 1, 1, 238 (394); 1, 1, 242 (398); 1, 1, 244 (400); 1, 1, 247 (403); 1, 1, 2,55 (411); 1, 1, 282 (438); 1, 1, 283 (439); 2, 1, 28 (578); 2, 1, 51 (598); 2, 1, 62 (609); 2, 1, 68 (615); 2, 1, 78 (625)], den Flussnaraen Bagrada [Lucan. 4, 588; Mela 1, 7, 2; Plin. N. H. 5, 4, 3 (24); Sil. 1, 407; 6, 141], Melicerta Pers. 5, 103.

Wir finden noch den Nomin. Aeeta Varro R. R. 2, 1, 6; Cic. Nat. Deor. 3, 19, 48; Ovid. Her. 12, 29 und Met. 7, 170; Hygin. Fab. praef. und 3; 22; 188; Accus. Aeetam Oic. Tusc. 3, 18, 39 und Nat. Deor. 3, 21, 54; Hygin. Fab. 3; Vokat. Aeeta Cic. Tusc. 3, 12, 26; Abi. Aeeta Cic. Nat. Deor. 3, 19, 48; lustin. 32, 3, 13; Hygin. Fab. 14; Aeetes Ovid. Her. 12, 51; Val. Fl. 1, 43; 5, 285; 5, 553; 5, 589; 5, 599; 6, 13; 7, 640; 8, 138; Serv. zu Verg. Ge. 2, 140; Philarg. zu Verg. Ge. 2, 142; Aeeten Val. Fl. 2, 379; 5, 317; 5, 393; 5, 685. Aegypta Cic. Epist. Att. 8, 15, 1; 13, 3, 2. Alceta Gros. 3, 23, 23. Accus. Anchisam Hygin. Fab. 94; Abi. Anchisa ausser den oben angeführten Stellen des Verg. noch Aen. 6, 322; 6, 331 und auch Anchiso Augustin. Civ. Dei 3, 3. Antidama Plaut. Poenul. 5, 2, 98 (1058), in den Hdschr. Antidamas. Nomin. Apella Horat. Serm. 1, 5, 100; Inschr. Grut. 76, 10; 76, 240; Accus. Apellam Plane, bei Cic. Epist. Farn. 10, 17, 3; Abi. Apella Cic. Epist. Att. 12, 19, 1. Nomin. Archyta Lact. Ira dei 18, 4; Sidon. Carm. 2, 176; Venant. Fortun. 7, 12, 25; Archytas A'^al. Max. 4, 1 ext. 1; Lact. Ira dei 18, 12; Porphyr, ad Hör. Carm. 1,

~ 59

:>.s. 1: xlbl. Archyta Uic. de rep. 1, 10, 16; Val. Max. 8, : ext. 3. Artema C. I. L. 6, 9296; 6, 1J027; 6, 11321; Artemas C. L L. G, 10513. Astipa C. I. L. 6, 10151. Chaerea Terent. Eim. 4, 4, 29 (696); 4, 4, 39 (706); 5, 1, 7 (823); 5, 1, 8 (824); 5, 4, 1 (923); 5, 5, 15 (985). Cinyra Plin. N.- H. 7, 56, 57 (195). Nomin. Clinia Terent. Heaut. 2, 1, 13 (225); 3, 1, 22 (431): 3, 2, 14 (525); 4, 5, 20 (768); 4, 8, 6 (847); Accus. Cliniam daselbst 2, 4, 25 (405); 3, 3, 44 (605); 4, 6, 17 (821). Cratea C. I. L. 1, 840. Dama Horat. Serm. 2, 5, 101; 2, 7, 54; Pers. 5, 76; Paul. Dig. 41, 4, 2 § 6; Papinian. Dig. 40, 7, 34 § 1; Scaev. Dig. 40, 7, 40 § 8; lavol. 'Dig. 40, 7, 39 § 3: 45, 1, 105; C. I. L. 2, 5042 Z. l; 5, 4087; 6, 6906; 6, 7860; 6, 7865; 6, 14502; 8, 3567; Damas Pompon. Dig. 50, 16, 162 § 1; C. I. L. 6, 14991. Damoeta C. I. L. 4, 3299: Damoetas Verg. Ecl. 2, 37; 2, 38; Vokat. Damoete Verg. Ecl. 3, 1. Ennia- nistam Gell. 18, 5, 3; Ephialta Sidon. Carm. 6, 25; Ephialtes Val. Max. 3, 8 ext. 4; Claudian. Bell. Get. 75; Acc. Epliialten Ps. Verg. Culex 235; Serv. zu Verg. Aen.

6, 582; Eubulida Cic. Verr. 5, 42, 110; 5, 49, 128; Eubulidas daselbst 3, 23, 56. Euclida C. I. L. 1, 1062. Eurota Dichter bei Cic. Tusc. 2, 15, 36. Geta Terent. Phorm. 1, 1, 1 (35); 1, 1, 12 (46); 4, 3, 1 (606); 5, 5, 10 (838); 5, 5, 12 (840) und Ad. 3, 1, 4 (291); 3, 4, 33 (479). Glaucia Mart. 6, 29, 4; Glaucias daselbst 6, 28, 4. Gorgia Pitschl tab. lith. 90 D und enarr. S. 79; C. I. L. 6, 4134; 6, 6857; 6, 7714; Acc. Gorgiam Cic. de orat. 1, 22, 103; Brut. 12, 47; Curt. 7, 1, 38; Gorgian Cic. Cato Mai.

7, 23; Plin. N. H. 7, 48, 49 (156); Quintil. 2, 15, 27; 2, 16, 3; I. Neap. 6640. Hampsicora Liv. 23, 40, 3; 23, 41, 4; Hampsagoras Sil- 12, 345. Nomin. Heraclida C. I. L. 5, 986; 5, 1371; 10, 68; I. Neap. 40, 2560; 2658; 6895; Accus. Heraclidam Cic. pro Flacc. 19, 45 zweimal; Abi. Heraclida daselbst 20, 47 im Salzb. und Vat., und lustin. 22. 5. 1: diese Formen können zwar auf die Aeolisch- Dorische Form des Nomin. Heraclidas bezogen werden, da bei Cic. ein Aeoler aus Temnos, bei lustin. ein Syracusaner bezeichnet ist, doch hat Cic. pro Flacc. 18, 42; 21, 50 den Nomin. Heraclides. Norain. Herma C. I. L. 2, 1195; 2, 1733; 2, 3756; 2, 3938;

CO -

-2, 4;Uli; :',, ITTo; 3, r.l47; 3, 2120; 3, 243C; 4, 250H Z. 24:

5, 2170; 5, 2:i8o: 5, 871'.»; ö, 4 101; 5,501)'.); 5, 579'J; 6, fi75; '6, 22H8; 0, 4200; fi, 5247; )i, 7:^75; fi, 10817; ß, 11201;; 1. Nfiap. I(i78; 210.'V. 25(i0; 6780. Nomin. Hermia Cic. Epist. Faiii. K), 15, 1: 1 *>, 15, 2; C. I. L. 1, 7:35; 1, lOll; 2, 3181; 5, 1001; 5, 2183. Himora Sil. 14, 23:j. Hyla C. I. L.

6, 7321; ('), 8103. Nomin. larba Ovid. Fast. 3, 552; larbas Verg. Aen. 4, 3(5; 4, 326; Aec. larban Verg. Aen. 4, 196. Nomin. Laerta Sen. Tro. 709; Hygin. Fab. 173; Accii.s. Laertam Cic. Cato Mai. 15, 54 im Erf. und Par.; Laertcn Ovid. Her. 1, 113; Abi. Laerta Acc. (131) bei Non. S. 314. 20; Ovid. Her. 3, 29 und Met. 12, 625; Auson. Epitaph. 5, 1. Nomin. Leonida Plaut. Asin. 1, 1, 43 (58); 2, 1, 17 (265): lustin. 2, 11. 2; Oros. 2, 9, 3; 2, 9, 6; 2, U, 9: C. L L. (;, 7326; aber Leonidas lustin. 2, 11, 9. Acc. Lycambani Terent. Maur. 2457; Mar. Vict. Art. graram. 2 S. 2525 (VI 79. 35); 3 S. 2585 (VI 137, 30); Mall. Tlieod. de metris VI 594, 24; Porphyr, zu Hör. Epist. 1, 19, 25 und A. P. 79; Ly- cambou Porph. zu Hör. Epod. 6, 13. Accus. Lyncistam lustin. 12, 14, 1. Nomin. Marsya Horat. Serm. 1, 6, 120: Ovid. Met. 6, 400; Mart. 2, 64, 8; Sil. 8, 503: luven. 9, 2: Claudian. in Eutr. 2, 266; Ennod. Carm. 1, 3, 26: Anth. Lat. ed. Riese 163 (ed. Baehrens 4, 353) v. 1; Marsyas PJin. N. H. 7, 56, 57 204); Mart. 10, 62, 9; Apul. Flor. 3 (p. 3, 15; 4, 13; 4, 18); Abi. Marsya Schol. zu Pers. 1, 119 (e-l. 0. Jahn p. 275). Nomin. Melicerta Pers. 5, 103; Serv. zu Verg. Ge. 1, 437 und Aen. 5, 241; 5, 823; Melicertes Varro L. L. 8, 38, 68; 9, 52, 91; Hygin. Fab. 124; Acc. Meli- certen Hygin. Fab. 1; 2; Abi. Melicerte Hygin. Fab. 2: 239; Vok. Melicerta Varro L. L. 8, 38, 68; 9, 52, 91; Ovid. Met. 4, 522; Fast. 6, 494. Nomin. Mida Terent. Pliorm. 5, 6, 22 (862); lustin. 7, 1, 11; 11, 7, 14; Claudian. Cons. Stil. 3, 230; Sidon Epist. 5, 7, 6; Hieronym. Chron. 1 S. 27; 2 S. 119 Olym. 21; Anth. Lat. ed. Riese 21 (ed. Baehrens 4, 211) V. 204; Schol. zu Pers. 1, 119 (ed. 0. Jahn p. 275); Midas Val. Max. 1, 6 ext. 2; Plin. N. H. 7, 56, 57 (204); 33, 3, 15 (51); Hygin. Fab. 191; 274; Serv. zu Verg. Aen. 10, 142: Acc. Midam Amm. Marc. 22, 9, 7; Petron. Fragm. 28, 9 (ed. Bücheier p. 112); Vok. Mida Anth. Lat. ed. Riese 725

61

(ed. Baehrens 3, 60) v. 1. Nomin. Niceta C. I. L. 5, 3948 r 6, 70.51. Nomin. Ninya lustin. 1, 1, 10; 1, 2, 11; Acc. Ninyan Augustin. Civ. Dei 18, 2, 3 (II 259, 9). Oropasta lustin. 1, 9, lo; Oropasten lustin. 1, 9, 9. Pausania Cic. Epist. Fam. 3, 7, 5. Pausia C. I. L. 6, 7435. Pelia Senec- Med. 200; 276. Nominativ und Vokativ Perdica Aegrit- Pcrdic. (ed. Baehrens 5, 53) v. 19; 63; 66, 72; 100; 104; 19 i; 234; 271; 290. Perdicca Gurt. 10, 6, 4; 10, 6, 5; 10, 6, 9; iO, 7, 16; 10, 7, 18; 10, 7, 19; 10, 7, 21; 10, 8, 3: 10, 8, 4; Kl. 8, 22; 10, 8, 23; 10, 9, 7; 10, 9, 18; 10, 10, 1; 10, 10,4; lustin. 7, 2, 1; 7, 5, 6; 13, 2, 5; 13, 4, 1; 13,4, 7; 13, 6, 1; 13, 6, 10: 13, 6, 16; Gros. 3, 23, 17; 3, 23, 19; 3, 23, 23; Dracont. Carm. Min. 2, 41; Anth. Lat. ed. Riese 200 (ed. Baehrens 4, 398) V. 1; Nomin. Perdiccas Gurt. 3, 9, 7; Acc. Perdiccan Gurt. 4, 3, 1. Phaedria Terent. Eun. 1, 2, 1 (81); 5, 5, 12 (982) und Phorm. 5, 5, 2 (830); 5, 5, 5 (833). Phania Terent. Hec. 3, 5, 8 (458); Gic. Epist. Fam. 2, 13, 2; 3, 6, 2. Nom. Philocteta Cic. Fat. 16, 37 (iiurz vorher steht Philoctetes); Quintil. 5, 10, 84; Hygin. Fab. 97; Lact. Inst. 1. 9, 11; Dictys 1, 14; 2, 14: 2, 47; Accus. Philoctetam Gic. Epist. ad Q. fr. 2, 10, 4; Fin. 5, 11, 32 und Tusc. 2, 7, 19; 2, 14, 33; Dictys 3, 18; Anth. Lat. ed. Riese 174 (cd. Baehrens 4, 354), 2; Abi. Philocteta Gic. Fat. 16, 36; Quintil. 3, 1, 14; Apul. de deo Socrat. 24; Fronto ad M. Gaes. I. 7 (p. 18, 5 ed. Naber); Hygin. Fab. 257; Solin. 8, 7: Dares 15; Serv. zu Verg. Aen. 3, 402; über den Voc. vergl. unter 16. Phileta G. L L. 5, 2577; Philota G. L L. 5, 8422. Nomin. Proca Ovid. Met. 14, 622 und Fast. 6, 143; Liv. 1, 3, 9; Aurel. Vict. de vir. illustr. 1, 1; Procas Verg. Acn. 6, 767; Aurel. Vict. Orig. gent. 19, i; Gros. 2, 2, 3. Nomin. Prusia Gorn. Ncp. Hann. 12, 3; Liv. 29, 12, 14; 38, 39, 15; Prusias Gic. Divin. 2, 24, 52; Liv. 39, 51, 3; 42, 29, 3; 45, 44, 4; 45, 44, 14; Eutrop. 4, 6, 2; 4, 8, 4: Prusiam Eutrop. 4, 5, 2. Pythagora Fronto ad Ver. Irap. 1, 1 zweimal; G. I. L. 8, 5164; 8, 5168; Pythagoram öfter; Pythagoran Gic. Tusc. 4, 19, 44; Horat. Sat. 2, 4, 3; Quint. 1, 10, 32. Nomin. Saurea Plaut. Asin. 2, 3, 19 (399). Accus. ThcrsitamSencc.de ira 3, 23, 2; Gell. 1, 15, ll;Thersitan Ovid. Epist. ex Pont. 3, 9, 10; Amm. Marc. 30, 4, 15; Anth.

(;2

Lat. ed. Riese 794 (od. Bachrens 5, 388), i:^. Nomin. Tiresia Senec. Oed. 293. Noniin. Tyra Pomp. Mela 2, 1, 7; Plin. N. H. 4, 12, 26 (82); Val. Fl. ü, 84; Tyres Val. Fl. 4, 719.

Das a des Nomin, ist in der Regel kurz, möge es ein es oder ein as vertreten. Lang aber ist a in So.sia Plaut. Amph. 1, 1, 282 (438). In mehreren Stellen des Plaut, und Terent., in denen Byrria, Chaerea, Geta, Leonida, Mida. Phaedria, Phania, Sosia am Ende des Verses steht, ist die Quantität unentschieden; auch in der Mitte des Verses ist sie zuweilen unklar, wie in Ohaerea Terent. Eun. 4, 4, 39 (707) und Phaedria Terent. Phorm. 5, 5, 2 (830). Vergl. über die Quantität des Voc. unter 16.

Wirkliche Patronyraica nehmen diese Bildung seltener an, doch ist ausser dem von Charis. aus Prop. citierten Nomin. Atrida, der auch noch Ps. Verg. Culex 334 steht, und dem gleichlautenden Voc. (unter 16) noch bei Horat. Serm. 2, 1. 17 Scipiadam, welches von Prise. 7, 2, 4 S. 729 (II 285, 26) angemerkt wird; ferner Acc. Atridam M. Caesar an Fronto 1, 4 (p. 10, 20); 1, 5 (p. 12, 15); Auson. Ep. 16, 11. Abi. Atrida (Ovid. Amor. 2, 12, 10 im Neap. und Farn., in anderen Büchern Atridis, wie jetzt Ehwald schreibt); Sen. Agam. 293; Epit. Iliad. 89 und 327. Abi. Alcidä Auson. Epigr. 27, 3.

Sehr ausführlich hat über die Namen auf a Bentley gegen Ende der epist. ad Mill. gehandelt, welcher aus Inschr. Beispiele von Alexa, Andrea, Harpocra, Artema, Epaphra. Oorgia, Hera, Heracia, Henna, Hermia, Leouta, Mena, Nicia. Niceta, Papia, Phila, Thuda, Teuda, Theona. Sabda, Zena heibringt, und gegen Quintil. bemerkt, dass bei Cic. de invent. 1, 6, 8; 1, 9, 12; 1. 11, 16; 1, 51, 97 vielmehr Hermagoras gelesen wird, und gegen Prise, dass die barbarischen Fluss- namen Bagrada und Turia auch bei den Griechen nicht a; hatten. Baypct^a? ist jedoch bei Strabo 17, 3, 13.

16. Die Nomina auf as und es verlieren im Voc. das s, daher derselbe bei den Nomina auf as auf ä, bei denen auf es meistens auf e ausgeht. Prise. 7, 2, 6 S. 730 (II 287, 24): Vocativus casus primae dechnatiouis in a cor- reptara effertur, ut „poetä, Musä", nisi sit Graecum, et apud

63

Graecos producens a servet eandem etiam apud nos pro- diictam, iit „Aeneä." Virgiliiis in X (v. 228): Vigilasne, deum gens, Aeneä? vigila. Est tarnen quando in „es" pro- dactam terminantium Graecorum vocativus in e longam exit secundum Graecos vel communiter vel poetice, ut „Achate, Anohise, Polite. Laertiade". Virgilius in I (v. 459): Quis iam locus, inquit, Achate? Idem in III (v. 475): Coniugio, Anchise, Veneris dignate superbo. Idem in V (v. 564): Tiia Clara, Polite, progenies. Horatius in II Sermonum (Sat. 5, 59): 0 Laertiade, quidquid dicam, aut erit aut non. Yirgilius in VIII (v. 653): Sit satis, Aenide, telis impune Numanum oppetiisse tuis. Und 7, 2, 7 S. 730 und 731 (II 2S9, 5): Nee mirum, cum Graecorum quoque poetae similiter inveniantur protulisse vocativos in supra dicta terminatione.

'Avaxp^tuv "Haie 7.aXXt/.a;j.7r£-r) pOSUlt prO xaXXtXaaTcsTot, 'Itttkövoi;. E'jtj&e;

xptTTj, pro y.pizd. Et Apollonius Argonauticorum in III (v. 320):

At/j-rj, xet'vr^v fiEV acpap Str/c-jav «i'£X>.o(t, prO Afi]-«. lu COdcm (v. 386):

AfrjTY], 5-/2(u aot Tojoe cTo^itu, o-jtc "jfip ctJTuj;. [In lemminis otiamj Alcaeus Nr^prj pro N/jotj? posuit, et Theopompus Xct'pr, pro X'ipr,;. Latina vero proportio in a correptam vult vocativum primae declinationis, sicut supra dictum est, terminari etiam in Graecis. Unde Horatius in II Sermonum (Sat. 3, 187): Ne quis humasse veht Aiacem, Atrida, vetas cur? Feminina quoque Graeca est quando apud poetas Graecum vocativum servant in a vel e productas desinentem secundum proprium nominativura, ut „Taygete, Nemeä". Virgilius in Villi (v. 525): Vos, 0 Calliope, precor, adspirate canenti. Statins „Nemeä", ut ostendnuus, a producta protulit more Graeco. Servius zu Verg. Aen. 3, 475 sagt: Anchisä autem vocativus hie non est Latinus, nam brevis esset a, ut Catilina. Graecus est ergo, de quo valde apud eos quaeritur, quemadmodum exeat ab bis nominibus, quae in es mittuut nominativuui. Nam Tydides „Tydide" facit, ut (I v. 96): Danaum fortissime gen- tis Tydide. Atrides, cum sit simile, „Atrida" facit. ut Horatius (Sat. 2, 3, 187): Ne quis humasse velit Aiacem, Atrida, vetas cur? Tale est ergo et „Anchisä". Sjine apud Latinos herum hominum causa manifesta est: nam nomina- tivum ipsum in a mutant et reeipiunt Latinam declinationom: ut Atridos „Atrida", Scythes „Scytha". Vergl. unter 18.

64

Vocative auf ä von Noniin. auf as sind noch: Cinyrä Ovid. Met. 10, :^80; Daraoetä Verg. Ecl. ;^. l; 3, f)8; Lycidä Verg. Ed. 7, ('.7; 9, 2; 9, 12; 9, 37; Tirosiä Horat. Sat. 2, 5, 1: Xanthiä Horat. Carm. 2, 4, 2 und am Ende des Verses: Amynta Verg. Ecl. 3, 74; lolla Verg. Ecl. 3, 76; 3, 79; Menalca Verg. Ecl. 3, 13; 3, 5S (incipe, Damoeta; tu deinde sequcre, Menalca); 5, 4; 5, 64; 5, 90; 9, 18; Vokative auf e von Nomin. auf es: Boote Ovid. Met. 2, 176; Menoete Verg. Aen. 5, 106; Oreste Ovid. Her. 8, 15; Perse Val. Flacc. 6, 605, alle diese Wörter stehen aber am Ende des Verses; ferner die Patronymica: Aeacide Ovid. A. A. 1. 691; Her. 3, 87; 8, 7; Met. 11, 250; Auson. Epigr. 1, 16: Aesonide Ovid. Her. 6, 109; Aleide Ovid. Her. 9, 75; Met. 9, 110; Senec. Herc. für. 188; 425; 1350; Herc. Oet. 1480; Phaedr. 1226; Anth. Lat. ed. Riese 779 (ed. Baehrens I 125), 69; Amyclide Ovid. Met. 10, 162; Anchi- siade Verg. Aen. 6, 126; 9, 348; laside Verg. Aen. 5, 843; Maeonide Ovid. Fast. 2, 120; Oebalide Ovid. Met. 10, 196; Oenide Stat. Theb. 9, 50; Thydide Verg. Aen. 1, 97. Aber ausserdem dass das im Nomin. für as und es gebrauchte ä auch im Voc. stehen kann, bildeten die Lateiner gleich den Griechen zu dem Nomin. auf tes gewöhnlich den Voc. auf ä. Nach dieser Regel stellt Serv. zu Verg. Aen. 10, 332 als Voc. auf Achata und Timoeta (wahrscheinlich Thymoeta und so auch Thilo). Wir lesen jedoch Achate (vergl. Prise, in der ersten der angeführten Stellen) bei Ovid. Fast. 3, 603. Aber Polydectä hat Ovid. Met. 5, 242; Melicertä Ovid Met. 4, 522 und Fast. 6, 494 (und diesen Voc. gibt nach Aristarch. auch Varro L. L. 8, 38, 68; 9, 52, 91); Orestä Ovid. Trist. 1, 5, 22 (in den Hdschr. gegen das Versmass Oreste) und Senec. Agam. 975 und 991; Thyestä Sen. Thyest. 783; Mart. 4, 49, 4 (wie II. 2, 107 e-j^axa als Nomin. steht); Aeetä Val. Flacc. 7, 89; 8, 11; 8, 350, welches von dem bei Prise, aus Apollon. Rhod. bemerkten AtTjTT] abweicht, und auf den unter 15 aus Varro, Ovid. und Hygin. angeführten Nomin. Aeeta zurückgeht. Auch Cic. Tusc. 3, 12, 26 hat als Voc. Thyesta und Aeeta, worauf 3, 18, 39 die Accus. Thyestem und Aeetam folgen, wie wenn der Nomin. zwar Thyestes (nach der dritten Declin.), aber Aeeta lautete. Jedoch ist bei Val. Fl. überall Aeetes und Aeeten, vergl. unter 15.

65

Für <l)!AoxTT)-a (Sophocl. Phil. 432) haben Ovid. Met. 13, 329 und Manil. 5, 300 Philoctete, vielleicht deshalb, weil Philoctetä, welches bei Cic. Fin. 2, 29, 94 steht, nur mittelst der Elision in das Versmass eingefügt werden konnte; Filoctetä Sidon. Carm. 9, 156 in dem Verse: Filoctetä tibi dedit phare- tram. Bei Plaut. Asin. 2, 4, 11 (417); 3, 3, 150 (740) und Terent. Heaut. 2, 4, 26 (406); 4, 3, 10 (688); 4, 3, 17 (695) haben die Voc. Saurea, Leonida und Clinia langes a, ob- gleich beide Dichter in denselben Namen den Nomin. auf a ausgehen lassen. Vergl. unter 15. Dagegen ist in den Voc. Simia Plaut. Pseud. 4, 1, 34 (944) und Byrri a Terent. Andr. 2, 1, 1 (301) das a kurz. Plaut, hat auch Apella als Voc. des Namens des Malers in der Ehsion Poen. 5, 4, 101 (1271); andere Casus der gleichen Namensform, wiewohl in der Be- zeichnung anderer Personen, sind unter 15 aufgeführt. Der Voc. von Anchises ist Verg. Aen. 3, 475 Anchisa im Bern. a m. sec, Bern, c und G-ud., und bei Serv. (im Pal. und Med. Anchisae, in dem letzteren mit einem Punkt über dem e), und in den Anführungen bei Gell. 15, 13, 10; Non. S. 281; S. 286 und Serv. zu Aen. 1, 335 und 11, 169; über die gleiche von Verg. gebrauchte Form des Abi. vergl. unter 15. Auch Patronymica auf „des" gestatten den Voc. auf ä. Aeacidä Enu. (Ann. 181) bei Cic. Divin. 2, 56,116: Ovid. Met. 7, 798; Sil. 13, 796; Sidon. Carm. 2, 150; Cecropidä Ovid. Met. 8, 551; Dardanidä Sil. 16, 192. Das von Prise, aus Horat. angeführte Atridä gehört zu dem aus Prop. bekannten gleichlautenden Nomin.; vergl. unter 15.

Aleides ist als Vocat. beibehalten Inschr. Or. 1533 (C. I. L. VI 316 -- Meyer Anth. 593): Aleides, sacri generis decus, hoc tibi praetor Et lovis antistes dedico perpetuus, wo Meyer Aleide gesetzt bat, und Grut. S. 42, 7 (Meyer Antliol. 597): Aleides, hominum victor domitorque ferarum, Pliiloctetis amicus ades: tu illi araor aeque es!, vergl. Ritschi, Opusc. IV, 102. Stupende psaltes Sidon. Epist. 8, 9 v. 16 und Aeneas ingrate meus Anth. Latin, ed. Riese 83 (ed. Baehrens 4, 2 71) V. 144.

17. Über die griechischen Feminina sagt Charis. l, 15 S. 46 (I 62, 20): Feminina quoque e littera tiniuntur. sed. ut supra (S. 39; 44) dictum est, Graeca tantum modo. <n (juidem

Neue-Wagener, Formenlehre. I, X AuD.

i;6

e producta, veluti Andromache, Helene, Agave, Circe, Danae, C'rotale, Calpe, Ephyre; quae quoniam Graeca sunt, Graeca declinari debcnt, luiius Androniaches, Helenes, Agaves, Circes, Danaes, Crotales, Oalpes, Ephyres. Sed si Latine quis volet, Graecum e in a nostrum nautare debet, dicet- que haec Androniacha, Helena, Agava, Circa, Danaa, Crotala Calpa, Ephyra, ut grammatice et rhetorice facit grammatica, rhetorica, quae declinantur Latine ex forma a littera terminatorura nominum.

Diese Nomina ziehen bei den Aelteren entschieden die Lateinische Form auf ä mit dem Accus, auf am und dem Abi. auf a vor; die Griechische Bildung auf e mit dem Accus, auf en und dem Abi. auf e kam besonders durch die Dichter seit der Zeit des Augustus in Gebrauch, vornehmlich in den Nomina propria, vor allen in denen von anapäst. oder choriamb. Form. Diaetetica Scribon. 200; Cael. Aurel. Chron. 2, 12, 145; dialectica Cic. Fin. 3, 2. 5; Mart. Capella 4, 334, grammatica Cic. Fin. 3, 2, 5; Suet. Gramm. 1; 3; Diom. HS. 421 (I 426, 13); musica Cic. Fin. 3, 2. 5; rhetorica Cic. Fin. 3, 2, 5; dialecticam Cic. Acad. 1, 7, 25; 2, 28, 91 ; 2, 30, 97; 2, 30, 98; Fiu. 2, 6, 17; 2, fi, 18; 3, 21, 72; Brut. 42, 153; 30, 309; Grat. 32, 113; Fragm. V 55 ed. C. F. W. Müller; grammaticam Suet. Gramm. 2; Mart. Capella 4, 337; Ennod. Opusc. VI Ambrosio et ßeato (ed. Hartel p. 405, 23); musi- cam Cic. Nat. Deor. 2, 8, 22; de orat. 3, 33, 132; Vitr. 1, 1, 3; Auson. Epist 10, 38 (ed. Peiper p. 230); physicam Cic. Acad. 1, 7, 25; Fin. 3, 21, 72; poeticam Cic. Tuscul. 1, 1, ■>; 4, 32, 69; rhetoricam Cic. Invent. 1, 5, 6; de orat. 3, 33, 132; Acad. 1, 7, 25; Fin. 2, 6, 17; Cornific. 1, 1: 2, 27, 44; Abi. dialectica Cic. Brut. 30, 309; Fin. 1, 19, 63; grammatica Gell. Praef. 13; musicä Cornific. 2, 27, 43; Vitr. 5, 6. 3; Scnec. Epist. 87, 12; 87, 13; rhetorica Cic. F'in. 2, 6, 17. Aber architectonice Quintil. 2, 21, 8; dia- iectice Quintil. 2, 20, 7; 2, 21, 13; gnomonice Vitr. 1, 3, l; grammatice Quintil. 1, 4, 4; 1. 10. 17; 2, 1, 4; 2, 14, 3; Auson. Prof. 20, 7; Mart. Capella 3, 326; Diom. H S. 414 (I 421, 10); harmouice Vitr. 5, 4. l; mathematice Senec. Epist. 88, 23; musicc Quintil. 1, 10, 17; 1, 10, 22; 1, 10, 31 (ßonnell, Proleg. de gramm. Quint. p. XXI sagt: in nomina-

67

tivo casu ubique dialectice, grammatice, musice, rheto- rice; nam unicus locus 2, 7, 10 nee fabrica est ars ... nee nmsica, eum hie nihil nos impediat, quin musica adieetive intellegatur) ; poetice Varro L. L. 7, 1, 2; Sat. Men. 398; Censor. Fragm. 9, 2; Porphyr. Horat. Ars poet. 1 und 861; Diom. n S. 414 (I 421, 10); rhetorice Quintil. 2, 1, 5; 2, 1, 7; 2, 13, 2; 2, 14, 2; 2, 14, 5; 2, 20, 1; 2, 20, 4; 2, 20, 7; 2, 21, 3; apostrophen Quint. 4, 1, 69; arithmetieen Vitr. 1, 1, 4; ehromaticen Vitr. 5, 5, 4; dialecticen Mart. Capella 4, 336; grammatieen Quintil. 1, 10, 17; 2, 1, 6; Mart. Capella 3, 326; harmonicen Vitr. 5, 3. 8; musicen Senec. Epist. 88, 3; Vitr. l, 1, 8; 1, 1, 16: Quintil. 1, 4, 4;

1. 10, 9; 1, 10, 10; 1, 10, 15; l, 10, 18; opticen Vitr. 1, l, 4; physicen Varro Sat. Men. 362 bei Non. 79, 33, wo L. Müller cp'jaixr,v schreibt; poeticen Com. Nep. Att. 18, 5; Plin. Epist. 3, 14, 2; Porphyr. Horat. Ars poet. 295 und 391; rhetorieen Quintil. 2, 1, 3: 2, 14, 1; Abi. grammatice Senec. Epist. 87, 13; Quintil. 1, 10, 1; Mart. Capell. 4, 333; 5, 508; musice Quintil. 1, 10, 18; 1, 10, 23; 1, 10, 29; 2, 21, 16; (Bonnell a. a. 0. p. XXIII sagt: ablativus . . desinit in e ut grammatice, musice, rhetorice, nam musica tantum 11, 3, 4 reperitur); poetice Plin. Epist. 7, 4, 2; rhetorice Quintil. 2, 14, 3; 2, 15, 10; 2, 15, 36; 2, 17, 22; 2, 17, 31;

2, 17, 41; 3, 5, 3; Diom. II S. 414 (I 421, 10). Solche Nomina, welche weniger eingebürgert sind, behalten auch bei den Aelteren die Griechischen Formen. So Acc. oporothecen; Abi. pinacothece und oporothece Varro R. R. 1, 59, 2; 1, 59, 3. Aber bibliotheea und bibliothecam Cic. Epist. ad Fam. 7, 28, 2; Epist. ad Q. fr. 3, 4, 5; Epist. ad Att. 1, 7; 1, 10, 4; Fin. 3, 2, 7 und Divin. 2, 3, 8; und es ist sehr auffallend, dass Cic. Epist. ad Fam. 13, 77, 3 im Med. bibliothecen, und Inschr. Grut. 584 ab bybhothece hat. Wenn Cic. Top. 10, 45 sagt, quae hyperbole dicitur, so giebt er die bei den Griech. Rhetoren übliche Benennung an, mag das Wort mit Griech. oder mit Latein. Buchstaben geschrieben werden. Dass bei Rutil. Lup., Aquila Rom. und lul. Rufin. diastole, paradiastole, epibole, diabole, hyperbole, apostrophe, antistrophe, epistrophe, ploce, epiploce, symploce, epagoge, antisagoge, epitrope, protrope, diacope, euche, procatasceue, anasceue, parasceue, einfach aus den Schriften der Griech. Vorgänger wiederholt sind, erhellt

68

daraus, dass bei jenen auch Bezeichnungen, wie synathroesmos, coenotes, merismos, anancaeon, horismos, characterismos, synoeciosis, epitrochasmos, erotema, pysma, diasyrmos, diezeug- monon, antezeugmenon, chleuasmos, charientismos, asteismos, cxuthenismos, anacoenosis, aganactesis, apodioxis, apoplanesis, ara mit der Uebersetzung exsecratio, deesis mit der Ueber- setzung obsecratio vel obtestatio, epiplexis, epitimesis, pruper- gasia, paregmenon, enargia, in gleicher Stellung gefunden werden. Scnec. Benef. 7, 23, 1 und 2 wechselt zwischen hyper- bole und hyperbola; Quintil. aber hat durchaus hyperbole und hyporbolen 8, 4, 29; 8, 6, 67; 8, 6, 70; 8, 6, 73; 8, 6, 74, und Abi. parabole 8, 3, 77.

Epitorae wechselt mit epitoraa. Cic. Epist. ad Att. 13, 8 gebraucht den Acc. epitomen. Verderbt ist die Lesart Cic. Epist. ad Att. 12, 5, 3 conturbat me epitome Bruti Fanniana, in (dafür ist an vermutet) Bruti epitoma Fannianorum; scripsi quod erat in extremo. Wenn Oic. ein Bedenken über die Ausdrucksweise hegte, so bezog sich dies gewiss nicht auf die Formen epitome und epitoma. Ein dem Val. Max. angehängtes Buch ist überschrieben liber de praenominibus, de nominibus, de cognominibus, de agnominibus, de appellationibus, de verbis, in epitomen redactus a lulio Paride; aber am Schluss ist bemerkt: finit epitoma historiarum diversarum exemplorumque Romanorum. Darauf folgt lanuarii Nepotiani epitoma librorum Valerii Maximi. Epitoma ist auch in den not. Tir. S. 124. Epitomam haben Ennod. Vita Epiph. ed. Hartel p. 368, 21 und Eutych. bei Cassiod. de orthogr. S. 2311 (VII 199, 9); epitomen Auson. Epist. 19 und Lact. Epit. Instit. praef. 1.

Exagogam Plaut. Rud. 3, 2, 17 (631) und Truc. 4, 2, 6 (716); exagogen Paul. Festi S. 80, 15.

Apotheca, aula, epistula waren in den gemeinen Gebrauch aufgenommen, und werden daher ganz als Latein. Nomina behandelt.

Von Frauennamen ist Alcumena als Nomin. und Vocat. Plaut. Amph. Prol. 99; 1, 1, 208 (364); 1, 3, 1 (499;) 1, 3, 38 (536); 2, 2, 76 (708); 3, 2, 42 (923); 4, 3, 5 (1039); 5-, 1, 12 (1064); 5, 1, 16 (1068); 5, 1, 36 (1088); Hygin. Fab. 29 (Schmidt schreibt p. 63, 8 Alcimena); Mar. Victorin. S. .2456 (VI 8, 8) Ace. Alcumenam Plaut. Amph. Prol. 103;

69

107; 1, 2, 12 (474); 2, 2, 35 (667); Merc. 4, 1, 24 (690); Mar. Victorin. S. 2456 (VI 8, 7); Abi. Alcumena Amph. Prol. 110; 1. 1. 134 (290); 1, 2, 17 (479); 5, 1, 70 (1122); 5, 2, 11 (1141); Xomin. Alcmena Arnob. 2, 70; 5, 22; Acc. Alc- meuam Lucil. (XVII 6 ed. L. Müller) bei Non. S. 26, 5; Plin. N. H. 35, 9, 36 (62); Serv. zu Verg. Aen. 8, 103; Mar. Victorin. S. 2456 (VI 8, 7); Abi. Alcmena Cic. Nat. Deor. 3, 16, 42; Ovid. Met. 9, 23; Senec. Herc. Für. 531; 777; Herc. Oet. 440; 1782; Phaedra 322; Plin. N. H. 35, 9, 36 (63); Sil. 2, 493; Arnob. 4, 22; 4, 26; Nomin. Alcmene Ovid. Met. 9, 276; 9, 281; 9, 313; 9, 396; Senec. Herc. Für. 21: Herc. Oet. 1413; 1692; 1800; 1858; Acc. Alcmenen Senec. Herc. Oet. 1821; 1868. Nomin. und Voc. Andro- macba Varro L. L. 5, 3, 19; Senec. Tro. 542; 917; 935; Laev. Fragm. 4 ed. L. Müller bei Prise. 10, 8, 47 S. 903 (TI 536, 18); Accus. Andromacham Cic. Opt. gen. or. 6, 18; Acad. 2, 7, 20 und Divin. 1, 13, 23; Senec. Tro. 585; Tert. Pudic. 8; Serv. zu Verg. Aen. 3, 348; Abi. Andromacha Varro Varro L. L. 7, 2, 6; Cic. Tusc. 3, 22, 53; Prop. 3 (2), 20, 2; Hygin. ed. Schmidt p. 105, 17; Dict. 3, 20; C. I. L. 9. 4641; Non. S. 504, 18; 515, 13; Serv. zu Verg. Ge. 1, 266; Mythog. Lat. 1, 204; Nomin. und Voc. Andromache Verg. Aen. 2, 456; 3, 303: 3, 319; 3, 482; Ovid. Her. 5, 107 und A. A. 2, 645; 2, 709; 3, lo9; 3, 519; Senec. Tro. 978; Acc. Andromaclien Verg. Aen. 3, 297; Ovid. Her. 8, 13; Senec. Tio. S14; Mart. 3, 76, 4; 5, 53, 2; Abi. Andromache Ovid. R(raed. amor. 384; Macrob. Sat. 6, 5, 10. Nomin. Andro- meda Cic. Nat. Deor. 2, 43, 111; Hygin. Fab. 64; Acc. Andromedam Cic. Arat. 140 und Manil. 5, 658; Andro- medan Ovid. A. A. 1, 53; Met. 4, 671; 4, 757; Mart. spect. 27, 10; Abi. Andromeda Fest, unter quaeso S. 258 und unter urvat S. 375; Non. S. 165, 10; 183, 19; Hygin. Fab. 64; Prise. 7, 3, 10 S. 733 (II 293, 13); Nomin. Andromede Prop. 1, 3, 4; 3 (2), 28, 21; 5 (4), 7, 63; Ovid. Epist. ad Phaoii. :^6; German. Phaen. 201; 644. Andronica Ephem. epigr. 3 S. 123 Nr. 83. Nomin. und Voc. Antigona Acc. (137) bei Macrob. Sat. 6, 2, 17; Hygin. Fab. 72; 243; 254; Acc. Antigonam Varro bei Gell. 18, 12, 9; Hygin. Fab. 67: 72; Abi. Antigona Non. S. 104, 12; 165, 2; 352, 19; 357,

70

22; Hygin. Fab. 14. r.7; Macrob. Sat. 6, 1, 59; 6, 2, 17; Nomin. und Voc. Antigene Stat. Theb. 7, 244; 7, 253; 7, 295; 7, 364; 11, 355; 11, 371; 11, 630; 12, 332; 12, 350; 12, 371; 12, 405; Acc. Antigenen Ovid. Met. 6, 93; Stat. Theb. 8, 249; 11, 104; 12, 397; 12, 678. - Nomin. Anti- opa Pers. 1, 78; Hygin. Fab. 7; 8; Serv. zu Verg. Aen. 11, 661; Mythogr. Lat. 1, 202: Acc. Antiopam Cic. Opt. gen. or. 6, 18; Acad. 2, 7, 10; Fin. 1, 2, 4 und Off. 1, 31, 114; Hygin. Fab. 8; 30; 241; Abi. Antiopa Pacuv. (trag. 1) bei Prob, zu Verg. Ecl. 2, 25; Cic. Nat. Deor. 3, 21, 54; Fest, unter torrens S. 352; Serv. zu Verg. Ecl. 2, 25; Diom. 1 S. 336 (I 346, 2); Charis. 1, 15 S. 78 (I 101, 20); Non. S. 64, 31: 73, 14; 139, 25; 170, 12; 221, 9; 238, 14; 447, 18; Serv. zu Verg. Aen. 12, 605; Hygin. Fab. 155; 157; Nomin. und Voc. Antiope Prop. 4 (3), 15, 22; 4 (3), 15, 39; Senec. Phaedra 232; 935; Acc. Antiopen 4 (3), 15, 12. Nomin. und Voc. Ariadna Catull. 64, 54; 64, 253; Prop. 2, 3, 18; 4 (:3), 17, 8; Ovid. A. A. 3, 35; Nomin. Ariadne Hygin. Fab. 255; 270 und Poet, astron. 2, 5; Acc. Ariadnen Hygin. Fab. 43; 224; Abi. Ariadne Hygin. Fab. 42. Nomin. Asterie Horat. Carm. 3, 7, 1; Acc. Asterien Ovid. Met. 6, 108; Asteria Itin. Anton. 527, 2. Nomin. und Voc. Atalanta Ovid. Met. 10, 565; 10, 598; Sidon. Carm. 2, 495; Ampel. 9, 12; Acc. Ata- lantam Varro Sat. Men. 300; Quintil. 5, 9, 12 (wo jedoch im Ambr., Bern., Bamb., Turic. und Flor. Atalantem); Hygin. Fab. 185; 244: Abi. Atalanta Ovid. A. A. 2, 185; Her. 4, 99; Fest, unter sexu S. 334 und unter ungulus S. 376; Non. S. 85, 6; 109, 26; 116, 23; 159, 38; 182, 1; 226, 34; 257, 59: 262, 5; 322, 16; 355, 28; 378, 7; 382, 10; 429, 6; 450, 26; 481, 32; 486, 1; 490, 12; 495, 29; 505, 16; 512, 31; Prise. 6, 3, 15 S. 683 (II 206, 12); Nomin. Atalante Hygin. Fab. 99. Voc. Caieta Verg. Aen. 7, 2; Acc. Caietam Ovid. Met. 14, 443. ~ Nom. Calliopa oder Caliopa C. I. L. 1, 847; 2, :i490; 5, 6902; I. Neap. 6509; Henz 5093: Kaliope Marini Iscriz. Alb. p. 122 als Frauenname; Calliope als Name der Muse Cic. Epist. ad. Att. 2, 3, 3; Lucr. 6, 94; Verg. Aen. 9, 525; Horat. Carm. 3, 4, 2; Prop. 2. 1. 3: Ovid. Met. 5, 339 und Trist. 2, 568; Sil. 3, 222; 12, 390; Mart. 4, 31, 8; Ausou. Id. 20, 7; Anth. Latin, ed. Riese 664, 9; Kaliope C. I. L. 2, 1110;

71

Acc. Calliopen Mart. 9, 86, 8; Nom. Calliopa Front, de eloqu. p. 146, 5; Nom. Calliopea Prop. 1, 2, 28; 4 (3), 2, 14; 4 (3), 3, 38; Ovicl. Fast. 5, 80; Mart. Capella 1, 1 v. 17; Prise. 1, 9, 54 S. 563 (II 40, 15); Cäliopea Verg. Ecl. 4, 57 ed. Ribbeck. Nomin. Circa Ciiaris. I S. 46 (I 62, 25); Acc. Circam Plaut. Epid. 4, 2, 34 (604) und Cic. Nat. Deor. 3, 21, 54; Abi. Circa Horat. Epod. 17, 17; Liv. 1, 49, 9 und Tert. Spect. 8; Nomin. und Voc. Circe Cic. Nat. Deor. 3, 19, 48 und Off. 1, 31, 113; Verg. Ecl. 8, 70; Aen. 7, 20; 7, 282; Tibull. 2, 4, 55; Ovid. A. A. 2, 103; Remed. amor. 263; 287 und Met. 14, 312; Hygin. Fab. Praef. und 125; 156; 199; Lact. Instit. 1, 21, 23; Acc. Circen Horat. Carm. 1, 17, 20: Ovid. Met. 14. 290; 14, 376; 14, 399; Hygin. Fab. 125: Abi. Circe Augustin. Civ. Dci 18, 17. Nomin. Cybela Tert. ad nat. 1, 10; Cybele Catull. 63, 76; Mart. 8, 46, 4; 9, 3, 13; 9, 40, 2. Nomin. Damarata Liv. 24, 22, 8; Acc. Dama- ratam Liv. 24, 25, 11. Abi. Diona Cic. Nat. Deor. 3, 23, 59; Nomin. Dione Ovid. Amor. 1, 14, 33 und A. A. 2, 593; Arnob. 2, 70. Acc. Dircam Plaut. Pseud. 1, 2, 65 (199); Nomin. Dirce Prop. 4 (3), 15, 39; Senec. Oed. Fr. 126; Plin. N. H. 4, 7, 12 (25); Stat. Theb. 1, 38; Hygin. Fab. 8; Acc. Dircen Prop. 4 (3), 15, 38; Ovid. Met. 2, 239; Stat. Theb. 2, 322; Hygin. Fab. 7; 8. Nomin. Erigona Tert. ad nat. 2, 15; Acc. Erigonam Cic. Epist. ad Q. fr. 3, 1, 4, 13; 3, 6, 7: Hygin. Fab. 1-22; 130; Abi. Erigona Non. S. 85. 13; 159, 25; 279, 16; 315, 9; 341, 31; 398, 20 (L. Müller schreibt hier Epigonis); 469, 21; 498, 7; Nomiu. Erigone Ovid. Met. 10, 451; Stat. Theb. 11, 645; Hygin. Fab. 130; 224; 243; 254 und Poet, astron. 2, 4; Acc. Erigonen Verg. Ge. 1, 33; Ovid. Met. 6, 125; Abi. Erigone Hygin. Fab. 130. Nomin. und Voc. Eriphyla Cic. de invent. 1, 50, 94 im Par., Angelom., Turic. und Tross.; Prop. 3 (2), 16, 29; 4 (3), 13, 57; Antb. Latin, ed. Riese 649 (ed. Baehrens 4, 119), 5; Acc. Eriphylam Cic. Verr. 4, 18, 39 (Erifllcm in beiden Guelf., Eriphylem im Leid.); Senec. Fragm. 66; Fest, unter monile S. 138, 32; Abi. P]riphyla Prise. 6, 9, 48 S. 699 (1 236, 6); Acc. Eriphylen Verg. Aen. 6, 445; Hygin. Fab. 73, bei dem letzteren auch der Abi. Eriphyle. —■ Nomin. Europa Hj^gin. Fab. 178: Arnob. 5, 22; 7, 33; Acc. Europam Varro R. R. 2, 5, 5;

72

Cic. Vorr. 4, BO, 135 und Nat. Deor. 1, 28, 78; Abi. Europa Varro L. L. 5, 6, 31; Plin. N. H. 12, 1, 5 (11); Hygin. Fab. 155; Nomin. Europe Horat. Carm. 3, 27, 25; Prop. 3 (2), 28, 52; Mart. 2, 14, 5; Acc. Europen Horat. Carm. 3, 3, 47; Ovid. Her. 4, 55; A. A. 1, 323 und Met. 5, 648; 6, 104; Scnec. Herc. Oet. 780; Plin. N. H. 35, 10, 37 (114); Mart. 2, 14, 3 und spect. 16, 3, luven. 8, 34. Noniin. Eurudica C. I. L. 3, 615; Abi. Eurydica Enn. (Ann. 30) bei Cic. Divin.

1, 20, 40; Liv. 44, 30, 2; Nomin. Eurydiee Verg. Ge. 4, 486; Hygin. Fab. 170; Acc. Eurydicen Verg. Ge. 4, 490; 4, 519; 4, 525; 4, 526; 4, 527; 4, 547; Ovid. Met. 11, 63; 11, 66; Sen. Hcrc. für. 575; 581; 585 und Herc. Oet. 1091; Mart. 14, 165, 1; Hygin. Fab. 164; Abi. Eurydice lustin. 30, 1, 7; 30,

2, 6. Nomin. Hecata Plaut. Cist. 1, 1, 50 in alten Aus- gaben, Götz und Scholl schreiben das Handschriftliche + et baec ate, Leo setzt dafür senecta; Acc. Hecatam Cic. Nat. Deor. 3, 18, 46; Apul. Met. 11, 5 S. 763; Abi. Hecata Arnob. 2, 71: .';, 29; Nomin. Hecate Ovid. Met. 7, 174; 7, 194; Acc. Hecaten Verg. Aen. 4, 511; 6, 247;' Horat. Serm. 1, 8, 33; Ovid. Met. 14, 405; Val. Flacc. 7, 353; Abi. Hecate Stat. Theb. 4, 541. Noniin. Helena Enn. (Fab. 65) bei lul. Rufin. fig. sent. et eloc. 37; Cic. Phil. 2, 22, 55; Plin. N. H. 35, 10, 36 (66); 35, 11, 40 (138); Petron. 59, 4; Hygin. Fab. 240; Acc. Helenam Dichter bei Cic. de orat. 3, 58, 219 und Orat. 49, 164; Verg. Aen. 7, 364; Horat. Serm. 1, 3, 107; Prop. 2,

3, 32; Oviil. Met. 13, 200; Plin. N. H. 2, 37, 37 (icl); Hygin. Fab. 77; 78; 79; 80; 92; 98; Lact. lustit. 1, 10, 6; Abi. Helena Prop. 2,1, 50; 3 (2), 34, 88; Hygin. Fab. 118; Nomin. und Voc. Helene Horat. Carm. 4, 9, 16; Prop. 4 (3). 14, 19; Ovid. Her. 5, 75; A. A. 2, 359; 2, 365; 3, 253 und Met. 14, 669; Ephem. epigr. 4, 1 S. 45 No. 84; Acc. Helenen Horat. Carm. 1, 15, 2; Ovid. Her. 8, 99; A. A. 2, 371; 3, 11; 3, 759 und Eemed. amor. 65; Petron. 138, 7. Nomin. Her- miona C. L L. 1, 818; 9, 1718; 9, 4365; 9,4474; Acc. Her- mionam Dict. 6, 4 (ed. Meister p. 105, 20); Abi. Hermiona Varro L. L. 6, 9, 94; Fest, unter tagit S. 356, 29: Non. S. 20, 13; 72, 35; 73, 12: 77, 28; 87, 30; 88, 19; 96, 1; 111, 8 113, 26; 116, 18; 132, 26; 178, 12; 234, 25; 237, 5; 280, 34 316, 20; 393, 2; 470, 24; 496, 42; Serv. zu Verg. Aen. 5, 40

73

Nomin. Hermione Ovid. Her. 8, 1; Acc. Hermionen Verg. Aen. 3, 328; Ovid. A. A. 1, 745; 2, 699 und Remed. amor. 771; Serv. zu Verg. Aen. 3, 297; 3, 330; 11, 264; Abi. Her- mione (als Stadtname) Liv. 31,' 45, 1. Nomin. Hesiona Serv. zu Verg. Aen. 1, 550; 1, 619; 3, 3; Acc. Hesiooam Plin. N. H. 35, 10, 37 (114); Val. Flacc. 4, 164; Dict. 4, 22; 6, 10; Serv. zu Verg. Aen. 5, 30; 8, 157; 10, 91; Mythogr. Lat. 1, 136; 1, 204; Abi. Hesiona Varro L. L. 7, 6, 107; "Gell. 10, 25, 3; Hygin. Fab. 97; Dict. 1, 9; 6, 12; Nomin. Hesione flygin. Fab. 31; Acc. Hesionen Mart. spect. 27, 10; Dracont. Carm. 8, 227; Abi. Hesione Ovid. Met. 11, 217. Abi. Hippolyta Plaut. Men. 1, 3, 17 (200); Nomin. und Voc. Hippolyte Prop. 5 (4), 3, 43; Stat. Tlieb. 12, 534; 12, 636; lustin. 2, 4, 23; Hygin. Fab. 163; Acc. Hippolyten Verg. Aen. 11, 661; Horat. Carm. 3, 7, 18; Hygin. Fab. 30. Nomin. Iliona Cic. Acad. 2, 27, 88; Hygin. Fab. 90; 240; 243; 254; Acc. Ilionam Horat. Serm. 2, 3, 61 ; Serv. zu Verg. Aen. 3, 49; Abi. Iliona Fest, unter perpetem S. 217, unter repotia S. 281, unter vecors S. 372 und unter ungulus S. 375; Non. S. 16, 15; 75, 11; 88, 3; 97, 13; 98, 12; 104, 4; 124, 30; 183, 22; 359, 2; 470, 9; 475, 32: 505, 14; Hygin. Fab. 109; Serv. zu Verg. Aen. 1, 653; Nomin. Ilione Verg. Aen. 1, 653. Nomin. Irena C. I. L. 1, 1091 und Or. 645; Irene C. I. L. 5, 1117. Accus. Ismen am Hygin. Fab. 67 (Schmidt schreibt hier p. 73, 23 Ismenen); Nomin. Ismene Stat. Theb. 8, 662; Acc. Ismenen Stat. Theb. 8, 555; 8, 642. Nomin. Leda Ovid. Her. 8, 78 und Amor, 2, 4, 42; Acc. Ledam Ovid. Met. 6, 109; Abi. Leda Cic. Nat. Deor. 3, 21, 53;;,Anth. Lat. ed. Riese 141 (ed. Baehrens 4, 328), 3; Nomin. und Voc. Lede Ovid. Amor. 1, 10, 3 (hier ist im Moret. Ledä) und A. A. 3, 251. Nomin. Leucothea Ovid. Fast. 6, 501; 6, 545; Acc. Leucotheam Cic. Nat. Deor. 3, 15, 39 und Leucothean Stat. Theb. 9, 402; Nomin. und Voc. Leucothee oder Leucothoe Prop. 3 (2), 26, 10; Ovid Epist. ex Pont. 3, 6. 20; Met. 4, 208; Acc. Leuoothoen Prop. 3 (2), 28, 20; Ovid. Met. 4, 196: Abi. Leucothee Ovid. Met. 4, 542. Acc. Melanippam Cic. Off. 1, 31, 114; Abi. Melanippa oder Menalippa Varro L. L. 7, 3, 65 und R. R. 2, 5, 5; Gell. 5, 11, 12; Non. S. 170, 13; 176, 2; 246, 11; Hygin. Poet. Astron. 2, 18; Prise. 10, 4, 24

74

5, 890 (I 517, 10); Nomin. und Voc. Melanippe oder Mena- lippe Stat. Thob. 8, 740; iiisLin. 2, 4, 23; Acc. Melanippen odor Monalippon lustin. 2, 4, 24; Firmic. de err. 12, 3; Hygin. Fab. ist;; Abi. Melanippe Macrob. Sat. ft, 4, 7. Nomin. Nioba Cic. Tusc. 3, 26, 63; Hygin. Fab. 145; Acc. Niobam Sen. Epist. 63, 2; Mart. 3, 32, 3; Petron. 52, 2; Hygin. Fab. 9; Abi. Nioba Hygin. Fab. 155 (ed. Schmidt p. 13, 3); Nomin. Niobo Prop. 3 (2), 20, 7; Ovid. Met. 6, 148;

6, 156; 6, 165; 6, 273 und Trist. 5, 12, 8; Auson. Epigr. 85, 2; Epitaph, her. 28, 2; Acc. Nioben Ovid. Met. 6, 287, Trist. 5, 1, 57 und Epist. ex Pont. 1, 2, 31 ; Stat. Theb. 9, 682; Auson. Epigr. 84, 3; 85, 1; Mythogr. Lat. 1, 204; Abi. Niobe Ovid. Amor. 3, 12, 31 und Met. 6, 273. Nomin. und Yoc. Nyrapha Catull. 61, 29; Vorg. Ge. 4, 423 und Aen. 10, 551; 11, 588;

12, 142; Ovid. Met. 1, 504; 1, 505; 8, 771; 15, 531 und Fast. 1, 634; 2, 610; 3, 261; 3, 262; 3, 653; 6, 121; Acc. Nyraphara Ovid. Met. 1, 701; Abi. Nympha Verg. Aen. 4, 198; 7, 47;

7, 734; Ovid. Met. 15, 482 und Fast. 1, 291; 3, 409; Nomin. und Voc. Nymphe Ovid. Amor. 2, 17, 15; Met. 1, 744; 3, 357; 4, 277; 8, 6ti5; 9, 89; 9, 347: 11, 771; 14, 762; 14, 771: Fast. 1, 435; 5, 123; 5, 197; 5, 246: 6, 107, und als Nom. propr. C. I. L. 5, 4651; Acc. Nymphen Ovid. Met. 14, 333; Fast. 3, 659 und Epist. ex Pont. 2, 10, 27. Abi. Ompbala Hygin. Poet, astron. 2, 14; Nomiu. Oraphale Prop. 4 (3), 11, 17. Aec. Pasiphaam Suet. Nero 12; Galba 2. ~- Nomin. Penelopa Papin. Dig. 33, 10, 9, § 1; Acc. Penelopam Plaut. Stich. 1, 1, 1; Horat. Serm. 2, 5, 76; Sidon. Carm. 15, 161; Dict. 6, 6; Prise. 9, 7, 39 S. 864 (H 475, 25); Abi. Penelopa Cic. Nat. Deor. 3, 22, 56; Dict. 6, 6; Nomin. Penelope Cic. Acad. 2, 29, 95; Horat. Serm. 2, 5, 81; Prop. 2, 9, 3; 4 (3),

13, 24; Ovid. Her. 1, 84; Amor. 1, 8, 47; 2, 18, 29; 3, 4, 23; A. A. 3, 15 und Trist. 5, 5, 52: Senec. Epist, 88, 8: Mart. 1, 62, 6; 11, 105, 16; Stat. Silv. 3, 5, 47; Hygin. Fab. -256; Ace. Penelopen Horat. Carm. 1, 17, 20; 3, 10, 11; Prop. 5 (4), 5, 7; Ovid. A. A. 1, 477; 2, 355; Plin. N. H. 35, 9, 36 (63); Hygin. Fab: 125; 126; Abi. Penelopa luven. 2, 56; Hygin. Fab. 127. Nomin. Phryna Arnob. 6, 13 (ed. Reifferscheid) p. 224, 26 und p. 225, 7); Acc. Phrynen Quintil. 2, 15, 9. Nomin. Semela Arnob. 2, 70; Accus. Semelam Macrob. Sat. 1,

75

12, 23; Abi. Semela Acc. (242) bei Macrob. 6, 5, 11 uud (642) bei Non. S. 111, 27; Cic. Tusc. 1, 12, 28; Nat. Deor. 2, 24, 62 im Wien.; Prop. 3 (2), 30, 29; Ampel. 9, 11; Arnob. 4, 22; Augustin. Civ. Dei 8, 5 (ed. Dombart I 327, 28); Nomin. und Voc. Semele Ovid. Amor. 3, 3, 37; A. A. 3, 251; Met. 3, 293 und Fast. 6, 485; Acc. Semelen Ovid. Met. 3, 261 und Fast. 3, 715. Nomin. Stratonica C. I. L. 5, 1183; Ablat. Stratonice Val. Max. 5, 7 ext. 1. Themisten Senec. Fragm. 24; Lact. 3, 25, 15. Nomin. Urania Cic. Divin. 1, 11, 17; Hygin. Fab. 181; Mart. Capell. 1 § 27; 2 § 118; 2 § 138; Abi. Urania Cic. Epist. ad Q. fr. 2, 9, 1; Nomio. Uranie Ovid. Met. 5, 260; Stat. Theb. 8, 551, Auson. Id. 20, 8; Claud. Manl. et Theod. cons. 274; Anth. Latin, ed. Riese 391 (ed. ßaehr. 1 S. 208), 20; Mart. Capell. 1 § 7; Acc. Uranien Mart. Capell. 8 § 810; Abi. Urania Anth. Latin, ed. Riese 664, 8.

Auch solche Frauennamen, welche aus dem Latein, in das Grieeh. aufgenommen sind, begegnen in Latein. Inschr. mit Grieeh. Endung, z. B. Aeliane C. I. L. 9, 93; Asiciane C. L L. 8, 1495; Attiane C. I. L. 9, 2111; Augustiane C. I. L. 10, 2229; Caeliane C. I. L. 6, 8454; Calsiane (Celsiane?) C. L L. 10, 5745; Ceciliane C. L L. 6, 795<S; Clodiane C. L L. 8, 359: Datiane C. L L. 8, 46 [5; 10, 458; Feliciane C L L. 6, 12041; Faustiane C. I. L. lo, 2931; Flaviane L Neap. 5522; 7174; luliane C. L L. 5, 494; 5, 6038; 6, 2945; 6, 5579; 6, 14071; 9, 2090; 9, 9989; Ephem. epigr. 2 S. 338 No. 701; luniane Inscr. d' Alg. 2893; I. Neap. 4064; Libiane C. I. L. 6, 8641; Luciane C. I. L. 6, 5176; Marciane C. I. L. 5, 4000; 6, 14322; 8, 2640; 10, 1987; 10, 2546; 10, 3435; 10, 8090; L Neap. 2699; 3192; 3350; Mariane C. L L. 6, 9056; Primiane C. I. L. 8, 2819; Salviane C. L L. 6, 10 760; Socundiane C. I. L. 10, 6344; Severiane C. I. L. 6, 13 033; Ulpiane C. L L. 10, 3424.

Von geographischen Benennungen Nomiu. Aetna Verg. Aen. 3, 554; 3, 571; 3, 674; Ovid. Met. 5, 352 und Ibis 600; Senec. Epist. 79, 8 und Benef. 3, 37, 2; 6, 36, 1; Lucan. 6, 295; Phn. N. H. 2, 106, 110 (236); 3, 8, 14 (88); Gros. 2, 14, 3 (Zangemeister schreibt hier Aethna); 5, 6, 2; 5, 10, 11; 5, 13, 3; Acc. Aetnam Cic. Verr. 5, 56, 146 und

76

pr. Scaur. 2, 20: Vorg. Ge. 1, 472 und Aen. 3, 579: Hor.it. A. P. 465; Ovid. Met. 13, 868; 14, 188; Val. Place. 2, 29; Abi. Aetna Cic. Divin. 2, 19, 43 und Cato Mai. 2, 4; Horat. Epod. 17, 33; Prop. 4 (3), 2, 5; Ovid. Eemed. amor. 491 und Mot. 5, 442; Stat. Theb. 5, 50; 6, 709; Nomin. Aetne Ovid. Met. 2, 220; 13, 877; 15, 340 und Fast. 4,491; Val. Flacc. 2, 95; Aoc. Aetnen Horat. Carm. 3, 4, 76; Ovid. Met. 13, 770; 14, 1. Acc. Cassiopam Ulpian. Dig. 14, 1, 1 § 12; Oro.s.

1, 2, 58; Abi. Cassiopa Gell. 19, 1, 1; Acc. Cassiopen Cic. Epist. ad Farn. 16, 9, 1 und Suet. Nero 22: Abi. Cassiope Plin. N. H. 4, 12, 19 (52). Xomin. Greta Cic. Phil. 2, 38, 97; Verg. Aen. 3, 104; Ovid. A. A. 1, 298 und Fast. 3, 81; Vell.

2, 34, l; 2, 38, 6; Lucan. 7, 229; Plin. N. H. 4, 12, 20(58): 13, 20, 36 (115); 15, 26, 31 (105); Gros. 1, 2, 97; Acc. Greta m Cic. pr. Flacc. 13, 30 und Phil. 2, 38 97; Catull. 64, 82; 64, 17 4: Verg. Aen. 3, 129; Horat. Epod. 9, 29: Liv. 37, 60, 2; Vell.

1, 1, 2; Plin. N. H. 4, 12. 20 (61); 13, 25, 48 (124); Tac. Ann. 4, 21; 15, 20; Gros. 6, 4, 2; Abi. Greta Cic. Nat. Deor.

2, 50, 126; 3, 23, 57 und de rep. 2, 33, 58; Lucr. 2, 634; Verg. Aen. 5, 588; Ovid. Met. 15, 541; Liv. 34, 27, 2; Vell.

2, 81, 2; Plin. N. H. 5, 5, 5 (32); 7, 16, 16 (73): 7, 56, 57 (197); 7, 56, 57 (204); 8, 58, 83 (227); 10, 29, 41 (76); 12, 1, 5 (11); 12, 25, 55 (125); 13, 4, 9 (39): 15, 9, 10 (37); Tac. Ann. 15, 20 und Hist. 5, 2; Nomin. Crete Ovid. Her. 10. 67: Amor. 8, 10, 37 und Met. 8, 118; 9, 667; 9, 734: Mela 2, 7, 12; Manil. 4, 634; Prise. Perieg. 526; Acc. Creten Horat. Carm.

3, 27, 34: Ovid. Remed. amor. 773; Met. 8, 99; 8, 183; 13, 706; 15, 540 und Fast. 4, 285; Manil. 4, 788; Abi. Crete (Name der Nymphe) Plin. N. H. 4, 12, 20 (58); Solin. 11, 5. Nomin. Dodona Verg. Ge. 1, 149; Ovid. Trist. 4, 8, 43; Lucan. 6, 427; Accus. Dodonam Com. Nep. Lys. 3, 2; Ablat. Dodona Cic. Divin. 1, 43, 95; Nomin. Dodone Priap. 75, l; Claudian. IH cons. Honor. 117; Ablat. Dodone Plin. N. H. 2, 103, 106 (228); 4, 2, 3 (6). Nomin. Ida Verg. Aen. 9. 177; 10, 158; Culex 309; Ovid. Her. 5, 138; Stat. Theb. 7, 188; Acc. Idam Catull. 63, 30; Plin. N. H. 16, 10, 19 (48); Abi. Ida Verg. Aen. 5, 252; 5, 449; 12, 412; Horat. Carm. 3, 20, 16; Ovid. Amor. 3, 10, 25 und Fast. 5, 115; Plin. N. H. 5, 30, 32 (122); 16, 13, 24 (62); 27, 4, 3 (12); 36, 16, 25

77

(127): Val. Flacc. 1, 549: Stat. Silv. 1. 2, 43; 3. 4, 12: Nomin. Ide Ovid. Her. 13, 53: Amor. 1. 15, 9: 3, 10, 39 und Met. 2, 218; 10, 71; 12, 521; 13, 324; Val. FJacc. 2, 5«2; Stat. Achill. 2, 197; Acc. Iden Ovid. Her. 5, 73: Plin. N. H. 13, 6, 12 ^54). Nomin. Ithaca Plin. N. H. 4, 12, 19 (55): Acc. [thacam Cic. de orat, 1, 44, 196 und Leg. 2, 1, 3: Horat. 3erm. 2, 5, 4; Ovid. Met. 13, 711; Abi. Ithaca Verg. Aen. 3, 313; Plin. N. H. 8, 58, 83 (226); Nomin. Ithace "Horat. Epist. 1, 7, 41 im Emmer., im Lemma des Wolfenb. Schol. und in ier Auslegung des Porphyr, (in anderen Büchern Ithacae): Dvid. Met. 14, 169 und Trist. 1, 5, 67; Senec. Tro. 867. S'omin. Libya Plin. N. H. 5, 6, 6 (39); 8, 16, 19 (48): Acc. Libyam Dichter bei Cic. Tusc. 1, 20, 45 und Nat. Deor. 3, LO, 24; Horat. Carm. 2, 2, 10: Senec. Herc. Oet. 1109; Lucan. ), 56; Plin. N. H. 5, i, l (1); Abi. Libya Catull. 45, 6; B^orat. Serm. 2, 3. 101: luven. 11, 25; Nomin. Libye Ovid. \Iet. 2, 237; Lucan. 2, 164; 3, 70: 3, 294: 5. 485: 6, 306; ^ 222: 9, 44; 9, 405; 9, 410; 9, 411: 9, 450; 9. 467; 9, 753; ), 943; 10, 38; Sil. 1, 194; 3, 226; Mart. 3, 77, 4; 9, 57. 12: icc. Libyen Lucan. 1, 687: 8, 277; 9, 351; 9, 386; 9. 415: ), 523; 9, 690; Sil. 1, 623; Prise. Perieg. 15; Abi. Libye Mum. 7, 1, 2. Nomin. Melita Cic. Verr. 4, 46, 103; Plin. S'. H. 3, 8, 14 (92) und Mela 2, 7, 18: Acc. Melitam Liv. M, 51, 1 und Val. Max. 1, 1 ext. 2; Abi. Melita Cic. Epist. ad. ^tt. 10, 18. 2; Nomin. Melite Ovid. Fast. 3,567; Plin. N. H. >, 26, 30 (152) und Sil. 14, 251. - lieber Nemea als Nomin. rergleiche unter 18: Ablat. Nemea Cic. Fat. 4, 7: Nomin. \emee Stat. Silv. 3, 1, 143; 3, 1, 182: Achill. 1, 415; Mart. ipect. 27, 3; Accus. Nemeen Val. Flacc. 3, 511; Stat. Theb. l, 646: 4, 664; 6, 88; 6, 368; 6, 385: Sidon. Carm. 5, 166. S'^omin. Oeta Senec. Her. für. 133: Herc. Oet. 866; Plin. N. I. 4, 7, 13 (28): Acc. Oetam Verg. Ecl. 8, 30; Liv. 36. 15, .0; Phn. N. H. 37, 10, 54 (141); Abi. Oeta Cic. Tusc. 2, 7, 9; Culex 203; Senec. Med. 642; Plin. 35, 11, 40 (139); Stat. Hieb. 4, 158: 12, 67: Nomin. Oete Ovid. Met. 2, 217; 9, 230; 5enec. Herc. Oet. 1449; Lucan. 8, 800; Acc. Osten Ovid. klet. 9, 165; 9, 204; Senec. Herc. für. 9'86; Herc. Oet. 1622: .650; Lucan. 3, 178; Stat. Theb. 1, 119; Abi. Oete Plin. 25, >, 21 (49). Nomin. Ortygia Solin. 11, 19; Acc. Ortygiam

78

Verg. Aeii. 8, (;vi4; Ovid. Met. 5, 499; 5, 640; Plin. N. H. 4, 12, 22 (OB); Nomin. Ortygie Ovid. Met. 15, 337; Acc. Ortygi(3n Ovid. Fast. 4, 471. Accus. Prienam Cic. Parad. 1, 1, 8; Solin. 40, 8; Nomin. Priene Val. Max. 7, 3 ext. 3; Plin. N. n. 5, 29, 31 (113); Acc. Prienen Liv. 38, 13, 7; Val. Max. 7, 2 ext. 3; Mela 1, 17, 87; Prise. Perieg. 788. Nomin. und Voc. Samothraca Plin. N. H. 37, 10, 67 (181) im Bamb.; Val. Flacc. 2, 439; Acc. Saraothracam Cic. Nat. Deor. 3, 37, 89 im Wien. ra. pr. und in den Leid. ABC; Liv.

44, 45, 15; 44, 46, lu; 45, 5, 1; Nomin. Samothrace und Acc. Samothracen Mela 2, 7, 106; Plin. N. H. 4, 12, 23 (73 und 74); Flor. 1, 28 (2, 12), 9 (ed. Rossbach p. 71. 5); Abi. Samothrace Varro R. R. 2, 1, 5; Varro bei Macrob. Sat. 3,

4, 7; Liv. 45,28, 11; Plin. N. H. 25, 9, 70 (117); 33, 1,6 (23); 36,

5, 4 (25); Saraothrece Varro L. L. 7, 3, 34. Accus. Sinopam Cic. Verr. Acc. 1, 34, 87; Nomin. Sinope Liv. 10, 21, 8; Plin. N. H. 6, 2, 2 (6); Acc. Sinopen Cic. de imperio Cic. Pomp. 8, 21; Liv. 38, 18, 12; Plin. N. H. 3, 5, 9 (59); Prise. Perieg. 899; Abi. Sinope Plin. N. H. 6, 2, 2 (7); 35, 6, 13 (31). Nomin. Sparta Liv. 34, 38, 2; Vell. 1, 6, 3; Plin. N. H. 4, 5, 8 (16); Acc. Spart am Cic. Off. 2, 22, 27; Corn. Nep. Epam. 8, 4 und Agesil. 6, 1; Liv. 39, 37, 3; Verg. Aen. 2, 577; 10, 92; Senec. Agam. 282 in den besseren Büchern; Nomin. Sparte Prop. 4 (3), 14, 1; Ovid. Her. 1, 65; Met. 6, 414; 15, 426; 15, 428 und Fast. 3, 83; Sen. Tro. 864; Thyest. 627; Octav. 787; Stat. Silv. 5, 3, 108; Theb. 7, 412; Acc. Sparten Ovid. Her. 1, 65; Met. 10, 170; 10, 217 und Fast. 6, 47; Sen." Oed. Fr. 126; Stat. Theb. 1, 262. Nomin. Thessalonica Liv. 44,

45, 5; Acc. Thessalonicam Cic. in Pison. 36, 89 und pr. Plane. 41, 99; Liv. 40, 4, 10; 42, 67, 3; 44, 10, 2; 44, 10, 5; 44, 28, 15; 44, 35, 7; lustin. 25, 3, 7; Vulg. Act. apost. 17, 1; Amm. Marc. 31, 5, 16; Abi. Thessalonica Liv. 40, 4, 9; 44, 12, 6; Vulg. Act. apost. 17, 13; Nomin. Thessalonice Plin. N. H. 4, 10, 17 (36); Mela 2, 3, 35; Acc. Thessalonicen Liv. 39, 27, 1; 45, 29, 9; 45, 30, 4; Abi. Thessalonice Liv. 40, 24, 3. Nomin. Thraca Verg. Aen. 12, 335 und Horat. Epist. 1, 3, 3; Acc. Thracam Cic. de rep. 2, 4, 9 nach Serv. zu Verg. a. a. O. (in der Hdschr. des Cic. Thraciam); Horat. Epist. 1, 16, 13; Nomin. Thrace Horat. Carm. 2, 16, 5; Stat. Silv. 3, 5, 81

und Achill. 1, 201; Acc. Tliracen Horat. Carm. 3, 25, 11; Ovid. Her. 2, 84; Fast. 5, 257 und Epist. ex Pont. 4, 5, 5; Stat. Tlieb. 5, 84; 7, 180; Anth. Latin. III 2 ed. Riese p. 3; Threcen Ovid. A. A. 2, 588. Acc. Tycham Liv. 24, 21, 7; 25, 25, 5; Abi. Tyclia Liv. 25, 25, 6; ein Nomin. Tyche steht Cic. Verr. 4, 53, 119 in den Lag., aber C. F. W. Müller schreibt Tycha.

Aber nicht wenige kommen ausschliesslich in der Form auf e vor. Nomin. Agave Culex 110; Horat. Serm. 2, 3. 303; Ovid. Met. 3, 725; Senec. Oed. 629; Stat. Theb. 3, 190; Hygin. Fab. 184: 239; 240; 254; Acc. Agaven Senec. Oed. 954; Lucan. 1, 569 und luven. 7, 87; Hygin. Fab. 179.— Nomin. Amymone Prop. 3 (2), 26, 47; Ovid. Amor. 1, 10, 5; Hygin. Fab. 169; Acc. Amymonen Ovid. Met. 2, 240. Nomin. Arsinoe Bell. Alex. 4, 1; Luc. 10, 520; lustin. 24,

2, 6; 24, 3, 3; 26, 3, 3; 26, 3, 7; Acc. Arsinoen Bell. Alex.

4, 1; 33, 3; Abi. Arsinoe lustin. 17, 1, 4; 24, 3, 8. Auch als Stadtname Arsinoe Plin. N. H. 5, 5, 5 (32); 5, 27, 22 (92); 5, 31, 35 (130); Arsinoen Cic. in Pison. 37, 91 nach Tiirneb. Verbesserung (in den meisten Büchern Arsinoan, im Preis. Arsinoam); Plin. N. H. 5, 11, 12 (65); 6, 29, 33 (167). Nomin. Artacie Tibull. 4, 1, 60. Nomin. Autonoe Ovid. Met. 3, 720; Acc. Autonoen und Abi. Autonoe Hygin. Fab. 179; 184. Berenice und Beronice Val. Max. 9, 10 ext. 1; Plin. N. H. 7, 41, 42 (133); Tac. Hist. 2, 81; lustin. 26, 3, 8; 27, 1, 4; 27, 1, 7; Acc. Berenicen Suet. Tit. 7; lustin. 26,

3, 3; 27, 1, 2; 36, 4, 1; Hygin. Poet, astron. 2, 24; Abi. Berenice Quint. 4, 1, 19; Tac. Hist. 2, 2; und als Stadtname Nomin. Berenice Plin. N. H. 5, 5, 5 (31); 6, 23, 26 (103) 6, 29, 33 (168); Acc. Berenicen Plin. N. H. 6, 23, 26 (103) 6, 29, 34 (170); Abi. Berenice Plin. N. H. 2, 73, 75 (183)

5. 5, 5 (31); 6, 29, 34 (171); 37, 9, 52 (136). Nomin. Beroe Verg. Ge. 4, 341 und Aen. 5, 620; Ovid. Met. 3, 278; Hygin. Fab. 167. Nomin. Callirhoe oder Callirrhoe Ovid. Remed. amor. 456 und Met. 9, 414; Solin. 35, 4; Mart. Capcll. 6 § 653; 6 § 679; Acc. Calliroen, Callirhoen Pers. 1, 134; Solin. 7, 18; Serv. zu Verg. 4, 250; Abi. Callirhoe Ovid. Met. 9, 431; Hygin. Fab. 151. Nomin. Cassiope (Gattin des Cepheus) Prop. 1, 17, 3; Ovid. Met. 4, 73 7; Colum. 11. 2, 78;

80

Hygin. Fab. 64; Coclien Eutrop.' 9, 18, 1; Festus 24, 2 (ed. C. Wagonor p. 13, 18); Amm. Marceil. 24, 6, 2. Nomin. Cybebe CatiiU. 63, 9; 63, 84; Verg. Aeu. 10, 220; Prop. 4 (3), 17, 35; 4 (3), 22, 3; Mart. Capell. 7, 740; Anth. Lat. ed. Eiese 723 (ed. Ba^hrens III p. 163), 9; Cybele Sil. 9, 293; Acc. Cybeben Prop. 5 (4), 11, 51; Cybelen Sil. 8, 363; Abi. Cybele Sil. 17, 8. Nomln. Cyllene Ovid. Met. 7, 386 und Fast. 2, 276; Plin. N". H. 4, 6, 10 (21); Acc. Cyllenen Ovid. Met. 5, 607; Liv. 27, 32, 2; Plin. .Y. H. 4, 5, 6 (13); 10, 30, 45 (87); Abi. Cyllene Plin. N. H. 25, 4, 8 (26). Nomin. und Voc. Cyrene Verg. Ge. 4, 321; 4, 354; 4, 376; 4, 530; Acc. Cyrenen lustin. 13, 7, 7; Oros. 7, 12, 7; Abi. Cyrene Hygin. Fab. 161; und als Stadtname Nomin. Cyrene Sallust. lug. 19, 3; Plin. N. H. 5, 5, 5 (32); 15, 26, 31 (105); Sil. 3, 252; lustin. 13, 7, l; Acc. Cyrenen Sil. 8, 57; Justin. 13, 7, 2; 13, 7, 11: Abi. Cyrene Plin. 5, 5, 5 (31); lustin. 13, 6, 20. NomiQ. Danae C. I. L. 1, 819; Verg. Aen. 7, 410; Prop. 3 (2), 32, 59; Ovid. Amor. 2, 19, 28; 3, 4, 21 und Met.

4, 610; Mart. 14, 175, 1; Hygin. Fab. 63; Arnob. 7, 33; Acc. Danaen Horat. Carm. 3, 16, 1; Ovid. Amor. 2, 19, 27; A. A. 3, 415 und Met. 6, 113; 11, 117; Plin. N. H. 35, 11, 40 (139); Abi. Danae Noa. S. 124, 15; 262, 26: 291, 6; 366, 3; 469, 36; 518, 1; Hygin. Fab. 63; 155; vergl. unter 18. Nomin. Daphne 0dl. Met. 1, 452: Acc. Daphnen Hygin. Fab. 203, und als Ort>na'iie Capitol. Anton. Phil. 8, 12. Nomic. Euadne Prop. 1, 15, 21; 4 (3), 13, 24; Stat. Theb. 12, 126; 12, 801; Mart. 4, 75, 5; Hygin. Fab. 157; 243; 256; Acc. Euadnen Verg. Aen. 6, 447; Ovid. Trist. 4, 3, 64; 5,

5, 54; Abi. Euadae Odd. Amor. 3, 6, 41. Nomin. Eury- nome Ovid. Met. 4, 210; Acc. Eurynomen Val. Flacc. 2, 136; Abi. Eurynome Hygin. Fab. 157. Nomin. Euterpe Horat. Carm. 1, 1, 33; Auson. Id. 20, 4. Nomin. Hebe CatuU. 68, 116; Ovid. Met. 9, 400; Val. Flacc. 8, 231; Acc. Heben Prop. 1, 13, 23; Senec. Octavia 115. Nomin. Hecale Plin. N. H. 22, 22, 44 (88); 26, 8, 50 (82); Acc. Hecalen Ovid. ßemed. amor. 747. Nomin. Heiice Cic. Nat. Deor. 2, 41, 105; Ovid. Fast. 4, 580; Lucan. 2, 237; Val. Flacc. 1, 18; Acc. Helicen Cic. Acad. 2, 20, 66; Ovid. Met. 8, 207 und Fast. 3, 108; Val Flacc. 5, 71: und als Stadtname Heiice Plin. N. H. 4,

81

5, 6 (12); Helicen Ovid. Met. 15, 293 und Plin. N. H. 2, 92, 94 (206). Nomin. Helle Hygin. Fab. 3; Acc. Hellen Prop. 3 (2), 26, 5; Ovid. A. A. 3, 175 und Fast. 4, 715; Hygin. Fab. 1, 2 und Poet, astron. 2, 20. Nomin. Hypsipyle Prop.

1, 15, 18; 1, 15, 19; Ovid. Her. 6, 8; 6,5.9; 6, 153; Val. Flacc.

2, 244: 2, 352; 2, 400; 3, 342; Stat. Theb. 5, 39; 5, 544;

6, 132; Acc. Hypsipylen Ovid. Amor. 2, 18, .33; Stat. Theb. 4, 741; 5, 694; 6, 178. Nomin. lole Prop. 5 (4), 5, 35; Ovid. Met. 9, 394; Acc. lolen Ovid. Her. 9, 6; A. A. 3, 156 und Met. 9, 278; Hygin. Fab. 35. Nomin. und Voc. Lethe Sen. Herc. für. 684 und Herc. Oet. 940; Acc. Lethen Ovid.Epist. ex Pont. 4, 1, 17; Lucan. 5, 221. Nomin. Leucothoe Ovid. Met. 4, 208; Acc. Leucothoen Met. 4, 196; 4, 220. Nomiu. und Voc. Melle Val. Flacc. 4, 119; Hygin. Fab. Praef. (in den Hdschr. Meliae); Ablat. Melle Ovid. Amor. 3, 6, 25. Nomin. und Voc. Melpomene Horat. Carm. 1, 24, 3; 3, 30, 16; 4, 3, l; Mart. 4, 31, 7; Auson. Id. 20, 7. Nomin. Meroe Lucan. 10, 162; 10, 302; Acc. Meroen Prop. 5 (4), 6, 78; Plin. N. H. 5, 9, 10 (53); 6, 29, 35 (178): 6, 29, 35 (180); 6, 29, 35 (181); 6, 29, 35 (183); 6, 29, 35 (185); 6, 30, 35 (189); 6, 30, 35 (193); 6, 30, 35 (196); 12, 4, 8 (19); 37,

4, 15 (55); Abi. Meroe Plin. N. H. 2, 70, 71 (178): 2, 73, 75 (184); 2, 75, 77 (186); 6, 30, 35 (189); 6, 30, 35 (191); 6, 30, 35 (196); 24, 17, 102 (163); luven. 6, 528; 13, 163. Nomin. und Voc. Oonone Ovid. Her. 5, 3; 5, 22; 5, 80; 5, 115; 5, 133 und Renied. arnor. 457; Acc. Oenonen Ovid. Her.

5, 32; Abi. Oenono Ovid. Her. 5, 29, und als Inselname Nomin. Oenone Plin. N. H. 4, 12, 19 (57). Nomin. Pallene Plin. N.H. 4,6, 10 (20); 4, 10, 17(36); Mela 2,2,33; Acc. Pallenen Mela 2, 2, 30. Nomin. Pasiphae Cic. Nat. Deor. 3, 19, 48; Verg. Aen. 6, 25; Prop. 3 (2), 28, 52; Ovid. Her. 4, 57 und A. A. l, 2 95; 1, 303; Sil. 8, 471; Hygin. Fab. 40; Acc. Pasiphaen Verg. Ecl. 6, 46 und Aen. 6, 447; Ovid. Rcmed. amor. 63 und Met 8, 136. Nomin. und Voc. Persephone Prop. 3 (2), 28, 47; der Nacbahmcr des Tibull. 3, 5, 5; Ovid. Met. 10, 730 und Fast. 4, 452; 4, 483; 4, 485; Lucan. 6, 697; Acc. Persephonen Ovid. Met. 10. 15; Stat. Theb. 12, 276; 12, 277. Nomin. Phemonoe Plin. N. H. 10, 3, 3 (7); 10, 8, 9 (21); Stat. Silv. 2, 2, 39; Acc. Phemonocn Lucan. 5.

Neue-Wagener, Formeulehre. I. 3. AuO. li

82

12(j; Abi. Phemonoo Prise, (k .3, 15 S. (i8.3 (11 20(i. 17). Komin. Phoebe Vcrg. Ge. 1, 431 und Aen. 10. 21t;; Ovid. Amor. 3, 2, 51; A. A. 1, 679; Met. 1. 11; 2, 723: 6, 21B und Fast. 2, 163; 6, 235; Acc. Phoeben Ovid. Fast. 5, 699; Stat. Silv. 1, 3. 76. Nomin. Procne oder Progne Verg. Ge. 4, 15; Horat. A. P. 187; Ovid. Met. 6, 433: 6, 440; 6, 566: 6. 595; 6, 603; 6, 610; 6, 619; 6, 641; 6, 653 und Fast. 2, 629; 2, 855; Petron. 131, 8; HygiD. Fab. 45; 239; 255; Acc. Procnen Ovid. Met. 6, 470; 6, 563; 6, 580 und Trist. 5, 1. 60; Hygin. Fab. 45; Abi. Procne Varro L. L. 5. 11, 76; luven. 6, 644. Norain. Rhodope Vcrg. Ecl. 6, 30; 8, 44 und Ge. 3, 351; Ovid. Her. 2, 113 und Met. 2, 222; 6, 589; Plin. N. H. 4, 10, 17 (35): Mart. spect. 21, 1; Acc. Rhodopen Ovid. Met. 6, 87; 10, 77 und Fast. 3, 739; Abi. Rhodope Plin. N. H. 3, 26, 29 (149); 4, 11, 18 (41); Stat. Theb. 5, 189. Nomin. Syene Stat. Silv. 4, 2, 27; Mart. 9, 36. 7; Acc. Syenen Lucan. 10. 233; Plin. N. H. 5. 9, 10 (59); 6, 30, 35 (196); 6, 34. 39 (220); 36, 8, 13 (63); Tac. Ann. 2, 61; Claudian. Nil. 19; Prise. Perieg. 231; Abi. Syene Ovid. Epist. ex Pont.

1, 5, 79; Lucan. 2, 587; Plin. N. H. 2, 73, 75 (183); 2, 73, 75 (184); 6, 29, 35 (178); 6, 29, 35 (182): 6, 29, 35 (183): 6, 29, 35 (184); 12, 4, 8 (19); 37, 10, 56 (153). Nomin. Terpsichore Mart. 3, 68, 6; Auson. Id. 20. 5; Claudian. Nupt. Honor. Praef. 9; Acc. Terpsichoren luven. 7, 35. Nomin. Thebe Cic. de invent. 2, 49, 144; Ovid. Amor. 3, 6, 33; 3. 6, 34; Sen. Oed. 112; Stat. Theb. 10, 594; luven. 15. 6; Acc. Theben Cic. Off. 2, 7. 25. Nomin. Thyle oder Thule Verg. Ge. 1, 30; Plin. N. H. 4, 16, 30 (104); luven. 15, 112; Tac. Agric. 10; Solin. 22, 9: Claudian. III cons. Honor. 53; Acc. Thylen oder Thulen Plin. N. H. 2, 108. 112 (246); 4, 16, 30 (104); 6, 34, 39 (220); Eumen. paneg. Constantino Aug. 7, 2; Solin. 22, 9; Claudian. in Rufin. 2, 240 (in einigen Büchern Thulera oder Thylem); Abi. Thyle Plin. N. H. 2, 75, 77 (187): 4, 16, 30 (104). Nomin. Tisiphone Verg. Ge. 3, 552 und Aen. 6, 571; 10, 761; Culex 216; Tibull. 1, 3, 69; Ovid. Her.

2, 117 und Met. 4, 474; 4, 481: Sen. Herc. für. 989; Val Flacc. 6, 179; Stat. Theb. 1, 59; 11, 58; 11, 208: Claudian. Rapt. Pros. 1, 40; Acc. Tisiphonen Horat. Serm. 1, 8, 34; Val. Flacc. 3, 214; 4, 394; Abi. Tisiphone luven. 6, 29.

I

83

18. Griechische Nomina auf hinges a bewahren im La- teinischen zuweilen die Länge des Endvokals. Prise 6. 2, 10 S. 681 (II 202, 16): Hoc etiam sciendum, quod omnis nominativus in a desinens corripitur, quamvis sit apud Graecos productus, ut ^Lydiä", „Syriä", „Phrygiä", „Italiä", „Hispaniä"; unde accentus quoque cum tempore mutatur. In paucis tarnen inveniuntur poetae Graccis servasse morem Graecum. Statins in IUI Thehaidos (v. 287): Non Teg6a, non ipsa deo vacat alite felix Cyllene. Idem in VI (v. 515): Te plangeret Argos, te Nemea, tibi Lern a comas Larissaque supplex poneret. Der- selbe 7, 2, 5 S. 730 (II 287, 12): Apud Statium „Nemeä", quia servavit a productam, accentum quoque Graecum servavit, id est paenultimam acutam, in V Thebaidos (v. 44): Nee facilis Nemöä latas evolvere vires.

Auch Fleckeisen, Kritische Miscellen S. 19 stellt die Be- hauptung auf. dass die ursprüngliche Länge des lateinischen Nominativ resp. Vocativ auf a sich bei Plantus noch nicht durchgängig zur Kürze abgeschw^ächt hatte. Diese Stellen sind Epid. 4, 1, 40 (567):

fäc videam, si nie vis vivere:: eho istinc, Canthara, iube vergl. Corssen, Aussprache und Vocalismus II 452 Anm.; in den neuesten Ausgaben wird jedoch der Vers gelesen bei Götz und Scholl: fäc videam, si me esse saluam vis. Eho instinc, Canthara und bei Leo: fac videam. si mea. si salva < mihi sit / . Eho, istinc. Canthara und Rud. 1. 4, 27 (237):

Ampelisca:: hem quis est? :: 6go : : Palaesträne? :: sum. auch hier lesen die neuesten Herausgeber anders, so Götz und Scholl: Ampelisca. Hem, quis est? Ego Palae[m]st <ra> * * Auch in dem anapästischen Septenar Mil. Glor. 4, 2, 73 (1065) dürfte, sagt Fleckeisen a. a. 0., Lachmann in der zweiten Hälfte das spondeische Aetna in der Überhefe rten Wortstellung: Aetna mons non aeque altust mit Recht in Schutz nehmen. Vergl. Löwe zu Gloss. nomin. S. 226. Bei Cic. Nat. Deor. 2, 43, 111 liest C. F. W. Müller mit den Leid. AB und dem Wien. Andromeda aufugiens, im Leid. C, Erl. und Pal. steht Andromeda haud (oder haut) fugiens. aus anderen Hdschr. wird Andromede fugions angeführt, für Andromeda fugiens sind keine Autoritäten bekannt. Bei demselben Arat. 36 (^270):

- - 84 --

Electra Steropcqut\ siiniiil sanctissima Maia, wo die Län^^e des a in Eloctra in dorn darauf folgenden st begründet sein kann. Baehrens schreibt nach dem cod. Harlei. : Electra Asteropeque etc. Aber Verg. Ge. 4, m:i bat Ephyrü im Med., sonst Epbyre, und Ribbeck schreibt: atque Ephyre atque Opis et Asia Deiopea, und Aen. 3, 702: iraraanisque Gehl fluvii cognomine dieta; Ciris 396: Leucotheä parvosquc dea cum matre Pahiemon; Tibull. 2, 5, 67: qaid(iuid Amaltheä, quid- quid Marpesia dixit: Prop. 3 (2), 14, 5: nee sie Electra, salvum cum aspexit Orosten; Ovid. A. A. 1, 511: Hippolytum Phaedrä, nee erat bene cultus, amavit; Ovid. Remed. amor. 743: perdat opes Phaedrä: parces, Neptune, nepoti: Ovid. Fast. 4, 177: sive quod Electra Troiae spectare ruinas non tulit; Ovid. Fast. 4, 201: saepe Rheä questa est, totiens fecunda nee unquam mater; Ovid. Fast. 5, 115: Nais Amal- theä, Cretaea nobilis Ida; Ovid. Fast. 6, 501: nondum Leu- cotheä, nondum pucr illc Palaemon; Ovid. Fast. 6, 545: Leucotheä Grais, Matuta vocabere nostris; Ovid. Ber. 14, 1: raittit Hypermesträ de tot modo fratribus uni und Her. 14, 53: saevus, Hypermesträ, pater est tibi: iussa parentis effice; Colum. 10, 235: Hispida ponatur Cinarä, quae dulcis laccho potanti veniat; Senec. Herc. für. 206: Megarä parvum comitata gregem und wohl auch Herc. für. 1014 im Eingange des Trimeter: Megarä furenti simih's e latebris fugit; Senec. Tro. 1049: et viret Pyrrhä, mare cum viderent, dagegen Ovid. Met. 1, 385 Pyrrhä. Bei Stat. ist ausser den von Prise, an- geführten Beispielen von Tegeä und Nemeä noch Theb. 1, 355: iam Nemeä, iam Taenariis contermina lucis; Stat. Theb. 2, 378: longa sonat Nemeä nondum pastoribus ausis; Stat. Theb. 4, 159: dat Nemeä comites, et quas in proelia vires; Stat. Theb. 5, 749: dum Nemeä treraulas campis iaculabitur umbras; Stat. Theb. 4, 824: Silvarum, Nemeä, longe regina virentum; Stat. Theb. 2, 286: non hoc Pasitheä blandarum prima sororum ; Stat. Theb. 2, 290: Harmoniä versis in sibila dira querellis; Stat. Theb. 4, 44: Imic armat Larisä viros, huic celsa Prosymna; Stat. Theb. 4, 48: et Lacedaemonium Thyreä lectura cruorem; Stat. Theb. 6, 12: Leucotheä gemitus et amica ad litora festa; Stat. Theb. 4, 45: Aptior armentis Mideä pecorosaque Phlius; Stat. Theb. 7, 331: agmina, quos

85

Midoä, qiios uvüa suggerit Arne; Stat. Theb. 4, 224: quos Helos et dubiis Maleä vitata carinis; Stat. Theb. 12, 178: colligit Argiä, sexuque immane relicto; Stat. Theb. 12, 2.ö5: horruit Argiä, dextramque ad mbenia tendens; Stat. Theb. 12, 30^: Inachis Argiä cernis qua nocte vagetur; Stat. Theb. 12, 373: Argiä, corpusque tarnen coraplexa profatur; Stat. Theb. 12, 391: longius Argiä miseros reminiscitur actus; Martial. 12, 31, 9: si mihi Nausicaä patrios concederet hortos; Mart. 14, 187, 2: nee GJycerä pueri, Thais amica fuit; Anth. Latin, ed. Riese 141 (ed. Baehrens 4, 328), 3: quem retinens Ledä, prenso cum gaudet olore und 7 67, 2 ed. Eiese: larga manu Eunomiä provida vii-go pia, vergl. 768, 1: aber 88 ed. Riese (ed. Baehrens 4, 276), 8 ist von den Herausgebern unnötiger Weise üranie statt Urania numeris scrutatur sidere mundi gesetzt. Nach Lachmann zu Lucr. 6, 791 S. 405 ff. hatte Ovid. auch elegiä, und diese Form ist allerdings Amor. 3, 9, 3 im cod. Sen. und in der Venet. Ausg., Ehwald aber schreibt: flebilis indignos, Elegeiä, solve capillos und in der epist. ad Pliaon. 7 in einigen Büchern; auch wird daselbst elegeiä ge- lesen; Ehwald schreibt: flendus amor meus est: elegi flebile Carmen, Merkel aber hatte flendus amor meus est. Elegeiä flebile carmen. Auch Ovid. Amor. 3, 1, 7 wird venit odoratos Elegeiä nexa capillos und Remed. amor. 379 blanda phare- tratos Elegeiä cantet Amores gelesen.

Wie jedoch an die Stelle des Griech. ^i im Latein, oft ein kurzes a tritt, so ist auch das lange « des Griech. im Latein, an vielen Stellen verkürzt, selbst in den näm- lichen Nomina, welche nach dem Obigen zuweilen das lange a beibehalten. So hat Senec. Agam. 982 Electrä; Sil. 14, 218 Gelä; Stat. Silv. 1, 2, 7 und Mart. 5, 30, 4 elegiä; Ovid. A. A. 1, 744 und Sen. Phaedra 591; 862; 1164 Phaedrä; Verg. Aen. 7, 659 Rheä (als Name der Priesterin); Catull. 63, 43 Pasitheä; Stat. Theb. 2, 266; 2, 297; 3, 678: 11, 401; 12, 113; 12, 247; 12, 326; 12, 804 Argiä. So immer Philo- mclä (welches im Griech. nach Herodian. -• V^pt. Ul 5 S. 50;'. Herrn., S. 453 Lobeck, Draco de metr. S. 98, Eustath. zu Odyss. 11, 297 S. 1687 langes « hat) Verg. Ecl. 6, 79 und Ge. 4, 511; Ovid. Amor. 2, 6, 7; Remed. amor. 61 und Met. 6, 451; 6, 475; 6, 503; 6, 511; 6, 553; 6, 572; 6, 601; 6,

86

643-; 6, 658; Stat. Silv. 3, 5, 58; 5, 3, 84; Murt. 14, 75, 1; luven. 7, 91. Cassandrä Verg. Aen. 2, 404 (mit der Elision); 3, 183; 3, 187; Ovid. Amor. 1, 7, 17; Sen. Agam. 7-28. Cleopatra Lucan. 9, 1071; 10, 55; 10, Gl; 10, 81; 10, 108: 10, 139; 10, 354; 10, 359; 10, 368; Val. Flacc. 4, 464: Stat. Silv. 3, 2, J20; Mart. 4, 22, 2; 4, 59, 5; luven. 2, 109; Anth. Latin, ed. Riese 417 (ed. Baehrens 4, 27), 6; 462 (4, 72). 3. Ledä (über dessen Quantität im Griecli. die oben angeführten Grammatiker zu vergleichen) Ovid. Amor. 2, 4, 42; Her. 8, 78; 17, (16), 55; Mart. 2, 63, 2; 11, 61, 4; 11, 71, 2; 14. 75, 2. Syrä Plaut. Merc. 4, 5, 6, (808). Aethrä Ovid. Her. 17 (16), 150. Ascrä Ovid. A. A. 1, 28 und Epist. ex Pont. 4 14, 34. Hygiä Mart. 11, 60, 6. Troiä Verg. Aen. 2, 56: 2, 293: 2, 461; 3, 11; 4, 313; 5, 602; 7, 296: Tibull. 2, 5, 6l: Prop. 2, 3, 34; 2, 8, 10; 3, 26, 53; 4 (3), 1, 32; 5 (4), 1 39; 5 (4), 1, 87; 5 (4), 1, 114; Ovid. Her. 1, 3; 1, 4; 1, 24;

1, 53; 8, 104; Met. 12, 20; 13, 246; 13, 404; 13, 420: 13, 429; 13, 721; 15, 424; Fast! 1, 523 und Trist. 2, 318; 5, 10, 4; Stat. Achill. 1, 502; 2, 276. Astraeä Ovid. Met. 1, 150; Senec. Octavia 436; Lucan. 9, 534; luven. 6, 19. Lyra Horai. Epist. 1, 18, 43; Ovid. Met. 10, 205 und Fast. 2, 76; 5, 415: Colum. 10, 79. Phareträ Ovid. Amor. 2, 9, 38. Perä Mart. 14, 81, 2. Petra Priap. 32. 7. Pyrä Epid. Iliad. 1050. Hydra Cic. Arat. 292; Lucr. 5, 27; Horat. Carm. 4, 4, 61: Gerraan. Phaen. 623; Mart. 5, 65, 14; 14, 177, 2. Symphoniä Horat. A. P. 374. Tragoediä Horat. A. P. 231; Ovid. Amor.

2, 18, 13; 3, 1, li; 3, 1, 29; 3, 1, 53; 3, 1, 67 und Trist. 2, 381; 2, 409. Comoediä Plaut, bei Gell. 1, 24, 3; Horat. Serm. 1, 4, 2; 1, 4, 45; 1, 10, 16; Epist. 2, 1, 169 und A. P. 93; 281. Auch Danaa, welches wir nirgends lesen, welches aber von Charis. 1, 15 S. 46 (I 62, 25) und Prise. 5, 1, 3 S. 640 (H 142, 7) bezeugt wird, hatte nach der Schrift unter desselben Namen de accent. 3, 17 S. 1290 (HI 522, 21) kurze Ultima. Die Messung von Dia Ovid. A. A. 1, 528 stimmt mit der überlieferten Accentuation Mo: und Aiav Diod. 4, 61; 5, 51 und Steph. ßyz. S. 229, 1 überein. Vergl. Lachmann zu Lucr. 6, 971.

Zu dem Nomin. auf ä gehört ein Accus, auf an. Andromedan Ovid. Met. 4, 756, Argian Stat. Theb. 4, 91,

87

Electrau Ovid. Trist. 2, 395, Glaphyran Mart. 11, 20, 3, Glyceran Mart. 11, 40, 1, Malean Lucan. 9, 36 und Stat. -Theb. 10, 537, Odyssean Auson. Epitaph. 5, 2. In diesen Stellen ist „am" unstatthaft wegen des Vocals im An- fange des folgenden Wortes, hier und da aber ist die Var. en vorhanden. Die Endung an findet sich vor Konsonanten in Andromedan Ovid. A. A. 1, 53 und Met.

4, 671, in Electran Horat. Serm. 2, 3, 140 im Emmer., in den Par. r^'ll und im Leid., und in Megaran Mart. 11, 43, 6 im Put., Voss. A und Vat. V, in Argian Stat. Theb. 12, 296; in Leucothean Stat. Theb. 9, 402: in Andromedan Manil.

5, 545 (im Voss. 2 und Leipz. Andromedam, wie 1, 350 und 5, 658), und am Ende des Verses in Andromedan Mart. spect. 27, 10 im Thuan. und Wien. H.

Solche Nomina, welche im Griech. ein kurzes a haben,